Hội nghị Trump-Tập có thể định hình quan hệ siêu cường trong nhiều năm tới

An ninh quanh Quảng trường Thiên An Môn lịch sử ở Bắc Kinh đã được tăng cường trong nhiều ngày, giữa lúc mạng xã hội lan truyền những tin đồn về một cuộc diễu binh đặc biệt hoặc một sự kiện lớn được dàn dựng công phu.

Công tác chuẩn bị cho sự kiện trọng đại này bắt đầu khá kín đáo, nhưng Trung Quốc dường như đã sẵn sàng phô diễn trước Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Chuyến thăm sẽ bao gồm các cuộc hội đàm, quốc yến và chuyến thăm Thiên Đàn – quần thể đền đài hoàng gia nơi các hoàng đế Trung Hoa từng cầu cho mùa màng bội thu.

Cả ông Trump lẫn Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đều hy vọng chuyến thăm sẽ mang lại kết quả tích cực.

Hội nghị thượng đỉnh giữa hai nhà lãnh đạo quyền lực nhất thế giới này được xem là một trong những cuộc gặp có hệ quả sâu rộng nhất trong nhiều năm.

Trong nhiều tháng qua, quan hệ Mỹ-Trung không phải ưu tiên hàng đầu của ông Trump. Ông tập trung vào cuộc chiến đang diễn ra với Iran, các chiến dịch quân sự ở Tây Bán cầu và những vấn đề nội bộ. Nhưng trong tuần này, điều đó sẽ thay đổi.

Tương lai thương mại toàn cầu, căng thẳng leo thang quanh Đài Loan và cuộc cạnh tranh công nghệ tiên tiến đều đang đối mặt với những bất ổn.

Trên phương diện kinh tế, cuộc thương chiến với Mỹ và xung đột với Iran có thể là tin xấu đối với ông Tập, nhưng xét về mặt ý thức hệ và chính trị, đó lại là những món quà. Ông cũng sẽ thấy mình đang có lợi thế.

Chuyến thăm này có thể đặt nền móng hợp tác – hoặc xung đột – trong những năm tới.

Người hiểu Iran?

Phát biểu với báo giới tại Nhà Trắng trước khi lên đường sang Trung Quốc, ông Trump cho biết ông sẽ có một "cuộc nói chuyện dài" với nhà lãnh đạo Trung Quốc về Iran.

Trung Quốc đang cố gắng âm thầm đóng vai trò trung gian hòa giải trong cuộc chiến hiện đã bước sang tháng thứ ba. Bắc Kinh đã cùng Pakistan đóng vai trò trung gian trong cuộc chiến giữa Mỹ - Israel với Iran.

Vào tháng Ba, các quan chức ở Bắc Kinh và Islamabad đã trình bày kế hoạch 5 điểm nhằm tìm kiếm lệnh ngừng bắn và mở lại Eo biển Hormuz. Sau hậu trường, giới chức Trung Quốc cũng nhẹ nhàng thúc giục phía Iran quay lại bàn đàm phán.

Bất chấp sự cứng rắn ổn định, Trung Quốc dường như rất muốn cuộc chiến này kết thúc.

Kinh tế nước này vốn đã đối mặt với tăng trưởng chậm và thất nghiệp cao. Giá dầu tăng đã đẩy chi phí các sản phẩm hóa dầu lên cao, từ dệt may đến nhựa. Với một số nhà sản xuất ở Trung Quốc, chi phí đã tăng 20%.

Trung Quốc có trữ lượng dầu đáng kể, đồng thời vị thế dẫn đầu trong năng lượng tái tạo và xe điện đã giúp nước này giảm bớt những tác động nặng nề nhất của cuộc khủng hoảng nhiên liệu.

Tuy nhiên, chiến sự vẫn gây thêm sức ép lên nền kinh tế Trung Quốc vốn phụ thuộc nặng nề vào xuất khẩu. Dù vậy, nếu Bắc Kinh muốn hỗ trợ Mỹ, họ chắc chắn cũng sẽ muốn nhận lại điều gì đó.

Chuyến thăm Bắc Kinh tuần trước của Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi dường như được thiết kế nhằm phô diễn mức độ ảnh hưởng mà Trung Quốc có ở Trung Đông.

Mỹ theo dõi rất sát động thái này. "Tôi hy vọng phía Trung Quốc nói với ông ấy điều cần phải nói," Ngoại trưởng Marco Rubio phát biểu.

"Là những gì Iran đang làm ở Eo biển Hormuz đang khiến họ bị cô lập toàn cầu. Họ là kẻ xấu trong chuyện này."

Mỹ cũng đã cố thuyết phục Trung Quốc không chặn một nghị quyết mới của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc lên án Iran tấn công các tàu thuyền tìm cách đi qua Hormuz, sau khi Trung Quốc và Nga phủ quyết đề xuất trước đó.

"Tôi nghĩ nếu muốn đưa Iran trở lại bàn đàm phán một cách bền vững, Mỹ hiểu rằng Trung Quốc sẽ có một vai nào đó," Ali Wyne, cố vấn cấp cao về quan hệ Mỹ-Trung tại tổ chức International Crisis Group, nhận định.

Về phần mình, ông Trump dường như không quá bận tâm trước mối quan hệ gần gũi giữa Trung Quốc và Tehran.

Dù Mỹ gần đây trừng phạt một nhà máy lọc dầu có trụ sở tại Trung Quốc vì vận chuyển dầu Iran, ông Trump tuần trước vẫn nói nhẹ đi vai trò hỗ trợ của Trung Quốc đối với Iran trong cuộc xung đột.

"Chuyện là như vậy thôi, đúng không?" ông nói với một nhà báo Mỹ. "Chúng ta cũng làm những điều nhằm vào họ mà."

Tương lai của Đài Loan

Chính quyền Trump đã phát đi những tín hiệu trái chiều về Đài Loan.

Tháng 12 năm ngoái, Mỹ công bố thỏa thuận vũ khí trị giá 11 tỷ USD với Đài Loan, khiến chính phủ Trung Quốc nổi giận. Tuy nhiên, ông Trump lại giảm nhẹ cam kết bảo vệ Đài Loan – vùng lãnh thổ mà Trung Quốc tuyên bố chủ quyền.

"Ông ấy xem đó là một phần của Trung Quốc," ông Trump nói về ông Tập, "và điều đó tùy thuộc vào ông ấy, ông ấy sẽ làm gì."

Ông cũng nói Đài Loan không hoàn trả đầy đủ cho Mỹ những đảm bảo an ninh, đồng thời cho rằng hòn đảo này "không mang lại gì cho chúng tôi".

Năm ngoái, ông áp 15% thuế với Đài Loan và cáo buộc nơi này "đánh cắp" ngành sản xuất bán dẫn của Mỹ.

Tuần trước, ông Rubio cho biết Đài Loan sẽ là chủ đề được thảo luận trong chuyến thăm, dù mục tiêu là bảo đảm vấn đề này không trở thành nguồn cơn căng thẳng mới giữa hai siêu cường.

"Chúng ta không cần bất kỳ sự kiện gây bất ổn nào xảy ra liên quan đến Đài Loan hay bất kỳ nơi nào ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương," ông nói.

"Và tôi nghĩ điều đó mang lại lợi ích chung cho cả Mỹ lẫn Trung Quốc."

Về phần mình, Trung Quốc đã phát tín hiệu rằng Đài Loan là ưu tiên trong các cuộc đàm phán. Ngoại trưởng Vương Nghị tuần trước cho biết ông hy vọng Mỹ sẽ đưa ra "những lựa chọn đúng đắn" trong cuộc điện đàm với ông Rubio.

Bắc Kinh cũng gia tăng sức ép quân sự bằng cách điều máy bay chiến đấu và tàu hải quân quanh Đài Loan gần như mỗi ngày.

Một số nhà phân tích cho rằng giới chức Trung Quốc có thể thúc đẩy thay đổi ngôn từ liên quan đến Đài Loan vốn được xây dựng cẩn trọng từ năm 1982.

Chính sách hiện nay của Washington là "không ủng hộ độc lập Đài Loan". Liệu Bắc Kinh có muốn câu chữ mạnh hơn như "Mỹ phản đối độc lập Đài Loan"?

"Tôi không nghĩ Chủ tịch Tập sẽ đi theo hướng đó," John Delury, nghiên cứu viên cấp cao tại Trung tâm Quan hệ Mỹ-Trung thuộc tổ chức Asia Society, nhận định.

"Ngay cả nếu ông Trump nói điều gì đó lệch chuẩn trông như nhượng bộ về Đài Loan – vì ông ấy không quá cẩn trọng trong cách dùng từ – thì phía Trung Quốc cũng hiểu rõ rằng không nên đặt quá nhiều niềm tin vào điều đó, bởi ông ấy có thể đảo ngược lại với một bài đăng Truth Social một tuần sau đó."

Các cuộc đàm phán thương mại then chốt

Trong phần lớn năm 2025, Mỹ và Trung Quốc dường như đứng sát bên bờ một cuộc thương chiến mới có thể làm rung chuyển nền tảng kinh tế toàn cầu.

Ông Trump liên tục tăng rồi giảm thuế với đối tác thương mại lớn nhất của Mỹ, có thời điểm mức thuế vượt quá 100%.

Trung Quốc đáp trả bằng cách hạn chế xuất khẩu đất hiếm sang Mỹ và giảm nhập khẩu nông sản Mỹ, giáng đòn vào nông dân tại các bang chủ chốt đã bỏ phiếu cho ông Trump.

Bầu không khí đã dịu đi đáng kể kể từ khi ông Trump và ông Tập gặp trực tiếp tại Hàn Quốc hồi tháng 10/2025. Phán quyết tháng Hai của Tòa án Tối cao Mỹ hạn chế quyền áp thuế đơn phương của tổng thống cũng giúp kiềm chế các bản năng thương mại khó đoán của ông Trump.

Dù vậy, hai nhà lãnh đạo vẫn còn nhiều vấn đề để thảo luận tại Bắc Kinh. Nhà lãnh đạo Mỹ sẽ thúc đẩy Trung Quốc tăng mua nông sản Mỹ.

Trong khi đó, Trung Quốc chắc chắn sẽ gây sức ép buộc Mỹ hủy cuộc điều tra thương mại mới công bố về các hành vi kinh doanh không công bằng – điều có thể cho phép ông Trump tái áp thuế cao hơn với hàng hóa Trung Quốc.

Đây sẽ là bài toán khó với phía Mỹ.

"Có lẽ Mỹ sẽ khó từ bỏ các cuộc điều tra về những hành vi thương mại không công bằng của Trung Quốc, vì điều đó vẫn rất phổ biến và gây méo mó thị trường," Michael O'Hanlon, Chủ tịch Phil Knight về Quốc phòng và Chiến lược tại Viện Brookings ở Washington, nhận định.

Theo Reuters, chính quyền Trump cũng mời lãnh đạo của Nvidia, Apple, Exxon, Boeing và nhiều tập đoàn lớn khác tháp tùng ông trong chuyến đi này.

Dù Trung Quốc hiện không còn phụ thuộc vào thương mại với Mỹ nhiều như thời nhiệm kỳ đầu của ông Trump, ông Tập vẫn muốn cuộc gặp diễn ra suôn sẻ vì Trung Quốc cần kinh tế toàn cầu ổn định.

Hiện Trung Quốc là đối tác thương mại hàng đầu của hơn 120 quốc gia, nhưng ông Tập hiểu rằng ông không thể tỏ ra quá tự tin trong chuyến thăm của ông Trump.

"Chừng nào chuyến thăm diễn ra suôn sẻ và ông Trump cảm thấy mình được đối xử một cách có tôn trọng, thì trạng thái bình lặng đầy bất an trong quan hệ song phương sẽ tiếp diễn. Nhưng nếu ông Trump rời đi với cảm giác bị xem thường hay bị đùa giỡn, ông ấy có thể đổi ý," Ryan Hass, Giám đốc Trung tâm Trung Quốc John L Thornton thuộc Viện Brookings, nói.

Tương lai của AI

Trung Quốc đang chạy đua để làm chủ tương lai. Nước này đầu tư mạnh vào AI và robot hình người. Đây là một phần trong cái mà ông Tập gọi là "lực lượng sản xuất mới", thứ mà ông hy vọng sẽ thúc đẩy nền kinh tế Trung Quốc tiến lên.

Tuy nhiên, nhiều nhà hoạch định chính sách Mỹ tin rằng chính sách chính thức của Trung Quốc là đồng hóa hoặc thậm chí đánh cắp công nghệ Mỹ nhằm phát triển các ngành công nghiệp trong nước. Điều đó dẫn tới các hạn chế xuất khẩu chip tiên tiến, bất chấp phản đối từ các nhà sản xuất Mỹ.

Việc giải quyết thành công vấn đề gai góc liên quan đến quyền sở hữu và vận hành TikTok – ứng dụng mạng xã hội phổ biến – là cái kết hiếm hoi tích cực trong các tương tác công nghệ Mỹ-Trung vốn thường bị nghi ngờ và cáo buộc bao trùm.

Động lực này cũng đang lặp lại trong cuộc đua phát triển AI – có lẽ là bước tiến công nghệ quan trọng nhất của thời hiện đại. Vấn đề trở nên phức tạp hơn vì Mỹ cáo buộc rằng các công ty Trung Quốc, ví dụ như DeepSeek đang đánh cắp AI của Mỹ.

"Một chương mở đầu của Chiến tranh Lạnh AI đang hình thành," Yingyi Ma thuộc Trung tâm Trung Quốc John L Thornton tại Viện Brookings nhận định.

"Nhà Trắng cáo buộc Trung Quốc đánh cắp AI của Mỹ ở quy mô công nghiệp, trong khi Bắc Kinh được cho là đã ngăn Meta mua Manus – startup AI do người Trung Quốc sáng lập hiện đặt trụ sở ở Singapore.

Cuộc cạnh tranh sâu xa hơn không nằm ở việc ai sao chép mô hình của ai, mà là ai sở hữu nhân tài đủ khả năng xây dựng thế hệ AI tiên tiến tiếp theo."

Robot của Trung Quốc ở Bắc Kinh hiện có thể biểu diễn võ thuật, nhảy múa và chạy marathon nhanh hơn con người.

Nhưng dù các công ty Trung Quốc có vẻ giỏi chế tạo phần thân robot, nhiều doanh nghiệp vẫn đang loay hoay với việc lập trình "bộ não" cho các cỗ máy mới. Để tạo ra những hệ thống tốt nhất, các công ty Trung Quốc cần chip máy tính cao cấp – thứ đến từ Mỹ.

Đây là lúc Bắc Kinh có thể tận dụng đất hiếm làm đòn bẩy. Đây là lĩnh vực then chốt mà ông Trump đặc biệt muốn. Trung Quốc hiện xử lý khoảng 90% đất hiếm toàn cầu, loại vật liệu thiết yếu cho mọi công nghệ hiện đại từ điện thoại thông minh, tua-bin gió đến động cơ phản lực.

Vì vậy, có thể sẽ xuất hiện một thỏa thuận: Mỹ nhận đất hiếm Trung Quốc để đổi lấy chip cao cấp. Đây chính là "Eo biển Hormuz" của riêng Trung Quốc – họ có thể cắt nguồn cung bất cứ lúc nào.

Dù hai bên còn rất nhiều vấn đề chính sách cần xử lý, chuyến thăm của ông Trump sẽ diễn ra chóng vánh với các cuộc gặp và sự kiện chỉ kéo dài trong thứ Năm 14/5 và thứ Sáu 15/5.

Có thể sẽ không có nhiều thời gian để hai nhà lãnh đạo đạt được các thỏa thuận thực chất, nhưng ngay cả một cuộc gặp ngắn ngủi như vậy cũng có thể định hình quỹ đạo đàm phán và quan hệ giữa hai siêu cường trong nhiều năm tới.