Cảnh sát mật và tuyên truyền: Các đặc vụ Trung Quốc theo dõi kiều dân tại Mỹ là ai?

Tòa nhà văn phòng với những ô kính nằm phía trên một quán mì ramen ở trung tâm khu Chinatown của quận Manhattan, thành phố New York, trông khá kín đáo giữa một dãy phố nhộn nhịp với các nhà hàng Trung Quốc, cửa hàng tạp hóa và căn hộ.

Năm 2022, ông Lư Kiến Vượng, 64 tuổi, chủ tịch một hội đồng hương người Hoa, đã thuê một tầng trong tòa nhà này, tạo ra một không gian mà các luật sư của ông nói là nhằm giúp kiều dân gia hạn bằng lái xe và chơi bóng bàn trên chiếc bàn đặt trong phòng họp.

Nhưng không lâu sau, Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI) đã đột kích địa điểm này và cáo buộc ông Lư nhận chỉ thị từ chính phủ Trung Quốc để thiết lập "đồn cảnh sát hải ngoại" đầu tiên được biết đến tại Mỹ.

Trong tuần này, ông Lư bị kết tội làm đặc vụ nước ngoài trái phép cho Trung Quốc, chỉ vài ngày sau khi một chính trị gia ở California nhận tội với các cáo buộc tương tự.

Thị trưởng thành phố Arcadia, bà Eileen Wang, thừa nhận đã đăng tải nội dung tuyên truyền lên một trang web nhắm vào độc giả là cộng đồng người Mỹ gốc Hoa theo yêu cầu của chính phủ Trung Quốc.

Hai bản án được đưa ra cùng trong tuần mà Tổng thống Donald Trump đến Bắc Kinh cho một cuộc gặp hiếm hoi với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, nơi hai bên tránh đề cập đến các chủ đề như gián điệp và tập trung vào thương mại.

Nhưng các chuyên gia cho rằng hai vụ việc tại Mỹ nêu bật cánh tay vươn dài của Trung Quốc, quốc gia đã tăng cường nỗ lực mở rộng ảnh hưởng trên toàn cầu trong thập niên qua, thông qua việc sử dụng chiến lược "quyền lực mềm" – tài trợ cho các dự án và ngành công nghiệp ở nước ngoài – cũng như các phương thức kín đáo hơn.

"Đó là một phần trong cùng một cách tiếp cận chiến lược, nhằm dập tắt tiếng nói bất đồng và định hình một câu chuyện rõ ràng về Trung Quốc, đồng thời thực hiện điều đó theo những cách táo bạo hơn như chúng ta đang thấy," bà Lauryn Williams, phó giám đốc tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), đơn vị theo dõi các vụ gián điệp Trung Quốc tại Mỹ từ năm 2000, cho biết.

Mạt chược, bóng bàn và các 'đồn cảnh sát' hải ngoại

Ông Lư, người được hàng chục thành viên trong cộng đồng người Mỹ gốc Hoa ủng hộ trong phiên xét xử kéo dài một tuần tại Brooklyn, có thể đối mặt với mức án lên tới 30 năm tù cho các cáo buộc liên quan đến đồn cảnh sát phi pháp.

Trung Quốc bị cáo buộc thiết lập các cơ sở như vậy trên toàn thế giới, với ít nhất 100 địa điểm được báo cáo tại 53 quốc gia.

Chỉ mới tuần trước, một nhân viên nhập cư tại Anh bị kết tội làm việc cho tình báo Trung Quốc trong một "hoạt động trị an ngầm".

Chính phủ Trung Quốc đôi khi phủ nhận sự tồn tại của các cơ sở này hoặc mô tả chúng là nơi các tình nguyện viên hỗ trợ công dân Trung Quốc về các dịch vụ hành chính.

"Các cơ sở này hoàn toàn không phải là cái gọi là đồn cảnh sát hay trung tâm dịch vụ cảnh sát," Bộ Công an Trung Quốc cho biết vào năm 2023.

BBC đã liên hệ Đại sứ quán Trung Quốc tại Mỹ để yêu cầu bình luận.

Một cuộc điều tra của cảnh sát Anh về các "đồn cảnh sát Trung Quốc bí mật" ở London kết luận rằng "không có hoạt động phạm tội" nào xảy ra.

Ông Lư – chủ tịch Hiệp hội Trường Lạc Mỹ (American Changle Association), một nhóm cộng đồng người Hoa – phân trần rằng ông chỉ đơn giản đang cố gắng giúp kiều dân gia hạn bằng lái xe và tạo điều kiện cho các hoạt động xã hội như chơi mạt chược và bóng bàn.

"Đây không phải là 'Spy Time'," trang tin Courthouse News dẫn lời luật sư John Carman, người bào chữa cho ông Lư, ám chỉ một bộ phim hành động về điệp viên.

"Đây là việc gia hạn bằng lái."

Nhưng các công tố viên cho rằng ông Lư đã sử dụng tòa nhà văn phòng cho những mục đích đáng ngờ hơn – theo dõi những người chỉ trích Trung Quốc.

Cụ thể, trong một trường hợp, các công tố viên nói rằng các quan chức Trung Quốc đã yêu cầu ông Lư giúp "xác minh" rằng một người chỉ trích Trung Quốc lâu năm, ông Từ Kiệt (Xu Jie), người đã rời khỏi đất nước vào năm 2013, đang ở Mỹ.

Đồng phạm của ông Lư, ông Trần Kim Bình, trước đó đã nhận tội làm đặc vụ nước ngoài trái phép vì giúp thiết lập trung tâm này.

Một 'mô hình quy mô lớn' của hoạt động gián điệp

Theo Giáo sư Douglas London từ Đại học Georgetown, người từng làm việc cho CIA (Cơ quan Tình báo Trung ương Hoa Kỳ) suốt 34 năm, việc Trung Quốc đàn áp phe đối lập chỉ là một phần trong chiến dịch gián điệp rộng lớn ở nước ngoài, bao gồm tấn công mạng, đánh cắp bí mật quân sự, công nghệ và các thông tin nhạy cảm khác.

Trong nhiều năm, Trung Quốc đã tìm cách gây ảnh hưởng ở nước ngoài thông qua một "bộ máy quan liêu và mạng lưới rộng lớn" gồm nguồn lực, con người và tài chính, theo ông Lyle Morris, nghiên cứu viên cấp cao tại Viện Chính sách Asia Society.

Chiến dịch theo dõi những người bất đồng chính kiến trên toàn thế giới của Trung Quốc xuất phát từ niềm tin rằng việc chỉ trích đe dọa sự ổn định của đất nước, theo bà Claire Chu, nghiên cứu viên không thường trú tại trung tâm nghiên cứu Global China Hub của Hội đồng Đại Tây Dương.

Trong khi đó, ông Morris nói với BBC rằng Chính phủ Trung Quốc tin rằng các tiếng nói bất đồng chính kiến được các chính phủ phương Tây hỗ trợ nhằm bôi xấu hình ảnh của Bắc Kinh.

"Trung Quốc nhìn thấy động cơ ẩn phía sau khi các nước phương Tây cung cấp nền tảng cho những người bất đồng chính kiến Trung Quốc chỉ trích gay gắt chính phủ, và không chấp nhận lập luận rằng những tiếng nói đó là một phần của nền dân chủ lành mạnh dựa trên tự do ngôn luận," ông nói.

Ông Morris cho biết Bắc Kinh sử dụng nhiều chiến thuật quấy rối và bắt nạt để bịt miệng những người bất đồng chính kiến, bao gồm theo dõi điện thoại di động hoặc thậm chí tuyển mộ họ làm gián điệp theo dõi bạn bè của mình.

Theo ông, điều này có thể nguy hiểm đối với những người vẫn còn gia đình ở Trung Quốc, những người dễ bị chính phủ đe dọa hơn.

Trong nhiều thập niên, Bắc Kinh cũng tìm cách xây dựng quan hệ với những người được gọi là "nhân tài" trong chính phủ và cộng đồng doanh nghiệp Mỹ, bà Chu cho biết.

Chính phủ Trung Quốc đã nhắm tới bà Wang, thị trưởng thành phố Arcadia, người tuần này nhận tội nhận chỉ đạo từ các quan chức Trung Quốc để đăng tải nội dung ủng hộ Bắc Kinh.

Các công tố viên cho biết bà Wang đã đăng một bài viết khẳng định rằng không có hành vi diệt chủng ở khu vực Tân Cương của Trung Quốc và "không tồn tại cái gọi là lao động cưỡng bức".

Trung Quốc đã đối mặt với làn sóng chỉ trích ngày càng gia tăng từ khắp nơi trên thế giới về cách đối xử với cộng đồng người Duy Ngô Nhĩ theo Hồi giáo tại khu tự trị Tân Cương ở phía tây bắc nước này, nơi có bằng chứng cho thấy hàng triệu người Duy Ngô Nhĩ bị giam giữ trong các trại và bị cưỡng bức lao động.

Trung Quốc nói rằng các cơ sở này chỉ nhằm mục đích "cải tạo".

Các chuyên gia tình báo cho biết những vụ việc như vậy đặt ra thách thức cho các công tố viên Mỹ vì số lượng quá nhiều và đòi hỏi nhiều năm làm việc cũng như nguồn lực để chứng minh.

Theo giáo sư London, Trung Quốc xem hoạt động gián điệp là một "mô hình theo quy mô".

Các chuyên gia cho rằng các công tố viên Mỹ có thể tiếp tục tập trung vào những trường hợp nghiêm trọng nhất ở nước ngoài, nhưng khó có khả năng chấm dứt hoạt động của Trung Quốc.

"Rõ ràng với những vụ việc chỉ riêng trong tuần này, tôi không nghĩ chúng ta đang chứng kiến sự suy giảm nào cả," bà Williams nói.