Điều gì thực sự gắn kết Trung Quốc và Nga?

Khi cùng tản bộ qua Quảng trường Thiên An Môn ở Bắc Kinh vào tháng Chín năm ngoái, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Nga Vladimir Putin dường như đã bàn về khả năng việc cấy ghép nội tạng có thể kéo dài đáng kể tuổi thọ con người.

"Cơ quan nội tạng của con người có thể được cấy ghép liên tục. Ông càng sống lâu thì càng trẻ ra, thậm chí có thể đạt được sự bất tử," phiên dịch của ông Putin được nghe đã nói như vậy.

"Một số người dự đoán rằng trong thế kỷ này, con người có thể sống đến 150 tuổi," phiên dịch của ông Tập đáp lại.

Đó là một cuộc trò chuyện khá phù hợp với hai nhà lãnh đạo quyền lực, vốn xem nhau là bạn thân nhất và sau tổng cộng 39 năm cầm quyền vẫn chưa cho thấy dấu hiệu sẽ rời bỏ quyền lực.

Đây là một góc nhìn hiếm hoi về mối quan hệ vốn thường bị hiểu sai này. Mẩu đối thoại không nằm trong kịch bản là một trong số ít khoảnh khắc hé lộ về mối quan hệ cực kỳ kín tiếng giữa hai bên.

Ông Putin sẽ trở lại Bắc Kinh trong tuần này, trùng với dịp kỷ niệm 25 năm Hiệp ước Láng giềng hữu nghị và Hợp tác thân thiện giữa Nga và Trung Quốc.

Khi Tổng thống Mỹ Donald Trump thăm ông Tập Cận Bình vào tuần trước, ông được đón tiếp bằng hàng loạt yến tiệc xa hoa với bộ đồ ăn mạ vàng và một chuyến tham quan một ngôi đền cổ. Chuyến thăm của ông Putin lại có vẻ kín đáo hơn nhiều, với rất ít thông tin được công bố trước.

Người phát ngôn Điện Kremlin cho biết Moscow hy vọng sẽ được nghe thông tin trực tiếp về cuộc gặp Trump-Tập.

Theo các nguồn tin, ông Tập đã nhắc tới người bạn Putin với ông Trump vào tuần trước, khi hai nhà lãnh đạo đi dạo ở Trung Nam Hải – khu vực vốn thường cấm khách nước ngoài – và đùa rằng ông Putin từng đến "thánh địa chính trị" của Bắc Kinh trước đây.

Trong khi một số người ở Washington có thể từng hy vọng ông Trump sẽ kéo Bắc Kinh ra khỏi quỹ đạo Moscow, thì điều đó dường như chỉ là điều viển vông.

Trong những năm gần đây, Trung Quốc và Nga mô tả quan hệ song phương là "tình hữu nghị vô hạn". Vậy mối quan hệ này thực sự dựa trên điều gì, và liệu "mối tình" đó có bền lâu hay không?

Theo điều kiện của Trung Quốc

Mối quan hệ này mang tính bất cân xứng rất lớn, và bất kỳ thỏa thuận nào giữa hai nước nhiều khả năng cũng sẽ được thiết lập theo những điều kiện của Trung Quốc, theo nhận định của Alexander Gabuev, giám đốc Trung tâm Carnegie Russia Eurasia.

"Nga hoàn toàn nằm trong túi Trung Quốc, và Trung Quốc có thể áp đặt điều kiện," ông nhấn mạnh.

Sự chênh lệch này tồn tại ở nhiều lĩnh vực, đặc biệt là kinh tế. Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Nga, trong khi Nga chỉ chiếm khoảng 4% thương mại quốc tế của Trung Quốc. Trung Quốc xuất khẩu đến Nga nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác, và quy mô nền kinh tế của nước này cũng lớn hơn Nga đáng kể.

Nhiều năm bị phương Tây trừng phạt đã dần đẩy Moscow phụ thuộc sâu hơn vào thương mại với Bắc Kinh.

Tập đoàn công nghệ Huawei – công ty từng bị Mỹ trừng phạt và cũng bị loại khỏi mạng 5G của Anh sau một cuộc rà soát của chính phủ Anh – đã tận dụng khoảng trống do các công ty phương Tây để lại để trở thành một trụ cột quan trọng trong ngành viễn thông Nga.

Khi những mối liên kết với phương Tây ngày càng đổ vỡ, Trung Quốc trở thành địa chỉ đầu tiên mà Nga tìm đến để tìm kiếm chuyên môn công nghệ, khoa học và công nghiệp.

Từ khi chiến sự ở Ukraine bùng nổ vào năm 2022, cỗ máy chiến tranh của Nga ngày càng phụ thuộc vào linh kiện Trung Quốc. Một bài phân tích gần đây của Bloomberg cho thấy Nga nhập khẩu hơn 90% công nghệ của Trung Quốc thuộc diện bị trừng phạt, tăng 10% so với năm trước.

Nga nhận thức rất rõ những rủi ro từ sự mất cân bằng này. Trong một bài bình luận gần đây có nhan đề "Chúng tôi không cúi đầu trước bất kỳ ai", ông Dmitry Trenin – chủ tịch Hội đồng Các vấn đề quốc tế Nga – khẳng định Nga không muốn trở thành một quốc gia chư hầu.

Về Trung Quốc, ông đánh giá: "Điều vô cùng cần thiết với chúng tôi là duy trì vị thế bình đẳng trong quan hệ song phương và cần nhớ rằng Nga là một cường quốc, không thể là đối tác thế yếu hơn."

Tuy nhiên, Moscow có rất ít lựa chọn thay thế khả thi ngoài Bắc Kinh – một khách hàng có quy mô nhu cầu và thị trường đóng vai trò sống còn đối với Nga. Nếu Trung Quốc giảm thương mại với Nga trong bối cảnh quan hệ Nga-phương Tây đổ vỡ, điều đó sẽ khiến các mục tiêu đối ngoại của Moscow gặp khó khăn nghiêm trọng.

Tuy vậy, lợi thế lớn của Moscow – cũng là "tấm đệm" giúp nước này không bị Bắc Kinh chèn ép – chính là khả năng giữ lập trường của mình.

Theo ông Marcin Kaczmarski, giảng viên ngành an ninh học tại Đại học Glasgow, Trung Quốc hiểu rất rõ mức độ bất cân xứng này và không muốn tạo ra phản ứng tiêu cực trong nội bộ hay giới tinh hoa Nga.

"Tôi cho rằng có thể tóm gọn chính sách của Trung Quốc với Nga bằng một từ: kiềm chế. Trung Quốc không ép Nga phải làm theo ý mình", ông nói.

Một phần vì làm như vậy là thiếu khôn ngoan – Nga có thể là đối tác yếu hơn, nhưng vẫn là một đối tác đầy lòng tự tôn.

Ông Gabuev của Carnegie cho rằng ngay cả khi Trung Quốc cố gây sức ép, Nga "không phải kiểu quốc gia sẽ lập tức chấp nhận".

Ông lấy ví dụ chuyến thăm Moscow của ông Tập vào năm 2023, khi truyền thông đưa tin lãnh đạo Trung Quốc đã thúc giục ông Putin không sử dụng vũ khí hạt nhân ở Ukraine. Nhưng chỉ vài ngày sau, phía Nga thông báo sẽ triển khai vũ khí hạt nhân tại Belarus – động thái mà nhiều người xem là cách Moscow cố tình chống lại áp lực bên ngoài và nhắc nhở thế giới về tính độc lập của mình.

Cuộc chiến kéo dài của Nga ở Ukraine có thể khiến Moscow trở thành gánh nặng trên nhiều phương diện, nhưng đồng thời cũng là một tài sản chiến lược đối với Bắc Kinh khi nước này cân nhắc các lựa chọn cho khả năng tấn công Đài Loan.

"Nga đem lại rất nhiều giá trị, đặc biệt trong một số công nghệ quân sự như các thiết bị chuyên dụng mà họ có thể bán, cũng như việc thử nghiệm các thiết bị hay linh kiện của Trung Quốc," ông Gabuev nói.

Nga cũng sở hữu nguồn tài nguyên năng lượng khổng lồ có ý nghĩa chiến lược với Trung Quốc. Trong một cuộc họp báo trong tháng Năm này, ông Putin cho biết hai bên đang tiến sát việc đạt được "một bước tiến cực kỳ quan trọng trong hợp tác dầu khí".

Tổng thống Nga có thể đang đề cập tới đường ống Power of Siberia 2, dự án mà tập đoàn khí đốt Gazprom của Nga và Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Trung Quốc được cho là đã ký thỏa thuận sơ bộ sau nhiều năm đàm phán đình trệ.

Nếu được xây dựng, đường ống này sẽ là một bước ngoặt lớn, cung cấp 50 tỷ mét khối khí đốt Nga cho Trung Quốc thông qua Mông Cổ.

Trong bối cảnh khủng hoảng tiếp diễn ở Eo biển Hormuz, canh bạc năng lượng của Trung Quốc với Nga dường như đang đem về lợi thế.

Đây không chỉ là vấn đề giá cả, mà còn là việc bảo đảm an ninh năng lượng nội địa của Trung Quốc trong một thế giới ngày càng bất ổn.

Đối tác, không phải đồng minh

Mỗi khi Trung Quốc và Nga xuất hiện dấu hiệu bất đồng, một sự thật cốt lõi trong mối quan hệ của họ lại trở nên rõ ràng: không nước nào buộc phải đi theo nước kia vì giữa họ không tồn tại một liên minh chính thức.

Ông Bobo Lo, cựu phó trưởng cơ quan đại diện của Đại sứ quán Úc tại Moscow, cho rằng chính sự linh hoạt mang tính chiến lược này – thay vì tính ràng buộc cứng nhắc của một liên minh quân sự – đã tạo nên sức bền cho mối quan hệ song phương.

"Đây không phải là một liên minh, mà là một quan hệ đối tác chiến lược linh hoạt," ông nói, nhấn mạnh rằng mối quan hệ này đã tồn tại bất chấp nhiều dự đoán lặp đi lặp lại về sự tan rã.

Một số nhà phân tích phương Tây thường có xu hướng mô tả quan hệ Trung-Nga theo một trong hai cách: là một "trục chuyên chế" liên kết chủ yếu bởi mong muốn đánh bại phương Tây hoặc là một "tình huynh đệ mong manh" luôn ở bên bờ đổ vỡ.

Nhưng không cách nhìn nào phản ánh đầy đủ việc đây đã trở thành một mối quan hệ mang tính thiết yếu và ngày càng khó thay thế giữa hai quốc gia láng giềng. Dù còn nhiều bất cân xứng và khác biệt, hai quốc gia này vẫn chia sẻ những lợi ích sống còn.

Ông Lo cho rằng ngay cả khi quan hệ của họ với phương Tây được cải thiện, hai nước vẫn có rất nhiều lý do để duy trì quan hệ tốt đẹp với nhau.

Quan trọng nhất là đường biên giới chung dài 4.300km – từng là một vùng biên đầy bất ổn.

Bên cạnh đó là tính bổ trợ của hai nền kinh tế: Nga là nhà xuất khẩu lớn dầu mỏ, khí đốt và các nguyên liệu thô khác, trong khi nền kinh tế công nghiệp của Trung Quốc cung cấp một thị trường khổng lồ cho những mặt hàng này. Bên cạnh đó, không thể bỏ qua việc cả hai cùng phản đối trật tự thế giới do Mỹ dẫn dắt.

Khác với các quốc gia phương Tây – vốn áp đặt trừng phạt và đưa ra các biện pháp chế tài dựa trên khác biệt về giá trị, kể cả nhân quyền – Nga và Trung Quốc không phán xét hành động của nhau. Những cáo buộc lặp đi lặp lại về các vi phạm nhân quyền quy mô lớn ở khu vực Tân Cương của Trung Quốc, điều mà Bắc Kinh phủ nhận, hay cái chết của lãnh đạo đối lập Nga Alexei Navalny, đã khiến một số nước phương Tây thận trọng hơn trong việc quan hệ với hai nước này, nhưng Moscow và Bắc Kinh đều bỏ qua các vấn đề đó.

"Họ không chỉ trích nhau về Tân Cương, vụ đầu độc Navalny hay những vấn đề tương tự," ông Gabuev nói. "Và họ có cùng quan điểm trong nhiều vấn đề liên quan đến chính quyền địa phương tại Liên Hợp Quốc… điều đó tạo ra một mối quan hệ cộng sinh mang tính tự nhiên."

Ông cũng cho rằng còn tồn tại một truyền thống lâu dài trong việc cải thiện quan hệ giữa hai nước.

"Xu hướng tiến tới một mối quan hệ thực dụng hơn này… đã bắt đầu từ thời Liên Xô dưới thời Andropov, Chernenko, Gorbachev và Yeltsin. Và tôi nghĩ phía Trung Quốc cũng như vậy", ông nói.

Về việc liệu "mối tình" này có kéo dài hay không, một nhà phân tích Trung Quốc giấu tên thừa nhận rằng việc cả hai nước công khai thể hiện quan hệ Trung-Nga như một cặp đôi không thể tách rời phần nào mang tính trình diễn, nhằm phát đi hình ảnh đoàn kết và ổn định.

Trên thực tế, đây là một công cụ chính trị hữu ích để xoa dịu những khác biệt lợi ích thỉnh thoảng xuất hiện.

Dù cả hai chính phủ đều phản đối cái mà họ gọi là "bá quyền phương Tây", cách tiếp cận của họ đối với mục tiêu này vẫn có thể khác nhau. Nhà phân tích này cho rằng Nga muốn xây dựng một trật tự thế giới hoàn toàn vượt ra khỏi ảnh hưởng của Mỹ, trong khi Trung Quốc thận trọng và thực dụng hơn.

Bắc Kinh thường được xem là sẽ né tránh đưa ra những quyết định nóng vội, ưu tiên sự kiên nhẫn và những bước tiến dần dần để đạt được mục tiêu dài hạn.

Người này lấy phản ứng của Trung Quốc trước các hành động của Mỹ tại Iran làm ví dụ, cho rằng Bắc Kinh đã phản ứng khá kiềm chế và không hủy các công tác chuẩn bị cho chuyến thăm của ông Trump.

"Điều này cho thấy rất rõ thiện chí của Bắc Kinh trong việc tránh khiêu khích và đóng cửa," người này nói thêm.

Theo người này, Trung Quốc vẫn muốn duy trì các kênh liên lạc với Washington và tránh những hành động khiêu khích không cần thiết – một cách tiếp cận khác biệt rõ rệt so với Nga.

Khía cạnh con người

Mối quan hệ đối tác này thường được thảo luận dưới lăng kính địa chính trị và an ninh, nhưng một yếu tố quan trọng khác là mức độ gắn kết giữa người dân hai nước.

Từ cấp cao nhất, ông Putin và ông Tập đã cố gắng thể hiện hình ảnh một tình bạn đặc biệt giữa hai nhà lãnh đạo.

Đây là chuyến thăm Trung Quốc lần thứ 25 của ông Putin, và các quan chức Nga nhiều khả năng cũng làm việc với phía Trung Quốc thường xuyên hơn so với quan chức từ các quốc gia khác.

Dù có sự thân mật chính trị ở cấp cao nhất, ông Charles Parton – một nhà ngoại giao Anh từng làm việc tại Trung Quốc – lại tỏ ra hoài nghi về sự gắn kết văn hóa tự nhiên giữa người dân Trung Quốc và Nga.

"Người Trung Quốc có muốn học tập ở Moscow, sống ở Moscow và mua căn hộ ở Moscow không? Không." Ông cho rằng nếu có lựa chọn, người Nga vẫn thích đầu tư vào phương Tây và mua căn hộ ở Paris, London hay Cyprus hơn là ở Bắc Kinh.

Không phải ai cũng đồng tình. Ông lập luận rằng mức độ tiếp xúc giữa người dân hai nước đang tăng nhanh, một phần do các lệnh trừng phạt của phương Tây và chính sách thị thực chặt chẽ hơn của châu Âu khiến người Nga chuyển hướng sang Trung Quốc.

Việc người Nga đến Trung Quốc hiện nay đã dễ dàng hơn nhiều. Chế độ miễn thị thực song phương cho phép người ta có thể bay từ Moscow đến các thành phố lớn của Trung Quốc chỉ trong vài giờ, với nhiều chuyến bay mỗi ngày.

Ngày càng nhiều người Nga sử dụng điện thoại Trung Quốc và lái xe Trung Quốc, đặc biệt sau các lệnh trừng phạt của phương Tây đối với Moscow.

"Vì vậy, mức độ kết nối, miễn thị thực, cùng sự thuận tiện trong thanh toán và di chuyển khiến Trung Quốc trở nên gần gũi hơn trước rất nhiều," ông Gabuev nói.

"Thêm vào đó, những chương trình trao đổi, học bổng và nghiên cứu chung cũng đang đưa hai xã hội xích lại gần nhau hơn."

Trong khi việc ngày càng mất cân đối trong quan hệ giữa Moscow và Bắc Kinh được xem là một điểm yếu dài hạn, thì những dự đoán về sự sụp đổ của mối quan hệ này được cho là khó xảy ra, ít nhất trong ngắn hạn.

Ông Lo nói rằng dù tồn tại khác biệt giữa hai bên, thì "quan hệ đối tác Trung-Nga vẫn rất bền vững. Cả hai bên đều nhận thức rằng mối quan hệ này quá quan trọng nên không thể để đổ vỡ, đặc biệt trong bối cảnh không có lựa chọn khả dĩ nào thay thế cho việc tiếp tục hợp tác."