Không được đi học và bị ép kết hôn: cô gái 19 tuổi chạy trốn bằng taxi

Alia – tên đã được thay đổi để đảm bảo an toàn cho cô – đã vượt hàng trăm dặm từ ngôi làng của mình tới Kabul để chạy trốn cuộc hôn nhân bắt ép.

Chuyến taxi năm ngoái cùng người chị họ – cả hai trùm kín từ đầu đến chân, chỉ có mắt để lộ theo quy định bắt buộc – là một việc làm rất khác thường và đầy rủi ro ở Afghanistan. Họ có thể bị lực lượng kiểm tra của Taliban chặn lại bất cứ lúc nào.

Những người này chịu trách nhiệm thực thi quy định cấm phụ nữ di chuyển đường dài nếu không có nam nhân đi cùng.

Nhưng Alia, 19 tuổi, và người chị họ đã không bị chặn tại bất kỳ trạm kiểm soát nào của Taliban và cuối cùng đã tới được thủ đô.

"Tôi bịa cớ với gia đình rằng mình lên đây để gặp bạn bè và bạn học cũ. Nhưng điều đó không đúng. Họ không ở đây. Lý do thực sự là nếu tôi ở lại Daykundi, tôi sẽ bị ép kết hôn."

Thay vào đó, cô đã có sẵn một kế hoạch khi tới Kabul: đăng ký một khóa học tiếng Anh.

Những khóa học tư ngắn hạn, chỉ tập trung vào một kỹ năng cụ thể như thế này – vốn chỉ dành cho những người đủ khả năng chi trả – cùng với các trường madrasa chuyên về giáo dục tôn giáo, hiện là những lựa chọn duy nhất để các bé gái Afghanistan tiếp tục học sau bậc tiểu học. Nhưng cả hai đều không thể thay thế nền giáo dục chính quy.

Đã gần năm năm kể từ khi Taliban cấm các bé gái trên 12 tuổi đến trường, với nhiều lý do khác nhau được đưa ra để biện minh cho việc lệnh cấm vẫn còn hiệu lực.

Đó là quãng thời gian mà những cô gái như Alia lớn lên mà không được tiếp cận nền giáo dục họ muốn và cần có.

Đó cũng là những năm tháng cánh cửa nghề nghiệp gần như bị đóng sập, khiến lựa chọn của họ ngày càng thu hẹp cho đến khi hàng triệu bé gái ở Afghanistan chỉ còn một lối đi: kết hôn.

Câu chuyện của Alia tương đối khác lạ, không chỉ vì lòng can đảm mà còn vì cô xuất thân từ một gia đình đủ điều kiện tài chính để theo đuổi vài cơ hội ít ỏi còn lại cho phụ nữ trẻ. Đây là điều rất hiếm ở một quốc gia, theo Liên Hợp Quốc, cứ bốn người thì có ba người không được đáp ứng các nhu cầu cơ bản.

Không phải gia đình Alia không muốn cô học – họ chấp nhận việc cô ở lại Kabul và vẫn đang chu cấp tiền học tiếng Anh cho cô – nhưng ngay cả họ cũng bị thực tế cuộc sống ở Afghanistan bó buộc.

"Trước khi lệnh cấm được ban hành, bố mẹ luôn hết lòng khuyến khích tôi đi học. Họ nói rằng tôi chắc chắn có thể thực hiện ước mơ trở thành phi công.

"Nhưng giờ đây họ nói rằng điều tốt nhất với tôi là kết hôn, vì tôi không thể đến trường, không thể vào đại học, thậm chí cũng không thể đi làm."

Alia đã nhận được nhiều lời cầu hôn. Cô sợ rằng rồi mình có thể buộc phải chấp nhận một trong số đó; sợ rằng gia đình chồng tương lai sẽ không cho cô sự tự do như cha mẹ ruột.

"Một số gia đình rất hà khắc. Họ có thể bắt tôi quên đi ước mơ của mình. Tôi không thấy lạc quan chút nào về điều đó."

Nhưng quyết tâm của cô vẫn rất mạnh mẽ.

"Nếu gia đình không ép tôi lấy chồng, tôi sẽ chờ. Tôi sẽ cưỡng lại điều đó cho đến hơi thở cuối cùng."

Dẫu vậy, việc cưỡng lại vô cùng khó khăn.

Trong một căn nhà nhỏ, trống trải ở phía tây Kabul, chúng tôi gặp Shama.

"Nếu Taliban không lên nắm quyền, bây giờ tôi sẽ học xong phổ thông. Tôi đã rất gần với ước mơ trở thành bác sĩ. Đó là điều tôi luôn mong muốn," Shama nói.

Thế nhưng bốn năm trước, khi mới 18 tuổi, cô bị mẹ thúc ép kết hôn. Giờ đây cô đã là mẹ của hai đứa con nhỏ – một bé sơ sinh và một bé chập chững biết đi, cả hai đều là con gái.

Tên của cô và gia đình cũng đã được thay đổi để đảm bảo an toàn.

Mẹ của cô, bà Kamila – làm nghề lao công để nuôi các con gái ăn học sau khi chồng qua đời cách đây sáu năm – cảm thấy bản thân không còn lựa chọn nào khác. Bà lo rằng con gái mình, một thiếu nữ đã đến tuổi kết hôn, sẽ trở thành tâm điểm chú ý của tiêu cực và gặp rắc rối nếu vẫn sống độc thân.

"Tôi sợ rằng họ [các tay súng Taliban] sẽ hỏi tại sao tôi chưa gả con bé đi," bà Kamila nói với chúng tôi.

"Tôi từng muốn con bé được học hành, đi làm và đóng góp cho xã hội. Tôi mù chữ nên chẳng khác nào người mù. Nhưng tôi luôn muốn các con gái mình được học. Con bé [Shama] có rất nhiều ước mơ. Nhưng điều đó đã không thể thành hiện thực."

Lệnh cấm giáo dục của chính quyền Taliban đã gây ra những tác động không thể đảo ngược đối với cuộc đời của vô số phụ nữ và trẻ em gái. Theo Liên Hợp Quốc, nếu lệnh cấm kéo dài đến năm 2030, "hơn hai triệu bé gái sẽ bị tước quyền học tập sau bậc tiểu học tại một quốc gia vốn đã có tỷ lệ biết chữ ở nữ giới thấp nhất thế giới".

"Có chồng không phải là ước mơ duy nhất của một người phụ nữ. Trước hết, cô ấy cần tự đứng vững trên đôi chân mình, trở nên độc lập, rồi sau đó mới có thể kết hôn và xây dựng gia đình. Nhưng tôi bước vào cuộc sống mới này mà không có được bất kỳ điều gì trong số đó. Giấc mơ của tôi vẫn còn dang dở," Shama nói.

Trước khi Taliban trở lại nắm quyền, Shama từng từ chối rất nhiều lời cầu hôn.

"Tôi từ chối vì việc học đối với tôi quan trọng hơn bất cứ điều gì khác. Điều tôi mong muốn cho bản thân không phải là điều những người đàn ông đó mong muốn ở tôi," cô nói.

Giờ đây, cô cho biết mình luôn sống trong trạng thái căng thẳng, thậm chí bị ám ảnh khi xem những bộ phim có nhân vật nữ được khắc họa là đang học tập hoặc làm việc.

Cô được chồng đối xử tử tế, nhưng nỗi đau vì chưa từng có cơ hội phát huy hết tiềm năng của bản thân chưa bao giờ nguôi ngoai.

"Điều đó thật sự rất khó khăn với tôi. Tôi cảm thấy như bị mắc kẹt trong chính ngôi nhà của mình. Tôi chỉ sống vì các con," cô nói.

Em gái 18 tuổi của cô, Nora, giờ đây lo sợ mình cũng sẽ phải chịu chung số phận.

"Em còn quá trẻ để kết hôn. Em muốn tiếp tục việc học. Giống như sống trong nhà tù vậy. Em sợ ra ngoài vì chính quyền, còn ở nhà thì mẹ lại nói em phải lấy chồng," Nora – người thường mơ thấy mình được quay lại trường học – chia sẻ.

Nhưng cô không tin rằng mình sẽ có ngày trở lại trường dưới sự cai trị của Taliban.

"Chính quyền Taliban nói rằng trường học dành cho nữ sinh sẽ đóng cửa cho đến khi có thông báo mới. Nhưng đã bốn năm rưỡi trôi qua rồi. Ngày nào chúng em cũng chờ đợi thông báo ấy."

Kể từ năm 2021, câu trả lời của chính quyền Taliban cho câu hỏi khi nào trường học sẽ mở cửa trở lại cho nữ sinh liên tục thay đổi, từ lý do này sang lý do khác, và giờ đây chỉ còn là sự lảng tránh hoặc im lặng.

Vào tháng 9/2021, trong cuộc phỏng vấn đầu tiên của chúng tôi với người phát ngôn Taliban sau khi họ giành quyền kiểm soát đất nước, người này đã nói trường học cho nữ sinh sẽ mở cửa trở lại, đồng thời cho biết họ đang "nỗ lực cải thiện tình hình an ninh".

Một năm sau, câu trả lời là "các học giả tôn giáo lo ngại về sự an toàn của các em gái trên đường đến trường và trở về", nhưng chính quyền đang tìm cách giải quyết vấn đề.

Vào năm 2024, Phó phát ngôn viên Taliban Hamdullah Fitrat nói với tôi: "Chúng tôi đang chờ quyết định từ lãnh đạo cấp cao."

Tháng này, tôi một lần nữa gặp ông Fitrat. Ông không muốn xuất hiện trong khung hình cùng một phụ nữ hay ngồi đối diện tôi. Tôi hỏi bằng cách nào họ có thể tiếp tục biện minh cho lệnh cấm phụ nữ học trung học và đại học.

Ông đáp rằng hiện "có khoảng 7 triệu nam sinh và 5 triệu nữ sinh đang theo học".

"Việc hạn chế giáo dục sau lớp 6 là một vấn đề riêng biệt," ông nói, đồng thời hướng chúng tôi tới Bộ Giáo dục – nơi mà theo ông "hy vọng… sẽ đưa ra câu trả lời thỏa đáng".

Khi tôi tiếp tục chất vấn, nói rằng phụ nữ và trẻ em gái Afghanistan đã nói với chúng tôi rằng họ không còn tin rằng trường học sẽ được mở trở lại dưới sự cai trị của Taliban, ông lại một lần nữa yêu cầu chúng tôi hỏi Bộ Giáo dục.

Chúng tôi đã làm vậy. Nhưng Bộ Giáo dục không trả lời.

Trong nội bộ Taliban tồn tại những bất đồng về vấn đề giáo dục phụ nữ, điều mà chúng tôi nhận thấy rõ. Nhưng qua từng năm, lập trường của thủ lĩnh tối cao chỉ ngày càng cứng rắn hơn.

Những phụ nữ và bé gái vẫn nhớ rõ ngày trường học đóng cửa, như thể chuyện chỉ mới xảy ra hôm qua.

"Hôm đó tôi chỉ biết khóc nức nở suốt cả ngày lẫn đêm," Alia nhớ lại. "Tôi không ngủ được suốt một tuần. Tôi cảm thấy mình như một cái xác biết đi."

"Khi tôi nhìn những người con trai cùng tuổi đã tốt nghiệp và đang học đại học, tôi cảm thấy vô cùng đau đớn, như thể lồng ngực đang bị thiêu đốt," cô nói thêm.

Phụ nữ Afghanistan còn phải đối mặt với hàng loạt hạn chế khác do lãnh tụ tối cao Taliban áp đặt. Những quy định này được thực thi nghiêm ngặt ở một số nơi, trong khi ở nơi khác phụ nữ có thêm chút tự do.

Nhưng các sắc lệnh đó đã gieo rắc nỗi sợ hãi trong xã hội. Tác động cộng dồn của việc thực thi pháp luật và trong nhiều trường hợp là sự tự hạn chế của chính người dân khiến phụ nữ gần như biến mất khỏi đời sống công cộng.

Bảo vệ chính quyền của mình, ông Fitrat nói: "Chúng tôi đã cấp hàng ngàn giấy phép kinh doanh cho phụ nữ, đó là một bước tiến tích cực."

Ông cũng khẳng định Bộ Thúc đẩy Đức hạnh và Ngăn chặn Tệ nạn – lực lượng cảnh sát đạo đức của Taliban – đã giải quyết hơn "2.000 vụ phụ nữ bị tước đoạt quyền thừa kế hợp pháp" và "hỗ trợ 2.500 phụ nữ bị ép hôn hoặc kết hôn khi chưa đủ tuổi".

Tuy nhiên, chỉ trong tuần qua, chính quyền Taliban đã ban hành luật mới với những quy định được cho là ngầm hợp pháp hóa hôn nhân trẻ em. Theo đó, sự im lặng của một bé gái vị thành niên có thể được hiểu là sự đồng thuận kết hôn.

Thực tế tại Afghanistan cho thấy tình trạng ép hôn và tảo hôn đang gia tăng khi các bé gái bị cấm đến trường.

Trong số những phụ nữ và bé gái mà chúng tôi trò chuyện, có cảm giác rằng một trong những hình thức phân biệt đối xử mang tính thể chế nghiêm trọng nhất thế giới dường như không còn gây chấn động hay phẫn nộ như trước. Họ cảm thấy bị thế giới bỏ rơi.

"Nếu chúng tôi không bị lãng quên, hẳn đến giờ đã có ai đó làm điều gì đó rồi," Alia nói.

"Tôi thường tự hỏi: tại sao chúng tôi lại sinh ra ở Afghanistan?" Nora nói.

Mẹ của cô, bà Kamila, gửi một thông điệp tới những người mẹ trên khắp thế giới:

"Ở những nơi con gái các chị được phép học tập và làm việc, hãy để các cháu làm điều đó. Hãy để các cháu trở nên độc lập.

"Còn ở Afghanistan, với chúng tôi, mọi thứ đã chấm hết."

Imogen Anderson, Mahfouz Zubaide và Sanjay Ganguly tường thuật bổ sung