Liệu đạp xe có phải là giải pháp cho ô nhiễm không khí ở Bangkok?

Một nhóm người Thái Lan đã dành nhiều năm vận động chính quyền thông qua nhiều chính sách có lợi cho người đi xe đạp với lập luận rằng việc này sẽ giúp giảm ô nhiễm không khí, vốn là nguyên nhân khiến 40 người chết do ung thư phổi mỗi ngày. Đâu là bài học cho Việt Nam?

Người đàn ông 55 tuổi ngồi hờ trên yên xe đạp, một chân đặt trên bàn đạp, chân kia đặt xuống đất. Tại vạch dừng xe, ông nhìn đủ hướng – trái, phải, trước, sau – trước khi tiến tới và liên tục vừa cúi đầu, vừa nói "Cảm ơn, xin lỗi" bằng tiếng Thái.

Theo sau ông là hàng chục người đi xe đạp khác, hối hả lách qua làn giao thông xô bồ đầy ô tô của Bangkok.

"Tôi làm ở quán cafe Velodome. Chúng tôi có một nhiệm vụ bí mật," ông Pae nói với phóng viên BBC News Tiếng Việt.

"Thay vì chỉ bán cà phê hay mấy thứ linh tinh khác, chúng tôi hy vọng là làm sao để lôi kéo thêm được nhiều người đạp xe ở Bangkok."

Ông Pae, tên thật là Terames Lertsavetpong, đã dành hơn một thập niên qua để tổ chức các chuyến đi xe đạp miễn phí quanh nội đô Bangkok nhằm khuyến khích người dân Thái Lan khám phá thủ đô và giảm khí thải ra môi trường. Những người tới tham gia được cho mượn xe và không cần phải mua đồ tại quán của ông.

Ông Pae cho rằng hoạt động này càng trở nên có ý nghĩa hơn trong bối cảnh Thái Lan đang cân nhắc thông qua luật Không khí sạch nhằm giải quyết ô nhiễm không khí và áp chế tài với những cá nhân và tổ chức gây ô nhiễm với khoản tiền phạt lên đến 50 triệu baht (khoảng 40 tỷ đồng).

'Tôi từng chỉ biết chạy ô tô'

Mười bốn năm trước, ông Pae là một người chỉ chăm chăm sử dụng xe hơi. Một ngày nọ, chị dâu ông, bà Nonlany Ung-wiwatkul, bắt đầu đặt câu hỏi về đam mê của ông với loại hình phương tiện bốn bánh này.

"Tôi đi đâu cũng lái xe, rồi suốt ngày than phiền: 'Sao kẹt xe kinh khủng thế này?' 'Giao thông gì mà tệ thế', rồi bấm còi. Và chính chị [Nonlany] là người đầu tiên thách thức tôi. Chị nói đại ý là: 'Em suốt ngày than vãn thế. Vậy em có định làm gì để thay đổi chuyện này không?'"

Lúc đó, ông Pae và bà Nonlany muốn mở một tiệm cà phê xe đạp ở Bangkok, nhưng ông Pae nghĩ bụng không thể làm được điều đó nếu không thể đạp xe được ở thủ đô.

"Lúc đó thì đầu óc tôi vẫn còn khá đóng [về chuyện đạp xe ở Bangkok], tôi nghĩ chuyện đó là không thể. Rồi [chị] Non rủ tôi đi đạp xe."

Ông Pae "ngã ngửa" về chính thành phố tưởng chừng như quen thuộc.

"Tôi còn chẳng biết chỗ đó rẽ vào được luôn, tới lúc quẹo vô một cái là thấy ngay sông Chao Phraya, gió thổi tạt thẳng vô mặt sướng tới mức tôi suýt chút nữa là hét lên rồi. Vừa rẽ phải cái nữa là cầu Rama VIII hiện ra ngay trước mắt, một khung cảnh bờ sông mà cả đời ở Bangkok tôi chưa bao giờ thấy."

"Phải nói là 10 cây số đạp xe đó đã thay đổi con người tôi. Tôi nhìn cái xe đạp bằng con mắt khác hẳn."

Ông cho rằng việc đạp xe không những giúp tập thể dục mà "còn thấy được nhiều cái mới và gặp gỡ thêm nhiều người thú vị".

Khoảnh khắc mang tính bước ngoặt đó, theo ông, khiến ông trung thành với việc dẫn dắt người dân biết cách đạp xe an toàn tại Bangkok, nơi mà ô tô và xe gắn máy chạy với tốc độ nhanh hơn so với nhiều thành phố lớn ở Việt Nam.

Những người tham gia các chuyến đạp xe của ông Pae hầu như đều là người Thái Lan ở độ tuổi từ 20-50.

Họ vừa đi vừa xin đường. Những lời cảm ơn, xin lỗi, kêu gọi nhau chú ý giao thông luôn ở cửa miệng những người tham gia. Họ cũng dựa vào lòng tốt của những người dân chỉ đường phòng trường hợp họ lạc mất nhau.

Các chuyến đi này thường kéo dài 10-20 km, bắt đầu từ khu phố cổ Bangkok đến các con đường sầm uất, cắt qua các khu xóm dân cư trong các con hẻm lắt léo, dọc theo các bờ kè và sông Chao Phraya, gần giống Hồ Tây ở Hà Nội và sông Sài Gòn ở TP HCM.

Ở TP HCM, làn đường xe đạp đầu tiên dài gần 6km mới chỉ được bàn giao cuối năm 2025.

Trong khi đó, theo số liệu gần nhất vào năm 2024 của chính quyền Bangkok, nơi đây có tổng cộng 59 làn đường xe đạp, tương đương 312 km.

Con số này tăng chỉ 4,7% so với 2016. Nhiều tuyến đường xe đạp nằm rải rác khắp thành phố, buộc người đi xe đạp phải nhận biết những con hẻm, lối tắt để đến được đích.

"Cái vạch trắng này này," ông Pae vừa nói, vừa chỉ tay xuống làn đường nhựa khi đang đạp xe gần khu Cung điện Hoàng gia Thái Lan.

"Chỉ cần nó rộng tầm 9 tấc đến hơn 1 mét là đủ chỗ cho người ta đạp xe rồi, xe hơi cũng không lấn vào được. Có thế thì dân người ta mới mạnh dạn xách xe đạp ra đường hơn."

Ông Pae tham gia Liên minh Đạp xe Đô thị Bangkok (hay còn được biết đến với cái tên BUCA), một câu lạc bộ phi lợi nhuận vận động chính quyền Bangkok đưa ra các chính sách thân thiện với người đi xe đạp, như việc có thêm làn đường cho họ tại một thủ đô có nhiều ô tô và xe máy hơn cả số dân – dựa theo số liệu chính thức năm 2022.

Ông Pae cho rằng "càng nhiều người đạp xe thì chất lượng không khí càng tốt hơn", đồng thời khẳng định rằng việc đạp xe giúp cải thiện sức khỏe và "chi phí y tế của chính bạn cũng giảm đi."

Ô nhiễm không khí không của riêng ai

Dù việc có thêm nhiều người sử dụng xe đạp ở bất cứ đâu được nhìn nhận là một giải pháp giảm thải ra môi trường, nhưng đó không phải là biện pháp duy nhất.

Giống như Việt Nam, Thái Lan cũng đang vật lộn với ô nhiễm không khí.

Báo The Nation hồi tháng trước dẫn lại dữ liệu từ Viện Ung thư Quốc gia cho biết mỗi ngày tại Thái Lan có khoảng 48 ca ung thư phổi mới, trong khi có khoảng 40 người tử vong do căn bệnh này, với bụi mịn PM2.5 được xác định là một trong những tác nhân gây ung thư chính.

Theo Bộ Y tế Thái Lan, khoảng 3 triệu người Thái Lan mắc các bệnh liên quan đến PM2.5 chỉ riêng trong năm 2024.

Các bệnh liên quan nói trên bao gồm bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, hen suyễn cấp tính, viêm kết mạc, viêm da dị ứng và bệnh mề đay – phản ánh việc ô nhiễm bụi mịn không chỉ ảnh hưởng đến hệ hô hấp mà còn tác động đến mắt và da.

Vào tháng 1/2025, ô nhiễm không khí buộc chính quyền Bangkok phải đóng cửa hơn 350 trường học và khuyến cáo người dân làm việc tại nhà sau khi chỉ số chất lượng không khí (AQI) cán mức 159, theo công ty theo dõi chất lượng không khí IQAir.

Chỉ số AQI trên 100 được coi là không tốt cho sức khỏe, trong khi chỉ số trên 200 được đánh giá là rất không tốt cho sức khỏe.

Trong khi đó, ở Việt Nam, mỗi năm có ít nhất 70.000 ca tử vong liên quan đến ô nhiễm không khí, theo báo cáo 2024 do tổ chức UNICEF phối hợp thực hiện.

Điều này có nghĩa rằng cứ mỗi 7,5 phút lại có một người Việt Nam tử vong do một căn bệnh do tiếp xúc với không khí bị ô nhiễm.

Những năm gần đây, Hà Nội liên tục bị liệt vào danh sách top 10 thành phố ô nhiễm nhất toàn cầu, đến mức ông Tô Lâm, ở cương vị tổng bí thư, vào tháng 12/2025 phải thốt lên rằng: "Con cháu chúng ta mà hít thở bầu không khí này thì không thể tránh khỏi ung thư, không thể tránh khỏi bệnh phổi, bao nhiêu bệnh viện, bao nhiêu bác sĩ cũng không đủ."

Ông cho rằng các đối tượng ở trạm quan trắc đã "ăn tiền" để thông đồng với nhà máy để cho các chỉ số mức độ "ô nhiễm không chính xác", báo Lao Động dẫn lời ông khi đó.

Đến tháng 2/2026, ông khẳng định bảo vệ môi trường là nhiệm vụ trung tâm, ngang hàng với phát triển kinh tế và bảo đảm an sinh xã hội, đồng thời yêu cầu cần phải làm rõ trách nhiệm người đứng đầu ở những nơi để xảy ra ô nhiễm nghiêm trọng, không có vùng cấm.

Một tháng sau, cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã khởi tố 74 người liên quan đến sai phạm về quan trắc môi trường tại nhiều tỉnh thành trên khắp Việt Nam, trong đó có cả cán bộ, lãnh đạo cơ quan quản lý môi trường.

Cục C05 xác định nhiều nhà máy lớn như Nhiệt điện Quảng Ninh, Nhiệt điện Hải Phòng, Nhiệt điện Thái Bình 2 cùng các doanh nghiệp nhôm, thép… xả khí thải, nước thải quy mô lớn, nhưng số liệu gửi về cơ quan quản lý đều bị chỉnh sửa từ vượt ngưỡng thành đạt chuẩn.

Việc người đàn ông quyền lực nhất Việt Nam công khai chỉ trích ô nhiễm không khí ở Hà Nội, cùng với việc báo Việt Nam thoải mái hơn trong việc đưa tin về ô nhiễm không khí dựa vào dữ liệu IQAir, cho thấy một bước ngoặt trong cách tiếp cận vấn đề so với năm 2019, khi IQAir từng bị tẩy chay.

Khi đó, AirVisual, nền tảng của IQAir, bị "phối hợp tấn công" ở Việt Nam và "biến mất" khỏi cả hai kho ứng dụng của hệ điều hành iOS và Google Play sau khi một tài khoản Facebook cáo buộc công ty thao túng dữ liệu với mục đích bán máy lọc không khí – thời điểm ô nhiễm không khí càng trở nên rõ rệt.

Xe xăng dầu là 'thủ phạm'?

Gần đây hơn, vào tháng 7/2025, không lâu sau khi Hà Nội tuyên bố sẽ cấm xe mô tô, xe gắn máy chạy bằng xăng dầu vào nội đô, Phó Chủ tịch UBND thành phố Dương Đức Tuấn cho rằng phương tiện sử dụng xăng dầu là một trong những nguyên nhân chính gây ô nhiễm không khí.

Nhận định này khác với Cục Môi trường thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, theo đó cho thấy khí thải phương tiện giao thông chỉ chiếm 15%, không phải nguồn gây ô nhiễm không khí lớn nhất ở Hà Nội, mà là những nguồn bụi lớn mới từ công nghiệp, xây dựng và hoạt động đốt rơm rạ, lốp xe.

Dự kiến từ tháng 7/2026, thủ đô sẽ bắt đầu triển khai vùng phát thải thấp, cấm xe xăng tại khu vực vành đai 1, trong đó có toàn bộ các loại xe máy công nghệ sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

Chính quyền cũng đang đốc thúc việc chuyển đổi sang xe điện bằng việc hỗ trợ từ 20-100% giá trị phương tiện – tùy vào hồ sơ cá nhân và hoàn cảnh gia đình – theo dự thảo Nghị quyết của HĐND TP về hỗ trợ chuyển đổi phương tiện giao thông đường bộ sử dụng năng lượng sạch.

Trong khi đó, ở Thái Lan, Bộ Giao thông Vận tải vào tháng Tư đã thông báo đang lên kế hoạch tăng thêm 300.000 xe điện thông qua ưu đãi thuế và chương trình đổi xe cũ lấy xe mới, nhằm giúp các cá nhân và doanh nghiệp giảm chi phí nhiên liệu và giảm ô nhiễm không khí.

Nếu được thông qua, các biện pháp này dự kiến ​​sẽ có hiệu lực vào tháng Sáu.

Từ giai đoạn 2021-3/2026, Thái Lan có tổng cộng hơn 4 triệu phương tiện xe điện đã đăng ký, bao gồm xe máy, ô tô, tuktuk, xe bus và xe tải ở các dạng HEV (xe xăng lai điện), PHEV (xe hybrid sạc điện), BEV (xe thuần điện chạy hoàn toàn bằng pin), theo Cục Giao thông Vận tải Đường bộ.

Về mặt pháp lý, các nhà làm luật Thái Lan đã xác định động cơ đốt trong cho tất cả các loại xe là một trong nhiều nguồn "khí độc hại" và đề xuất các chủ nguồn phải nộp phí xử lý khí thải đó, theo Điều 95 dự thảo Luật Không khí sạch.

Vào tháng Tư, các mạng lưới xã hội dân sự vận động cho không khí sạch đã tập trung tại tòa nhà Quốc hội Thái Lan kêu gọi các nhà lập pháp đẩy nhanh tiến độ của dự luật Không khí sạch vốn bị trì hoãn lâu nay, đồng thời cảnh báo không thông qua một phiên bản thiếu các biện pháp thực chất, theo tờ Bangkok Post.

Phó Thống đốc Bangkok Sanon Wangsrangboon nói với BBC rằng ông mong dự luật này được trung ương thông qua để dựa vào đó mà chính quyền thủ đô có thẩm quyền xử phạt những bên gây ô nhiễm.

"Năm ngoái, đội của tôi đi kiểm tra mấy chiếc xe buýt thải ra bụi PM2.5 vượt ngưỡng. Chúng tôi muốn xử phạt, nhưng lại không có thẩm quyền. Chỉ có thể nhắc nhở thôi. Nhưng tài xế bật lại ngay: 'Ê, mấy anh có quyền gì đâu'."

Chính bản thân ông Sanon cũng là một người ủng hộ việc đi xe đạp để giảm thải. Từ năm 2022, ông đã tổ chức các chuyến đi xe đạp vào Chủ nhật hằng tuần. Ông cho rằng chuyện xây thêm làn đường dành cho người đi xe đạp "là một vấn đề chính trị".

"Tôi thấy người đạp xe cứ như bị kẹt ở giữa ấy. Họ cũng thuộc nhóm di chuyển năng động giống người đi bộ, nhưng lại nhanh hơn đi bộ mà lại chậm hơn xe hơi. Thành ra chẳng ai ưa họ cả: người đi bộ thì thấy họ lao nhanh quá, còn tài xế xe hơi lại thấy họ lề mề – kiểu như 'không có bạn đồng hành' luôn.

"Thế nên vấn đề bây giờ là phải biết dung hòa. Trước mắt là cho người ta đạp xe trên vỉa hè. Hiện tại chúng tôi đang mở rộng vỉa hè rất nhiều, và việc để người đạp xe đi chung với người đi bộ sẽ là bước đi đầu tiên, giống như cách Singapore đã làm cách đây 10 năm."

"Thứ nhất là phải tạo cơ hội có thêm người dùng xe đạp đã. Thứ hai mới là xây dựng hạ tầng. Nếu làm cái gì đó quá nóng vội, chắc chắn sẽ không thành công được," ông nói.

Dù đạp xe có những lợi ích nhất định, có ý kiến cho rằng hoạt động này ở Bangkok cũng không tránh khỏi ảnh hưởng của nắng nóng ngày càng gay gắt, một phần do biến đổi khí hậu, và hệ thống hạ tầng chưa hoàn toàn an toàn cho người đạp xe.

"Tôi muốn việc đạp xe ở Bangkok trở nên dễ dàng hơn," cô Sutinan Chanchit, 24 tuổi, một người hay đạp xe ở Bangkok vào cuối tuần cho hay.

"Tôi muốn thấy nhiều người chạy xe đạp hơn trên đường, và nhất là các làn ưu tiên cho xe đạp và xe máy không lấn vào nữa."

Ông Pae cho biết ông có một người con trai học cấp 2 và ông mong rằng những gì ông đang vận động cho những người đi xe đạp nói riêng và không khí thành phố nói chung sẽ khiến con ông một ngày hiểu ra rằng "hóa ra cha mình cũng không vô dụng."

"Mấy người đi xe hơi không nhận ra điều này đâu. Tôi làm chuyện này đâu phải chỉ cho con trai tôi, mà là cho cả con cái của họ, và cho chính bản thân họ nữa; kể cả các bác sĩ, hay mấy ông chính khách bỏ phiếu chống lại Luật Không khí sạch. Tôi đang làm việc vì lợi ích của họ luôn đó chứ. Hy vọng là họ hiểu được điều này."