Giới trẻ châu Âu biểu tình: Nỗi lo bị tước mất cơ hội về tương lai tươi sáng

Từ Milan, Marseille đến Madrid và nhiều thành phố khác trên khắp châu Âu, các tuyến đường đã chứng kiến làn sóng biểu tình sôi động, đầy nhiệt huyết trong những tuần gần đây.

Dù phần lớn khởi đầu trong ôn hòa, không ít cuộc biểu tình đã kết thúc bằng những cảnh bạo lực và cướp phá.

Đã xuất hiện những cáo buộc cho rằng các nhóm cực tả kích động bạo loạn có chủ đích, đồng thời cũng có những thông tin về việc cảnh sát sử dụng biện pháp trấn áp quá mức.

Hàng ngàn người đã xuống đường tại Rome và Florence. Tại Pháp, số người biểu tình lên tới hàng trăm ngàn.

Ở Madrid, một khu lều trại đã được dựng lên và chiếm giữ một quảng trường trung tâm thành phố từ cuối tháng Chín.

Tại Lisbon, hàng chục ngàn người, chủ yếu là thanh niên, đã tuần hành trong tháng này.

Ở Brussels, cảnh sát đã phải sử dụng hơi cay và vòi rồng sau khi những thanh niên mặc đồ đen, che kín mặt để giấu danh tính, ném đá và pháo vào lực lượng chấp pháp.

Tại Albania, những người biểu tình cáo buộc chính phủ tham nhũng và yêu cầu Thủ tướng Edi Rama, người đã cầm quyền suốt 13 năm, từ chức.

Châu Âu hiện mang một bầu không khí bất ổn cả về xã hội lẫn chính trị.

Tôi đã dành nhiều năm đưa tin về các cuộc biểu tình trên khắp châu Âu, từ ôn hòa đến bạo lực.

Tôi còn nhớ rõ các cuộc tuần hành đòi độc lập đầy nhiệt huyết ở Catalonia năm 2017, những chai bom xăng Molotov bay khắp đường phố Athens trong cuộc khủng hoảng nợ công Hy Lạp năm 2015, hay nhiều đợt bùng phát bạo lực ở Pháp trong nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Emmanuel Macron, bắt nguồn từ các đề xuất tăng thuế nhiên liệu và cải cách lương hưu.

Nhưng lần này có cảm giác khác. Các cuộc biểu tình đang nổ ra gần như đồng thời trên khắp châu Âu, và phần lớn người tham gia, dù ôn hòa hay bạo lực, đều là người trẻ. Một số còn ở độ tuổi rất nhỏ. Trong số những người bị bắt giữ có tỷ lệ đáng chú ý là trẻ vị thành niên. Hơn một nửa số người bị bắt trong các vụ đụng độ ở Barcelona cuối tuần trước đều dưới 18 tuổi.

Tại Milan, truyền thông Ý LaPresse cũng cho biết trong số những người bị cảnh sát bắt sau các cuộc xô xát có cả trẻ vị thành niên.

Nhìn chung, chính phủ các nước châu Âu đã cố gắng phân biệt giữa những người cướp phá, gây bạo loạn với người biểu tình ôn hòa, được tổ chức hợp pháp. Nhóm ôn hòa thường tập trung vào những mục tiêu và yêu cầu cụ thể.

Trong làn sóng biểu tình hiện nay, những khẩu hiệu và biểu ngữ chủ yếu phản ánh sự bất mãn về giáo dục, bất bình đẳng xã hội và chi phí sinh hoạt ngày càng tăng. Tuy nhiên, mỗi quốc gia cũng có những vấn đề riêng khiến người dân bất bình.

Điều gì đã thổi bùng cơn giận dữ trong bộ phận thanh niên châu Âu và dường như chỉ trong thời gian ngắn? Liệu những cuộc biểu tình này có liên hệ với nhau theo cách nào đó hay không?

Và khi các cuộc bầu cử quan trọng tại châu Âu đang đến gần, các chính phủ sẽ phản ứng ra sao: lắng nghe những mối lo ngại của người biểu tình hay lựa chọn nhấn mạnh thông điệp về luật pháp và trật tự để giành sự ủng hộ từ các cử tri lớn tuổi hơn?

'TikTok hóa' biểu tình

Giới sinh viên đã xuống đường biểu tình tại Pháp, Bỉ, Ireland, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Italy, Hy Lạp, Serbia và Albania, tạo thành một làn sóng dài hơn 1.600km trên khắp châu Âu.

Các cuộc biểu tình thường được tổ chức một cách tự phát thông qua TikTok hoặc Instagram. Bộ trưởng Nội vụ Bỉ thậm chí đã phàn nàn về điều mà ông gọi là hiện tượng "TikTok hóa" các phong trào biểu tình.

Các tổ chức sinh viên đóng vai trò nhất định trong việc tổ chức tuần hành, nhưng nhiều người trẻ cũng được truyền cảm hứng từ những người đồng trang lứa ở những quốc gia, thậm chí châu lục, khác.

Một ví dụ là phong trào sinh viên mang tên "Cockroach" (Đảng Gián) tại Ấn Độ, phong trào phản kháng xã hội và chính trị của thế hệ Gen Z xuất hiện từ tháng Năm năm nay, khởi nguồn từ những chỉ trích đối với hệ thống giáo dục nước này.

Pháp, nơi làn sóng biểu tình sinh viên hiện nay bùng phát từ cuối tháng Chín do những bất mãn liên quan đến tình trạng thiếu nhân sự và cơ sở vật chất trường học xuống cấp, được xem là chất xúc tác nổi bật ở châu Âu.

Tại nước láng giềng Bỉ có câu nói: "Mỗi khi Paris mưa lớn, Brussels ít nhất cũng mưa phùn". Thủ đô Brussels và thành phố Liège của Bỉ những tuần qua cũng chứng kiến nhiều cuộc biểu tình của giới trẻ.

Cuối tuần qua tại Barcelona, sinh viên được kêu gọi tham gia biểu tình thông qua hashtag #InstitutsIndignats trên mạng xã hội, gợi nhắc khẩu hiệu Lycées Indignés ("Những trường trung học phẫn nộ") của phong trào tại Pháp.

Tại Athens, học sinh trung học 17 tuổi Yiannis Papanikolaou nói với AFP: "Các tòa nhà trường học ở tình trạng rất tệ và thiếu bảo trì... Tôi nghĩ mọi thứ có thể thay đổi vì những gì đang diễn ra ở Pháp. Pháp sẽ thúc đẩy Hy Lạp".

Lo ngại về trì trệ kinh tế và chi phí sinh hoạt

Trên khắp châu Âu, một cảm giác bất an về tương lai kinh tế đang lan rộng trong giới trẻ. Vấn đề này không chỉ giới hạn ở lĩnh vực giáo dục. Nhiều người lo ngại về môi trường, đồng thời sợ rằng trí tuệ nhân tạo (AI) có thể làm suy giảm cơ hội việc làm. Họ cũng lo chi phí sinh hoạt leo thang sẽ khiến mình không thể hoàn thành việc học hoặc không đủ khả năng mua hay thuê một căn nhà đủ rộng để lập gia đình.

Tại Madrid và Lisbon, sự bất mãn tập trung vào giá nhà ở ngày càng đắt đỏ. Nhiều chiến dịch trên Instagram tại Bồ Đào Nha mang thông điệp "đủ rồi đấy" và kêu gọi người dân xuống đường giống như những gì đang diễn ra ở Tây Ban Nha.

Ở Lisbon, cô Carolina Cruz, 26 tuổi, nghiên cứu sinh kiêm nhà nghiên cứu sinh học, cho biết cô có nguy cơ mất nơi ở khi hợp đồng thuê nhà sắp hết hạn. "Tôi là người đầu tiên trong gia đình học chương trình tiến sĩ, nhưng dù đã học hành đến mức này, tôi vẫn không thể xoay xở nổi", cô nói với Reuters.

Riccardo, một người biểu tình 22 tuổi ở Milan, trung tâm tài chính của Ý, cũng có bất mãn tương tự.

"Ngay cả khi chúng tôi không thể khiến đất nước rơi vào hỗn loạn như ở Pháp hay phong tỏa mọi con đường như ở Tây Ban Nha, mục tiêu ít nhất là khiến mọi người bắt đầu nói lại về những vấn đề này," anh nói với AFP.

Và không chỉ những người trẻ có quan điểm cánh tả mới cảm thấy tức giận. Tại lễ khởi động chiến dịch tranh cử tổng thống của chính trị gia theo chủ nghĩa dân tộc Marine Le Pen cuối tuần trước, những người ủng hộ trẻ tuổi đã bày tỏ với tôi những mối quan tâm khác. Tự nhận là "đa số im lặng" - chưa (hoặc chưa muốn) xuống đường biểu tình - họ cho biết cũng rất lo ngại về tình trạng "nhập cư mất kiểm soát", vấn đề an ninh trên đường phố cũng như chi phí sinh hoạt ngày càng tăng.

Khủng hoảng chồng chất

Làn sóng bất mãn cũng đã vượt ra ngoài giới trẻ để thu hút sự tham gia của các tổ chức công đoàn, phong trào Áo Vàng (Yellow Jackets) ở Pháp - lực lượng từng phản đối chi phí sinh hoạt tăng cao trong nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Macron - cùng nhiều sáng kiến công dân khác. Cuối tuần này, tại Kent, khu vực ven biển phía nam nước Anh, đã diễn ra hai cuộc biểu tình riêng biệt, một ủng hộ và một phản đối nhập cư.

Sự pha trộn giữa nhiều loại hình biểu tình với những mục tiêu khác nhau khiến bức tranh tổng thể trở nên khá khó hiểu.

Ông Mark Leonard, Giám đốc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu (ECFR), cho rằng châu Âu đang phải đối mặt với một chuỗi khủng hoảng chồng chất và cạnh tranh lẫn nhau, trong khi không cuộc khủng hoảng nào thực sự được giải quyết triệt để. Theo ông, cảm giác bất mãn bị dồn nén từ lâu hiện đang tràn ra đường phố.

"Cuộc khủng hoảng này lại chồng lên một cuộc khủng hoảng khác", ông nói với tôi. "Đó là cuộc khủng hoảng tài chính 2007-2008, khủng hoảng người di cư năm 2015, khủng hoảng môi trường, Covid-19, lạm phát sau khi Nga phát động cuộc xâm lược toàn diện Ukraine năm 2022, và giờ là tác động từ cuộc chiến ở vùng Vịnh."

Ông Leonard cho rằng những cuộc khủng hoảng này đã tạo ra các "bộ lạc" xã hội khác nhau. Việc tiêu thụ thông tin trên mạng xã hội cùng các thuật toán ngày càng củng cố những góc nhìn riêng biệt của từng nhóm, làm gia tăng tình trạng phân cực tại châu Âu.

"Chúng ta đã thấy điều này ở Mỹ rồi," ông Leonard nhận định. "Đó là tâm lý cho rằng 'cuộc khủng hoảng của tôi quan trọng hơn cuộc khủng hoảng của bạn."

Bà Nathalie Tocci, cựu cố vấn chính phủ Ý, hiện là giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Johns Hopkins, cho rằng không nên quá ngạc nhiên trước các cuộc biểu tình hay mức độ tham gia của giới trẻ.

"Bấy lâu nay chúng ta thường nghĩ giới trẻ thờ ơ với chính trị và không quan tâm đến các vấn đề công cộng. Chúng ta cho rằng họ không buồn đi bỏ phiếu hay tham gia chính trị," bà nói. "Nhưng thực tế họ rất quan tâm, chỉ là theo một cách khác, mang tính cơ sở hơn."

Bà lấy ví dụ như phong trào bãi khóa vì môi trường "Fridays for Future" (Thứ Sáu vì Tương lai) từng lan rộng khắp châu Âu vài năm trước, hay các cuộc biểu tình phản đối hành động quân sự của Israel ở Gaza sau ngày 7/10.

Bà Tocci cũng nhắc tới phong trào biểu tình do sinh viên dẫn dắt tại Serbia, lực lượng vừa góp phần hạ bệ nhà lãnh đạo lâu năm Aleksandar Vučić trong cuộc bầu cử tại quốc hội. "Đó là điều rất đáng chú ý. Họ đã kiên trì đấu tranh suốt hơn hai năm. Còn các cuộc biểu tình đường phố đang diễn ra trên khắp châu Âu hiện nay có duy trì được sức bền như vậy hay không thì vẫn còn quá sớm để kết luận."

Còn tình trạng cướp phá và bạo lực thì sao?

Các cơ quan tình báo tại Pháp và Bỉ cho rằng những vụ cướp phá xảy ra bên lề các cuộc biểu tình được cấp phép chủ yếu mang tính cơ hội.

Theo đánh giá của họ, các vụ bạo loạn là sự kết hợp giữa những hành vi mà họ gọi là "bạo lực vô nghĩa" - thuật ngữ cũng được giới chức Tây Ban Nha sử dụng để mô tả các cuộc đụng độ ở Barcelona cuối tuần qua - và các hành động gây rối được thanh niên thuộc các nhóm cực tả cấp tiến tổ chức có chủ đích.

Bà Nathalie Tocci nhắc tôi rằng ở Ý, một số người thường dùng từ "maranza" để chỉ những đối tượng gây ra phá hoại chỉ vì muốn phá hoại, chẳng hạn đập phá hoặc đốt ô tô, thùng rác công cộng.

Tại Pháp, những người tham gia bạo loạn thường được gọi là "casseurs", tức "bọn phá hoại". Tuy nhiên, trong các cuộc trao đổi riêng tư, một số người lại sử dụng thuật ngữ mang màu sắc chính trị hơn là "racaille".

Cũng giống như "maranza" ở Ý, đây là một từ lóng mang tính miệt thị, thường dùng để chỉ những thanh niên thành thị bất mãn, có hành vi gây rối, phần lớn xuất thân từ tầng lớp lao động hoặc các gia đình nhập cư.

Thuật ngữ này từng được Bộ trưởng Nội vụ Pháp khi đó là Nicolas Sarkozy sử dụng vào tháng 10/2005 để mô tả những thanh thiếu niên phạm pháp và tham gia bạo loạn trong chuyến thăm khu nhà ở xã hội tại Argenteuil, ngoại ô Paris.

Truyền thông Pháp cũng đặt câu hỏi liệu có tồn tại một "liên minh cùng có lợi", dù không chính thức hay chỉ mang tính tạm thời, giữa hai nhóm thanh niên: các nhà hoạt động cực tả và giới trẻ sống tại những khu dân cư khó khăn.

Cũng như phe cánh tả chống chủ nghĩa tư bản, nhiều thanh niên ở các khu nhà ở xã hội thuộc ngoại ô cho rằng họ bị phân biệt đối xử và thường xuyên trở thành mục tiêu của các biện pháp mạnh tay từ cảnh sát.

Phe trung hữu và cánh hữu ở Pháp, bao gồm cả Tổng thống Emmanuel Macron, cho rằng các nhóm cực tả và những phần tử phạm pháp là lực lượng đứng sau tổ chức các cuộc bạo loạn. Khác với đảng Tập hợp Quốc gia (National Rally) của Marine Le Pen, họ không liên hệ tình trạng này với làn sóng nhập cư trong quá khứ hay hiện tại.

Trong khi đó, những người chỉ trích cho rằng các đảng chống nhập cư ở châu Âu đang tìm cách tận dụng các cuộc bạo loạn để thu lợi về mặt chính trị.

Tại Bỉ, đảng dân tộc chủ nghĩa chống nhập cư Vlaams Belang dường như quy trách nhiệm cho người nhập cư về các vụ bạo lực ở Liège và Brussels, gọi đây là những cuộc bạo loạn "nhập khẩu", đồng thời cho rằng nguyên nhân là sự thất bại của chính sách hội nhập và biên giới mở.

Ngược lại, Bộ trưởng Nội vụ Bỉ Bernard Quentin lại đổ lỗi cho các nhóm cực tả.

Một phong trào đang tiếp diễn?

Các cuộc biểu tình quy mô lớn mới đã được lên kế hoạch trong những ngày tới tại Pháp và Ý.

Chính phủ các nước đang tìm cách mạnh tay trấn áp bạo lực. Hàng ngàn người đã bị bắt giữ, trong khi Pháp và Ý tuyên bố áp dụng nguyên tắc "phá hỏng thì phải trả tiền", buộc những người gây rối phải bồi thường thiệt hại.

Thủ tướng Ý Giorgia Meloni còn đề xuất quy định cha mẹ phải chịu trách nhiệm đối với thiệt hại do con chưa thành niên gây ra, bao gồm cả việc cắt giảm các khoản trợ cấp xã hội mà gia đình nhận được. Tại Pháp, Bộ luật Dân sự từ lâu đã quy định cha mẹ sống cùng con phải chịu trách nhiệm đối với những thiệt hại mà con cái gây ra.

Tuy nhiên, một số chính phủ tại châu Âu có thể sẽ không còn nắm quyền quá lâu. Hầu hết các nền kinh tế lớn của Liên minh châu Âu đang hoặc sắp bước vào các cuộc bầu cử quan trọng trong những tháng tới.

Cuộc bầu cử tổng thống Pháp được xem là mang ý nghĩa quyết định lớn nhất đối với tương lai châu Âu. Bà Marine Le Pen hiện liên tục dẫn trước các đối thủ trong nhiều cuộc thăm dò. Nhiều người cho rằng tình trạng bất ổn trên đường phố Pháp đang mang lại lợi thế cho bà nhờ thông điệp cứng rắn về luật pháp và trật tự của đảng mình.

Tại Tây Ban Nha, Ý, Đức và Ba Lan, các đảng dân túy dân tộc chủ nghĩa với lập trường cứng rắn về nhập cư cũng đang có kết quả thăm dò khả quan. Những đảng này cam kết khôi phục trật tự xã hội và lòng tự hào dân tộc.

Ông Mark Leonard cho rằng các đảng dân túy hoặc những lực lượng chính trị phi truyền thống ở cả cánh tả lẫn cánh hữu đã trở thành những "doanh nhân khủng hoảng", tận dụng tình trạng bất ổn tại châu Âu để thu hút những cử tri đang mất niềm tin.

Trong khi đó, theo ông Grégoire Roos, Giám đốc phụ trách châu Âu của viện nghiên cứu Chatham House, dòng chính trị chủ lưu của châu Âu đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng về năng lực lãnh đạo.

Và có lẽ còn hơn thế: việc rất nhiều người dân, từ người trẻ đến những người lớn tuổi hơn, liên tục xuống đường biểu tình cho thấy nhiều chính phủ châu Âu đã không thuyết phục được công chúng rằng họ có thể giải quyết hiệu quả những vấn đề mà xã hội đang đối mặt.

Nhưng cũng chưa có gì đảm bảo rằng các cuộc bầu cử mới sẽ giúp xoa dịu sự bất mãn trong xã hội. Chẳng hạn tại Pháp, mức độ phân cực hiện nay sâu sắc đến mức nhiều người dự đoán nếu bà Marine Le Pen đắc cử tổng thống, những người phản đối bà sẽ lại tràn xuống đường biểu tình trong giận dữ.

Châu Âu hiện đại được xây dựng dựa trên một giả định cơ bản: người dân đóng thuế và tuân thủ pháp luật. Đổi lại, họ được hưởng các dịch vụ công chất lượng như giáo dục và y tế, được bảo đảm an toàn cá nhân và sống trong một xã hội ổn định vận hành theo những quy tắc và luật lệ rõ ràng.

Tuy nhiên, theo ông Roos, "khế ước xã hội" đó đang dần bị xói mòn.

Nhìn vào bầu không khí sôi sục trên đường phố châu Âu hiện nay, có vẻ như làn sóng biểu tình này sẽ chưa sớm kết thúc.