Vì sao ông Kim Jong-un không bao giờ nói về mẹ mình?

Trong số nhiều bí ẩn bao quanh nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un, bí ẩn về mẹ của ông là điều đặc biệt gây chú ý.

Ông Kim chưa từng một lần công khai nhắc đến tên mẹ mình trong suốt 15 năm cầm quyền.

Tính chính danh của chế độ độc tài cha truyền con nối ở Triều Tiên được xây dựng trên truyền thuyết "dòng dõi núi Paektu" (Bạch Đầu Sơn) – được đặt theo tên ngọn núi cao nhất trên bán đảo Triều Tiên, nơi được coi là đất tổ của dân tộc Triều Tiên.

Đây cũng là nơi mà "người cha lập quốc" Kim Nhật Thành đã tiến hành các hoạt động du kích chống lại ách đô hộ của Nhật Bản.

Trong khi hai người mẹ trước đây trong đệ nhất gia đình của chế độ – bà Kang Pan-sok (mẹ của ông Kim Nhật Thành) và bà Kim Jong-sook (mẹ của ông Kim Jong-il) – đều được tôn kính như "quốc mẫu Triều Tiên", thì bà Ko Yong-hui (mẹ của ông Kim Jong-un) là một nhân vật ít được biết đến, không có công trình hay địa danh nào được đặt theo tên bà.

Cách tiếp cận kín tiếng này đối với bà Ko Yong-hui có thể bắt nguồn từ xuất thân bị xem là "không trong sạch" và địa vị là tình nhân của bà – những yếu tố mà các nhà phân tích cho rằng có thể đe dọa tính chính danh của chế độ.

Theo những gì các nhà viết tiểu sử đã tổng hợp, bà Ko sinh năm 1952 tại Osaka, Nhật Bản, trong một gia đình có gốc từ đảo Jeju thuộc Hàn Quốc ngày nay – vùng lãnh thổ bị Triều Tiên xem là của kẻ thù.

Là cư dân tại Nhật Bản, gia đình bà Ko là những "Zainichi Korean" – tức những người từ bán đảo Triều Tiên nhập cư trong thời kỳ Nhật Bản cai trị bán đảo này từ năm 1910 đến năm 1945.

Ban đầu, những người hồi hương về miền Bắc được nhìn với con mắt ngưỡng mộ vì họ mang theo tiền bạc, quần áo và các thiết bị gia dụng về từ nước láng giềng tư bản.

Nhưng họ cũng bị gán mác "jjaepo", một từ miệt thị chỉ một nhóm người bị coi là đã tiêm nhiễm các hệ tư tưởng ngoại lai, nguy hiểm.

Trong hệ thống phân loại xã hội nghiêm ngặt của Triều Tiên – được gọi là "songbun" – người "Zainichi Korean" thuộc "tầng lớp dao động", nằm giữa "tầng lớp nòng cốt" và "tầng lớp thù địch".

Họ thường phải chịu sự giám sát chặt chẽ của nhà nước và thường không được nhận vào các trường đại học tốt hoặc những công việc có triển vọng.

Triều Tiên là một xã hội có thứ bậc sâu sắc, mà một số nhà phân tích cho rằng tương tự như một hệ thống đẳng cấp.

Theo Tiến sĩ Jeung Young-tae từ Đại học Dongyang, đây cũng là một "hệ thống liên đới trách nhiệm", nơi công dân có thể bị trừng phạt vì hành vi của các thành viên trong gia đình.

Câu chuyện 'Lọ Lem'

Khi khoảng 10 tuổi, bà Ko cùng gia đình chuyển đến Triều Tiên.

Gia đình bà nằm trong số khoảng 93.000 người Triều Tiên chuyển từ Nhật Bản sang quốc gia cộng sản này trong giai đoạn 1959–1984 theo chiến dịch "Thiên đường hạ giới" – một chương trình hứa hẹn cuộc sống lý tưởng với chăm sóc y tế, giáo dục miễn phí và việc làm cho những người hồi hương.

Sau đó, bà Ko đã thoát khỏi cuộc sống nghèo khó và thiếu thốn mà nhiều người Triều Tiên hồi hương từ Nhật khác đã phải đối mặt, khi bà lọt vào mắt xanh của nhà lãnh đạo Kim Jong-il.

Mặc dù ông Kim Jong-il chưa bao giờ công khai vợ hoặc bạn đời của mình, nhưng các thông tin tình báo cho thấy ông đã kết hôn với bà Kim Young-sook, con gái của một quan chức quân đội cấp cao, trong cuộc hôn nhân do cha ông sắp đặt.

Bà Ko, thành viên của Đoàn Nghệ thuật Mansudae danh tiếng, được cho là đã thu hút sự chú ý của ông Kim Jong-il nhờ "vẻ đẹp tự nhiên và kỹ năng múa", theo Yoji Gomi, một phóng viên người Nhật Bản đã xuất bản một cuốn sách về bà Ko vào năm 2025.

Và mặc dù bà chưa bao giờ kết hôn với nhà lãnh đạo tối cao, cũng như cuộc hôn nhân của họ không được chế độ công nhận, bà Ko vẫn sống một cuộc đời mà nhà báo Gomi gọi là "cuộc đời giống như nàng Lọ Lem".

Thông tin cho thấy ông Kim Jong-il đã yêu say đắm bà Ko, người sau này dần quan tâm đến chính trị đất nước.

Tuy nhiên, trong khi người vợ chính thức của ông Kim Jong-il sống tại thủ đô Bình Nhưỡng, bà Ko và ba người con được bố trí sinh sống tại thành phố ven biển Wonsan, cách đó khoảng 210 km.

"Kim Jong-un không phải là con của người vợ chính thức. Về cơ bản, ông ta là 'đứa con trai ngoài giá thú' với bà Ko Yong-hui," ông Kim Hyung-su thuộc Hiệp hội Nghiên cứu miền Bắc nói với BBC.

"Dòng máu Paektu [của chế độ] được coi là thiêng liêng, vì vậy chuyện nhà lãnh đạo là con trai của một 'jjaepo' là điều không thể tưởng tượng nổi."

Những đứa trẻ ngoài giá thú đối mặt với sự kì thị nặng nề tại Triều Tiên, quốc gia mà dù mang hình thức cộng sản nhưng vẫn chịu ảnh hưởng sâu đậm của các giá trị Nho giáo. Các khái niệm như hiếu kính cha mẹ và lòng trung thành được sử dụng để giáo dục và định hướng tư tưởng cho người dân, theo các nhà phân tích.

Nhà báo Yoji Gomi đưa ra một lý do khác giải thích cho việc ông Kim Jong-un lớn lên xa thủ đô. Vào thời điểm đó, có tuyến phà nối giữa Wonsan với Nhật Bản, giúp bà Ko dễ dàng gặp gỡ những người đến từ Nhật và tiếp cận các hàng hóa Nhật Bản.

"Bà Ko rất nhớ nhà ở Nhật Bản và đã dạy con cái mình tiếng Nhật," ông Gomi nói.

Kenji Fujimoto, một đầu bếp sushi từng phục vụ ông Kim Jong-il từ năm 1988-2001, đã viết trong cuốn sách của mình rằng ông Kim Jong-un "hát tiếng Nhật hay" và "ghen tị với nền kinh tế phát triển của Nhật Bản".

Theo truyền thông Nhật Bản trích dẫn lời các quan chức thời đó, ông Kim Jong-un thậm chí còn cùng với anh trai mình đến công viên giải trí Disneyland ở Tokyo của Nhật Bản. Ông Gomi nói rằng bà Ko cũng đã đến Nhật Bản, nhưng đi riêng với thư ký của bà.

Kế vị

"Ông Kim Nhật Thành chưa bao giờ công nhận bà Ko Yong-hui là con dâu," Ryu Hyun-woo, một nhà ngoại giao Triều Tiên đào tẩu, viết trong cuốn sách Kim Jong-un's Secret Vault (Kho bí mật của Kim Jong-un).

Nếu bà Ko nhận được sự chấp thuận của nhà lãnh đạo Kim Nhật Thành, những bức ảnh chụp ông cùng cháu trai Kim Jong-un hẳn đã được phổ biến rộng rãi khắp đất nước, Tiến sĩ Cheong Seong-chang thuộc Viện Sejong nhận định.

Dù không có được sự công nhận đó, bà Ko vẫn giành được sự tin tưởng của ông Kim Jong-il. Bà đóng vai trò như một đệ nhất phu nhân trên thực tế của Triều Tiên, thường xuyên tháp tùng chồng trong các chuyến thị sát quân đội và xây dựng quan hệ thân thiết với những người thân cận của ông.

Ông Kim Jong-il thậm chí còn tham khảo ý kiến của bà trước khi đưa ra các quyết sách, đầu bếp Fujimoto viết.

Một bộ phim tài liệu chính thức được sản xuất sau khi ông Kim Jong-il qua đời vào năm 2011 có chứa những thước phim ghi lại cảnh bà Ko tháp tùng nhà lãnh đạo tối cao trong các chuyến công du tới các địa phương.

Tuy nhiên, bộ phim không hề tiết lộ tên tuổi hay xuất thân trong hệ thống songbun của bà.

Bộ phim tài liệu này cũng chưa bao giờ được công bố rộng rãi, mà chỉ được chiếu cho các quan chức cấp cao của Đảng Lao động Triều Tiên vào tháng 6/2012, tiến sĩ Cheong cho biết.

Dù vậy, sau đó, bộ phim đã bị rò rỉ và được lan truyền trong dân chúng thông qua các thẻ nhớ USB được tuồn lậu.

"Khi bộ phim lan truyền... sự tò mò của mọi người về bà Ko Yong-hui tăng vọt, vì vậy chính quyền đã nhanh chóng thu hồi [bộ phim tài liệu]," ông nói.

Nhà nghiên cứu này cho rằng lý lịch của bà Ko có thể làm dấy lên những câu hỏi nhạy cảm về tính chính danh của chế độ cầm quyền Triều Tiên.

Vậy bằng cách nào mà người con trai thứ hai của một tình nhân, cũng là con trai út của ông Kim Jong-il, lại có thể kế thừa quyền lực?

Nhiều nhà viết tiểu sử tin rằng bà Ko Yong-hui đã chủ động chuẩn bị con đường kế vị cho ông Kim Jong-un.

Trong cuốn sách The Great Successor: The Secret Rise and Rule of Kim Jong-un (tạm dịch: Người kế vị vĩ đại: Sự trỗi dậy và cai trị bí mật của Kim Jong-un), nhà báo kỳ cựu Anna Fifield viết rằng em gái của bà Ko từng nói với chị mình rằng con trai Kim Jong-un của bà phải trở thành nhà lãnh đạo tiếp theo, nếu không cả gia đình họ có thể gặp nguy hiểm.

Con trai cả của ông Kim Jong-il là ông Kim Jong-nam đã sớm bị thất sủng vì đặt câu hỏi về chế độ cha truyền con nối ở Triều Tiên và ủng hộ cải cách, theo nhà báo Gomi, người đã trao đổi email với ông này trong nhiều năm.

Quan điểm chính trị của ông Kim Jong-nam có thể là kết quả của một thập niên du học ở nước ngoài. Ông thông thạo tiếng Pháp và tiếng Anh, và cũng nổi tiếng với lối sống ăn chơi khi thường xuyên lui tới các sòng bạc và đi lại bằng máy bay riêng.

Khi ông Kim Jong-nam trở về Triều Tiên, những tin đồn về việc bà Ko Yong-hui chuẩn bị vị trí kế nhiệm cho các con mình vẫn tiếp tục lan truyền.

Nhưng con trai cả của bà, Kim Jong-chul, đã bị loại khỏi danh sách kế vị do nghiện thuốc phiện nặng, theo cuốn sách của nhà ngoại giao đào tẩu Ryu Hyun-woo.

Ông Ryu nói rằng ông Kim Jong-chul từng gõ cửa nhà ông lúc rạng sáng để hỏi xin thuốc phiện.

Các nhà phân tích cho rằng ông Kim Jong-un đã trở thành người con được cha yêu quý nhất nhờ tố chất lãnh đạo và tính cách cạnh tranh mạnh mẽ.

Em gái của bà Ko và chồng được giao nhiệm vụ chăm sóc ông Kim Jong-un và anh trai Kim Jong-chul khi họ học tập tại Thụy Sĩ.

Nhưng cặp vợ chồng này đã trốn sang Mỹ vào năm 1998, sau khi bà Ko được chẩn đoán mắc ung thư vú. Trong một bài phỏng vấn đăng trên Washington Post năm 2016, họ nói họ lo ngại rằng mình sẽ "không còn được chế độ cần đến nữa".

Mặc dù ông Kim Jong-un đã trở thành người kế vị, nhưng nỗi sợ hãi của họ có thể nói là có cơ sở. Sau khi ông lên nắm quyền, một trong những người chú của ông đã bị hành quyết trong khi người anh cùng cha khác mẹ là Kim Jong-nam bị ám sát ở Malaysia.

'Gieo rắc nghi ngờ lan như cháy rừng'

Bà Ko đã qua đời trước ông Kim Jong-il, nhưng sự ra đi của bà, tại một bệnh viện ở Paris, đã không được truyền thông nhà nước Triều Tiên nhắc đến.

Các nhà phân tích cho rằng chính xuất thân đầy bí ẩn của ông Kim Jong-un có thể là một trong những lý do ngày sinh của ông chưa từng được công bố là ngày lễ quốc gia, không giống như ngày sinh của ông nội và cha ông.

Việc thu hút sự chú ý đến ngày sinh của ông có thể làm dấy lên những câu hỏi nhạy cảm về mẹ ông và lý do tại sao ông được nuôi dưỡng bên ngoài Bình Nhưỡng.

"Việc tiết lộ sự thật có thể làm tâm lý nghi ngờ lan nhanh như đám cháy rừng," nhà nghiên cứu Kim nhận định.

Mặc dù đứng ở đỉnh cao quyền lực của Triều Tiên, nhưng về mặt kỹ thuật, xuất thân thấp trong hệ thống songbun của ông Kim Jong-un sẽ đặt ông ở vị trí tương đối thấp trong trật tự xã hội vì mối quan hệ của ông với người Triều Tiên hồi hương từ Nhật Bản và những người đào tẩu, nhà ngoại giao lưu vong Ryu viết.

Sự kín tiếng quanh xuất thân của ông Kim Jong-un có thể là một phần lý do tại sao ông công khai giới thiệu vợ mình, bà Ri Sol-ju, ngay từ đầu nhiệm kỳ.

Đồng thời, ông dường như đang chuẩn bị cho cô con gái tuổi thiếu niên, Kim Ju-ae, trở thành người kế vị tương lai, ông Cheong đánh giá.

Từng là ca sĩ của một đoàn nghệ thuật danh giá, bà Ri Sol-ju được cho là xuất thân từ một gia đình trung lưu khá giả ở Bình Nhưỡng, theo cơ quan tình báo Hàn Quốc. Một số nguồn tin cho rằng cha bà là giáo sư đại học.

Bà từng được nhà nước cử sang Trung Quốc học thanh nhạc cổ điển – điều thường được xem là dấu hiệu xuất thân tốt.

Liệu ông Kim Jong-un có bao giờ tiết lộ nguồn gốc của mẹ mình?

Đó sẽ là một nhiệm vụ đầy thách thức, ngay cả đối với bộ máy tuyên truyền của Triều Tiên.

Ảnh đầu bài và đồ họa: Andro Saini từ đội ngũ East Asia Visual Journalism

Tường thuật bổ sung: Grace Tsoi và Laignee Barron