Bên trong trại giam ở Bangkok nơi cựu đại úy công an Lê Chí Thành bị giam giữ

Một buổi sáng mùa hè nóng hầm hập giữa tháng Tư tại Bangkok, trước cổng Trung tâm Giam giữ Người nhập cư (IDC), đoàn người kiên nhẫn xếp hàng chờ đến lượt vào thăm thân nhân. Tòa nhà cũ kỹ được xây dựng từ thập niên 70 này là nơi cựu đại úy công an Lê Chí Thành bị giam giữ hơn một tháng qua.

Tọa lạc ngay giữa con phố Suan Phu sầm uất ở trung tâm Bangkok, nơi có các quán ăn và tiệm làm đẹp sang trọng dành cho khách du lịch, IDC chủ yếu giam giữ người nước ngoài xin tị nạn, người quá hạn thị thực, người nhập cảnh trái phép chờ trục xuất.

Ông Lê Chí Thành nằm trong diện cư trú bất hợp pháp bị giam tại đây.

Muốn thăm tù nhân, người thăm nuôi thường phải có mặt từ sớm để lấy đơn đăng ký do trại giam phát, điền thông tin cá nhân người thăm và người được thăm để cán bộ trại ký duyệt, rồi nhận số thứ tự. Đơn chỉ phát vào khoảng nửa tiếng đầu giờ sáng.

Sau khi chờ đợi thêm một tiếng rưỡi đồng hồ, tốp người thăm đầu tiên theo thứ tự từ cao xuống thấp được cho vào khu vực kiểm tra an ninh.

Chia sẻ của người nhà ông Lê Chí Thành với BBC News Tiếng Việt sau một chuyến thăm ông hồi cuối tháng Tư cho chúng ta thấy rõ hơn tình hình bên trong khu giam giữ này.

Khi thủ tục kiểm tra an ninh hoàn tất thì cổng mở, người tới thăm được đưa vào khoảng sân nhỏ nối liền với khu vực giam giữ. Trong sân là hai lớp rào bằng sắt cách nhau khoảng gần một mét.

Phía sau hai lớp hàng rào là dãy phòng giam cũ kỹ không cửa sổ. Mỗi phòng có một cửa chính bằng gỗ khóa ngoài một lớp và thêm một cửa sắt bảo vệ khóa lớp thứ hai.

Từ bên ngoài, nhìn qua các lỗ thông sáng gần trần nhà, có thể thấy quạt trần đang chạy và đèn tuýp bật sáng cả ban ngày.

Cán bộ trại cầm danh sách những người bị giam có người thăm hôm đó rồi lần lượt mở khóa cho người ra.

Những người được ra ngoài sẽ đứng thành hàng dọc áp sát lớp rào. Người tới thăm và người bên trong nói chuyện với nhau qua hai lớp rào này.

Người nọ đứng kế người kia, ai cũng phải nói to, thậm chí hét thật to để át tiếng những người bên cạnh thì người đứng phía bên kia rào mới có thể nghe thấy.

Toàn bộ thời gian thăm viếng này chỉ kéo dài khoảng nửa tiếng đồng hồ.

"Thành vẫn khỏe mạnh, trắng trẻo. Thành nói ở trong trại hằng ngày chỉ đọc sách và tập thể dục."

"Anh cũng cho biết trại giam đối xử rất tốt với người bị giam. Bữa ăn hằng ngày do trại nấu và cung cấp. Mỗi tuần người bị giam được ra khỏi phòng một lần, khoảng một tiếng, để sử dụng điện thoại."

Người nhà ông Lê Chí Thành kể: "Người bị giam cũng có thể tự mua đồ ăn bán trong trại nhưng khá đắt."

"Anh Thành nói tuyệt nhiên không có chuyện đánh đập. Cán bộ trại rất tôn trọng người bị giam. Đồ đặc, tư trang của người bị giam giữ, như đồng hồ, đồ trang sức,... cán bộ coi trại không bao giờ đụng vào," người này cho biết.

Theo người nhà, hiện ông Lê Chí Thành được giam trong một căn phòng khoảng 15m2 cùng khoảng 10 người khác có quốc tịch khác nhau.

Ông Thành, nguyên là đại úy công an trại giam Z30D Thủ Đức, Bộ Công an, đã ở đây khoảng hơn một tháng sau khi bị cảnh sát Thái Lan bắt giữ với cáo buộc "cư trú bất hợp pháp".

Được biết đến rộng rãi khi bắt đầu xuất hiện trên mạng xã hội năm 2020, lên tiếng tố cáo việc lãnh đạo cơ quan nơi ông làm việc đã kỷ luật, tước danh hiệu "công an nhân dân" của ông – hành động mà ông cáo buộc là sai – ông Thành sau đó chuyển hẳn sang đấu tranh chính trị.

Ông Thường xuyên đăng tải các video mà ông nói là "chống tham nhũng", đồng thời bình luận về nhiều vấn đề chính trị, xã hội trong nước.

Tháng 4/2021, ông Thành bị bắt với cáo buộc "Chống người thi hành công vụ". Năm 2022, ông Thành bị tuyên tổng cộng năm năm tù giam trong hai phiên tòa riêng biệt, với hai bản án khác nhau.

Trong đó, ông lãnh ba năm tù về tội "Lợi dụng quyền tự do dân chủ, xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân" theo Điều 311 và hai năm tù về tội "Chống người thi hành công vụ" theo Điều 330 Bộ luật Hình sự.

Sau khi mãn hạn tù, ông Thành đã sang Thái Lan vào năm 2025 bằng đường hàng không với hộ chiếu phổ thông có hiệu lực tới năm 2031, theo lời gia đình.

Gia đình cũng cho biết trong thời gian ở đây, ông đã có việc làm, có thị thực và có giấy phép lao động hợp pháp thời hạn một năm.

Ngày 6/3/2026, cảnh sát Thái Lan bất ngờ thông báo thị thực của ông Thành hết hiệu lực từ ngày 5/3 do Việt Nam đã hủy hộ chiếu của ông.

Việc hộ chiếu bị hủy một cách đột ngột khiến tình trạng pháp lý của ông Thành tại Thái Lan thay đổi, từ cư trú hợp pháp trở thành cư trú bất hợp pháp và bị giam tại IDC theo luật pháp nước này.

Nguyên nhân chính phủ Việt Nam hủy hộ chiếu của ông Thành không được công bố.

Trong thời gian ở IDC, ông Thành vẫn tiếp tục đăng tải các video trên mạng xã hội, bình luận về các vấn đề trong nước và thông báo về tình trạng của ông.

Nguy cơ bị dẫn độ?

Trung tâm Giam giữ Người nhập cư (IDC) nằm trên đường Suan Phlu, quận Sathorn, Bangkok, vận hành dựa trên Đạo luật Nhập cư B.E. 2522 (1979) của Thái Lan.

Trung tâm này đã hoạt động nhiều thập niên và luôn quá tải, do Thái Lan là nơi có lượng người nhập cư bất hợp pháp rất lớn, từ những người đến đây để lao động chui, người tị nạn chính trị đang trên đường tìm cơ hội sang nước thứ ba,...

Được thiết kế ban đầu chỉ chứa khoảng 500 người, nhưng IDC được cho là thường hoạt động vượt quá công suất.

Có nhiều thời điểm trung tâm chứa tới hơn 1.000 người, theo một số tổ chức phi chính phủ về người nhập cư.

Việc giam giữ tại trung tâm này được xem là một biện pháp hành chính chứ không phải là một phần của hình phạt hình sự. Những người bị giam giữ tại IDC là những người không có quốc tịch, quá hạn thị thực, hoặc nhập cảnh trái phép. Phạm nhân mãn hạn tù cũng bị đưa đến IDC để chờ trục xuất.

Đạo luật Di trú của Thái Lan cho phép giam giữ "cho đến khi việc trục xuất có thể được thực hiện", vì vậy không có giới hạn pháp lý nào về thời gian một người có thể bị giam giữ tại đây.

Họ có thể bị giam giữ tại đây vô thời hạn.

Bà Anna, luật sư người Thái Lan đại diện cho ông Lê Chí Thành, nói với BBC News Tiếng Việt rằng Cục Quản lý Xuất nhập cảnh tạm giữ ông Thành ở IDC để chờ trục xuất ông. Tuy nhiên, ông Thành đã thông báo với chính quyền Thái Lan rằng ông không muốn trở về Việt Nam do lo sợ bị bức hại nếu bị trục xuất.

IDC đã tiến hành phỏng vấn ông Thành về các lý do khiến ông không muốn trở về Việt Nam, theo bà Anna.

Một số tổ chức phi chính phủ và các tổ chức liên quan đã phối hợp với chính quyền Thái Lan thông báo rằng ông là người cần được bảo vệ theo các điều khoản của Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc (UNHCR), theo luật sư Anna.

UNHCR đã liên lạc với các cơ quan an ninh Thái Lan về trường hợp của ông. Đó là lý do vì sao ông Thành "chưa bị trục xuất về Việt Nam vào thời điểm này," bà Anna nói.

Hiện tại, trường hợp của ông Thành vẫn đang được các bên liên quan xử lý.

Trong khi đó, theo gia đình ông Thành, Cao ủy Liên Hợp Quốc về người tị nạn (UNHCR) đã cử đại diện lập tức tới IDC gặp, phỏng vấn ông Thành, chỉ một ngày sau khi ông bị giam giữ và cấp quy chế tị nạn tạm thời cho ông.

Hiện gia đình vẫn đang chờ ông Thành được cấp quy chế tị nạn chính thức để có thể bảo lãnh ông ra khỏi IDC.

Gia đình cũng cho biết hiện chưa có các thông tin tiếp theo về việc ông Thành sẽ bị giam bao lâu, hay khi nào ông sẽ được xúc tiến các thủ tục để đi tị nạn tại một nước thứ ba.

Theo luật sư Anna, kinh nghiệm của bà cho thấy, trong các trường hợp thông thường khi không có yêu cầu dẫn độ chính thức, chính quyền Thái Lan thường không trục xuất người tị nạn hoặc người được UNHCR bảo vệ về nước xuất xứ.

Tuy nhiên, nếu chính phủ Việt Nam ban hành lệnh bắt giữ, hoặc có thông báo đỏ của Interpol, hoặc chính phủ đệ trình yêu cầu dẫn độ chính thức thông qua các kênh pháp lý, tình hình có thể khác, bà Anna cho hay.

"Điều đó phụ thuộc vào những hành động tiếp theo của chính phủ Việt Nam. Nếu chính phủ chỉ thu hồi hộ chiếu của anh ấy và không có hành động pháp lý nào khác, rủi ro có thể thấp hơn. Nhưng như chúng ta đã biết, trong quá khứ đã có những trường hợp cá nhân bị trục xuất khi có yêu cầu pháp lý chính thức. Do đó, tôi không thể nói chắc chắn liệu anh ấy có bị dẫn độ hay không," bà Anna nói với BBC News Tiếng Việt.

Cũng theo luật sư Anna, không có một luật phổ quát nào quy định nghiêm ngặt cách thức một chính phủ thu hồi hộ chiếu của công dân.

Việc cấp và thu hồi hộ chiếu nói chung được coi là vấn đề thuộc luật quốc gia và chủ quyền quốc gia.

Tuy nhiên, có một số nguyên tắc pháp lý quốc tế được áp dụng.

Theo bà Anna, khi một chính phủ thu hồi hoặc vô hiệu hóa hộ chiếu của một công dân, người đó phải được thông báo, đặc biệt nếu việc thu hồi ảnh hưởng đến tình trạng pháp lý, quyền tự do đi lại của người đó, hoặc có thể dẫn đến việc giam giữ hoặc trục xuất.

Việc không thông báo cho người đó có thể gây ra những lo ngại liên quan đến thủ tục tố tụng và các quyền cơ bản.

Một chính phủ có thể thu hồi hộ chiếu trong một số trường hợp, như vì lý do an ninh quốc gia, điều tra hình sự hoặc lệnh bắt giữ, cung cấp thông tin sai lệch trong đơn xin hộ chiếu, lạm dụng hộ chiếu, hình phạt hành chính hoặc pháp lý, các vụ án chính trị ở một số quốc gia.

Tại Thái Lan, luật pháp yêu cầu rõ ràng các cơ quan chức năng phải thông báo cho người giữ hộ chiếu khi hộ chiếu của họ bị thu hồi. Người có hộ chiếu bị thu hồi phải được thông báo về việc thu hồi để họ có cơ hội phản hồi hoặc kháng cáo quyết định hành chính.

"Tuy nhiên, dựa trên thông tin tôi đã xem xét về Việt Nam, có những trường hợp liên quan đến an ninh quốc gia mà nhiều cá nhân có thể không biết rằng hộ chiếu của họ đã bị thu hồi.

"Trong những trường hợp như vậy, người giữ hộ chiếu có thể chỉ phát hiện ra việc thu hồi sau đó, ví dụ như khi liên hệ với cơ quan chức năng, xin thị thực, hoặc khi bị cơ quan quản lý xuất nhập cảnh ở nước ngoài tạm giữ," theo luật sư Anna.

Cho tới nay, cả phía Việt Nam và Thái Lan đều không thông tin lý do vì sao hộ chiếu của ông Thành bị hủy giá trị sử dụng.

Luật Xuất cảnh, Nhập cảnh của công dân Việt Nam (ban hành năm 2019) có các quy định về thu hồi, hủy giá trị sử dụng đối với hộ chiếu.

Theo đó, hộ chiếu phổ thông còn thời hạn có thể bị thu hồi, hủy giá trị sử dụng trong các trường hợp bị mất, người mang hộ chiếu được thôi quốc tịch, bị tước quốc tịch hoặc bị hủy bỏ quyết định cho nhập tịch Việt Nam, trường hợp đã quá 12 tháng kể từ ngày cơ quan chức năng hẹn trả hộ chiếu mà công dân không nhận hộ chiếu và không có thông báo bằng văn bản về lý do chưa nhận (Điều 27, 28 và 29).

Có thể thấy ông Lê Chí Thành không thuộc các trường nói trên.

Trước khi rời Việt Nam, ông cũng không nhận được các quyết định cấm hoặc tạm hoãn xuất nhập cảnh.

Năm 2025, Quốc hội khóa 15 đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam, trong đó bổ sung thêm ba trường hợp hủy, thu hồi giá trị sử dụng hộ chiếu.

Các trường hợp này gồm: công dân đã được cấp hộ chiếu phổ thông mới sẽ khiến hộ chiếu cũ bị hủy giá trị dù còn thời hạn; hộ chiếu đã được cấp nhưng bị sai lệch thông tin; và hộ chiếu của người đang bị truy nã sẽ bị thu hồi, hủy giá trị.

Tuy nhiên, phải đến ngày 1/7/2026 thì luật mới mới có hiệu lực nên không áp dụng cho trường hợp ông Thành.

Trong diễn biến mới đây nhất, gia đình ông Lê Chí Thành nói với BBC rằng công an địa phương tại Việt Nam đã mời mẹ ông lên làm việc do có người tố cáo ông Thành "lợi dụng chiếm đoạt tài sản" – điều mà ông Thành và gia đình ông phủ nhận.