ኢትዮጵያ፡ ሕብረት ሓይልታት ጥምረታት ክዕወት ይኽእል'ዶ?

ኣብ ትግራይ - መዳውብቲ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ወተሃደራዊ ግጭት ቅድሚ ምውልዑ፡ ሸውዓተ ተቓወምቲ ጕጅለታት ብሰንበት 10 መስከረም 2019 [ግ] 'ምሕዝነት ንህልውና' ዝተባህለ ጥምረት ምቛሞም ይዝከር።

እዚ ጥምረት፡ ኣብ ተለቪዥን ትግራይን ካልኦት ማዕከናት ዜናን ኣብ ዝተመሓላለፈ ፈነወ ብቀንዲ መራሒ ፋኖ- ኣምሓራ፡ ዘመነ ካሴ እዩ ወግዓዊ ኰይኑ ተነቢቡ።

ብድሕሪ እዚ ኣማኻሪ ቀዳማይ ምኒስተር ምብራቕ ኣፍሪቃን ፕረዚደንት ግዝያዊ ምምሕዳር ክልል ትግራይ ነበርን ኣቶ ጌታቸው ረዳ፡ ግብጽን ኤርትራን ዕጡቓት ጉጅለታት ኣወዲበን ኣለዋ ክብል ከሲሱ።

ክልቲአን ሃገራት ነቲ ክሲ ብተደጋጋሚ ክነጽጋ ጸኒሐን ኣለዋ።

እቲ ምትሕብባር ጕጅለታት ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ኢትዮጵያ እንታይ ሓደጋ ክስዕብ ይኽእል? ነቲ ኲናት ናብ ምሉእ ዙር ክወስዶ ይኽእል ድዩ?

ጥምረት ዝመስረቱ ጕጅለታት በዓል መን እዮም?

ኪዳን ንህልውና፡ ሃገራዊ ምንቅስቓስ ኣምሓራ ፋኖ፡ ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ፡ ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ፡ ሃገራዊ ግንባር ሓርነት ኦጋዴን፡ ሃገራዊ ግንባር ሓድነት ሓርነት ዓፋር፡ ህዝባዊ ምንቅስቓስ ሓርነት ቤንሻንጉልን ህዝባዊ ዲሞክራሲያዊ ምንቅስቓስ ጉሙዝን የጠቓልል።

ዘመነ ካሴ ዝሃቦ መግለጺ ስዒቡ፡ ህወሓትን ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞን ብዛዕባ'ቲ ጥምረት ኣብ ውልቃዊ ማሕበራዊ ገጻቶም ኣረጋጊጾም እዮም።

ወሃቢ ቃል ግንባር ሓርነት ኦጋዴንን ዝዀነን ኣብዚ እዋን'ዚ ኣብ ወጻኢ ሃገራት ዝርከብን ዓብዲቓድር ኣዳኒ ሕርሞጌ፡ ኣብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ተስፋ ስለዝሰኣኑ ናብቲ ሽርክነት ከምዝተጸንበሩ እዩ ገሊጹ።

ዘመነ ነዚ መግለጺ ቅድሚ ምሃቡ፡ ንጋዜጣ ለ ቴምፕስ ስዊዘርላንድ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ "እዚ ምስ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ዝተገብረ ዘተ እዩ ተወሲኑ" ክብል ገሊጹ ነይሩ።

እቶም ጉጅለታት ንዝሓለፉ 7 ኣዋርሕ ኣብ ዝርርብ ከምዝጸንሑ እውን ሓቢሩ።

መንግስቲ ፈደራል እንታይ ዓይነት ስግኣታት ኣንጸላልይዎ ኣሎ?

ህወሓትን ግንባር ሃገራዊ ሓድነት ዓፋርን፡ ኣብ ከባቢኦም ዘለዉ ዕጡቓት ኣብ ግምት ብምእታው፡ ኣብ ምምሕዳር ቀዳማይ ምኒስተር ኣብይ ቀንዲ ተጻረርቲ ኰይኖም ብሰፊሑ ይረኣዩ።

ብዘይካ'ዚ፡ ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞን ካልኦት ጕጅለታትን ሓዊሱ ብህወሓትን ግንባር ሃገራዊ ሓድነት ዓፋርን ዝካየድ ወተሃደራዊ ወፍሪ፡ ኣብ ልዕሊ ወተሃደራዊ ሓይሊ ኢትዮጵያ ተወሳኺ ጸቕጢ ክፈጥር ይኽእል እዩ።

ሰራዊት ኢትዮጵያ ኣብ ኲናት ትግራይ ኣብ ከቢድ ውጥረት ዝጸንሐ ኰይኑ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት እታ ሃገር፡ ብፍላይ ድማ ኣብ ክልላት ኦሮምያን ኣምሓራን ንዓመታት ብዝጸንሐ ዕጥቃዊ ናዕቢ እውን ብድሆታት የጋጥሞ ኣሎ።

ከምዚ ዓይነት ጥምረት ምስቲ ኣብ እዋን ኲናት 2013 ዝነበረ ንጥፈታት ጕጅለ ክነጻጸር እንከሎ፡ ኣብ ገለ ከባቢታት ክልል ኣምሓራ ህወሓት ዘጋጥሞ ዝነበረ ተቓውሞ ከጕድሎ ይኽእል'ዩ።

ገለ ከባቢታት ክልል ኣምሓራ ኣብቲ ኣብ ትግራይ ዝተኻየደ ደማዊ ኲናት ጽዑቕ ግጭታት ዝተኻየደሎም ግንባራት እዮም ነይሮም።

ወተሃደራዊ ዓቕሚ ኣፋብን ህወሓትን እንታይ ይመስል?

ኣፋብን ካብ 80 ክሳብ 90 ሚእታዊት ክልል ኣምሓራ ከም ዝቈጻጸሮ ይገልጽ። ሓላፊ ርክብ ህዝቢ ተቓዋሚ ብሄራዊ ምንቅስቓስ ኣምሓራ ኣቶ ጋሻው መርሻ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ 95 ሚእታዊት ክልል ኣምሓራ ሰላማዊ ምዃኑ እዩ ገሊጹ።

ብተወሳኺ እቲ ጕጅለ ካብቲ ክልል ወጻኢ ከምዝንቀሳቐስ እውን ሓቢሩ'ሎ።

እቲ ምንቅስቓስ ምስ ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞን ምስ ካብ ዕጡቓት ክልል ቤንሻንጉልን እውን ስትራተጂያዊ ምሕዝነት ከምዝፈጠረ ኣፍሊጡ።

እንተኾነ ኣፋብን ኣብ ካልኦት ከባቢታት እታ ሃገር ክሳብ ክንደይ ቍጽጽር ከምዘለዎ ንምፍላጥ ኣጸጋሚ እዩ።

እቲ ጕጅለ ንመብዛሕትኡ ክልል ኣምሓራ ከም ዝቈጻጸር እኳ እንተገለፀ ኣብ ግንቦት ኣብ ዝተኻየደ ሃገራዊ መረሳ ብሰንኪ ስክፍታታት ጸጥታ መረጻ ዝተኻየደ ኣብ 8 ክልላት መረጻ ጥራሕ እዩ ነይሩ።

ኣፋብን ዘለዎ ብዝሒ ሰራዊት ብወግዒ እኳ እንተዘይተፈልጠ፡ ኣብ ነሓሰ 2015 (ግ) ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ ኣምሓራ፡ 50 ሚእታዊት ካብኣቶም፡ ናብ ፋኖ ከም ዝተጸንበሩ፡ ኣብቲ እዋን ምኒስተር ሰላም ዝነበረ ብናልፍ ኣንዱኣለም ገሊጹ ነይሩ።

ብኻልእ ወገን ህወሓት ኣብ ውሽጢ ትግራይ ብሰፊሑ ይንቀሳቐስ እዩ።

ካብዚ ብተወሳኺ ኣብቲ ክልል ኣብ ዝርከቡ ትካላት ፋይናንስ ሓዊሱ ሰፊሕ ጽልዋ ኣለዎ።

ፖለቲካዊ፡ ወተሃደራዊ፡ ዲፕሎማስያዊ ዓቕሚ ህወሓት ክሳብ ሕጂ ኣይደኸመን ዘሎ።

ኣብ 2015 ኣባላት ህወሓት ዕጥቆም ክፈትሑ ኣብ ስምምዕ ምስ ክብጻሕ እንከሎ ልዕሊ 270 ሽሕ ተጋደልቲ ከምዝነበሩ ተገሊጹ እዩ።

ይዅን እምበር ዛጊት ዕጥቆም ፈቲሖም ናብ ሕብረተሰብ ዝተጸንበሩ ኣስታት 63 ሽሕ ጥራይ እዮም።

እቶም ጥምረት ዝመስረቱ ጕጅለታት እንታይ ብድሆታት ከጋጥሞም ይኽእል?

እቶም ነቲ ጥምረት ዝመስረቱ 7 ተቓወምቲ ጕጅለታት፡ ናይ ሓባር ጸላኢኦም ብቀዳማይ ምኒስተር ኣብይ ዝምራሕ መንግስቲ ምዃኑ እዮም ኣዊጆም።

ካብቶም ኣካል ናይቲ ጥምረት ዝዀኑ ጕጅለታት እንተወሓደ ግን ክልተ ነዊሕ ዝጸንሐን ዘይተፈትሐን ፖለቲካውን ታሪኻውን ግርጭታት ኣለዎም።

እዚ ግጭት ድማ ኣብ ዝዀነ እዋን ክለዓል ተኽእሎ ኣለዎ።

ክልቲኦም ጕጅለታት ንረብሓ ህዝቦም ኣሕሊፎም ከምዘይህቡ ክገልጹ ክብሉ ተሰሚዖም እዮም።

እዚ ድማ ንከባቢታት ወልቃይት ጸገዴን ራያን የጠቓልል።

መንግስቲ ፈደራል ቅድሚ ኲናት ዝነበረ ግዝኣታት ትግራይ ካብ ሓይልታት ኣምሓራ መንጢሉ ክህብ ድሌት ዘይምህላዉ፡ ሕጂ ኣባላት ጥምረት ኣብ ዝዀኑ ሓይልታት ኣምሓራን ትግራይን ትግራይን ቀንዲ ምንጪ ምትፍናን ኰይኑ ክቕጽል ተኽእሎ ኣሎ።

ኣፋብን ብተደጋጋሚ "ዋላ ክፋል" ረብሓታት ኣምሓራ ኣሕሊፉ ከምዘይህብ ገሊጹ እዩ።

ካልእ ነቲ ጥምረት ክገጥሞ ዝኽእል ጸገም፡ ዘይምዕሩይነት ስልጣን እዩ። ህወሓት ካብ ኣፋብን ንላዕሊ ፖለቲካውን ዲፕሎማስያውን ተመኵሮ ዘለዎ ውድብ እዩ።

ብዘይካ'ዚ ህወሓት ምስቶም ካብ ክልል ኣምሓራ ተፈልዮም ናይ ገዛእ ርእሶም ነጻ ሃገር ክምስርቱ ዝደልዩ ዕጡቓት ጕጅለታት ኣገውን ቅማንትን እውን ጽኑዕ ርክብ ኣለዎ።

እዞም ጕጅለታት፡ ህወሓት ምስ ፈደራል መንግስቲ ኣብ ዘካየዶ ናይ ክልተ ዓመት ኲናት ንህወሓት ጥቡቕ ደገፍ ብምግባሮም ሓድነቶም ኣርእዮም እዮም።

ግብጽን ኤርትራን ዝኽሰሳሉ ምኽንያት እንታይ እዩ?

መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ህወሓትን ኣፋብንን ካብ ኤርትራን ግብጽን ትእዛዝ ወሲዶም ነታ ሃገር ንምጥፋእ ይሰርሑ ኣለዉ ክብል እዩ ዝኸስስ።

ኢትዮጵያ ነዘን ክልተ ሃገራት "ታሪኻዊ ጸላእተይ" ኢላ እያ ትጽውዐን።

እቲ ምትሕብባር ግብጽን ኤርትራን፡ ኢትዮጵያ ንቀይሕ ባሕሪ ከይትጥቀመሉ ዝዓለመ ውዲት ምዃኑ ሰበስልጣን ኢትዮጵያ ይገልጹ።

ሰበስልጣን ኢትዮጵያ፡ ነዚ ምስቲ ኣብ መንጎ ሰብመዚ ኤርትራን ትግራይን ኣብ ዶብ ዝነብሩ ህዝብታት ክልቲኤን ሃገራት ብ"ጽምዶ" ዝፍለጥ ምትሕብባር ኣተሓሒዞሞ ኣለዉ።

ገለ ሰበስልጣን ኢትዮጵያን ተንተንቲ ፖለቲካን፡ ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ ኤርትራን ህወሓትን ብሓባር ምርኣዮም ብምጥቃስ፡ እቲ ምትሕብባር ናብ ወተሃደራዊ ሽርክነት ክምዕብል ከምዝኽእል ይገልጹ።

ኣብ ወርሒ ሓምለ ላዕለዎት ሰበስልጣን ህወሓት ምስ ተመሳሳሊ ኣተሓሳስባ ዘለዎም ጕጅለታት ኤርትራ ክተሓባበሩ ከምዝኽእሉ ሓሳብ ኣቕሪቦም ነይሮም።

ፕረዚደንት ክልል ትግራይን ኣቦ መንበር ህወሓትን ደብረፅዮን ገብረሚካኤል ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት እቲ ክልል ኣብ ዝተኻየዱ ህዝባዊ ዘተ፡ መራሕቲ ክልላት ምስ ስሞም ዘይተጠቕሰ መሓዙት "ድሕሪ ምስግጋር ስልጣን ክፍጠር ዝኽእል ኵነታት" ንምዝታይ ይዘራረቡ ከምዝነበሩ ገሊጾም እዮም።

ኣብቲ እዋን፡ "ንሕና በይንና ኣይኰናን፡ መንግስቲ ንምውዳቕ መሓዙት ኣለዉና" ብምባል፡ ምስ ካልኦት ዕጡቓት ይሰርሑ ከም ዝነበሩ እዩ ተገሊጹ።

ክንዮ ወተሃደራዊ ሓይሊ፡ ምስ ኤርትራ ዘሎ ዝምድና ብስግረ-ዶባዊ ንግዲ፡ ፖለቲካ፡ ከምኡ'ውን ሎጂስቲካዊ ምትሕብባር ክሕይል ከምዝኽእል ይግለጽ።

ህወሓት ብተደጋጋሚ ምስ ፈደራል መንግስቲ ኲናት እንተ ተላዒሉ ከምቲ ቅድም ክብል ዝተፈጸመ ከበባ ከምዘይገብረሉ ክገልጽ ተሰሚዑ እዩ።

ምምሕዳር ኣቢይ እንታይ ይብል?

ኣብ መጀመርታ ነሓሰ ፊልድ ማርሻል ብርሃኑ ጁላ፡ ግንባር ሓርነት ኦሮሞ፡ ኣፋብን፡ ምስ ኢትዮጵያ ቀይሕ ባሕሪ ክትጥቀም ዝቃወሙ ናይ ወጻኢ ሓይልታትን ኤርትራን ይሰርሑ ከምዘለዉ ከሲሱ።

ይዅን እምበር ቀዳማይ ምኒስትር ኣብይ ምስ ሱዳን ሓዊሱ ከምዚ ዓይነት ምትሕብባር ከምዘየለ ነጺጉ።

ሱዳን ቅድሚ ሕጂ፡ ኣብ ኢትዮጵያን ከም ህወሓት ንዝኣመሰሉ ጕጅለታት ትድግፍ እያ ዝብል ክሲ ነጺጋቶ እያ።

ገለ ሓይልታት ትግራይ ቅድም ክብል ምስ ፈደራል መንግስቲ ምትሕብባር የማዕብሉ ከምዘለዉ ገሊጾም ነይሮም።

ምምሕዳር ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ምስቲ ጕጅለ ይሰርሕ ከምዘሎ ብግልጺ እንተዘይገለጸ'ኳ፡ መራሕቱ ግን ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝካየዱ ኣኼባታት ክሳተፉ ተራእዮም እዮም።

እቲ ጥምረት ክሳብ ክንደይ ክውንነታዊ ክኸወን ይኽእል?

እቶም ተቓወምቲ ጕጅለታት ኣብ ትሕቲ ሓደ ውሁድ መሪሕነት መሓውር ወይ ቀዋሚ ፖለቲካዊ ውዳበ ክጥርነፉ ዘለዎም ዕድል ትሑት እዩ።

ከምዚ ዓይነት ምትሕብባር ናይ መወዳእታ ውጽኢቱ ንምግማት ገና እዩ። እንተዀነ፡ እንተ ተዓዊቱ ግን፡ መንግስቲ ፈደራል በበይኑ ክቃለሶም ዝጸንሐ ክልተ ግርጭታት ናብ ሓደ ዘወሃህድ እዩ።

እቶም ዝተፈላለዩ ጕጅለታት፡ ኣብቲ መስርሕ ዘለዎም ተሳትፎ ከም ድርድር ምስ ፈደራል መንግስቲ ኣብ ዝገብርዎ ድርድር እንተ ተጠቒሞም፡ እቲ ጻዕሪ ንድሕሪት ክምለስ ይኽእል እዩ።

ቅድሚ ሕጂ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተፈጥሩ ጥምረት ተቓወምቲ፡ እቶም ዝቖሙ ጕጅለታት ዝተፈላለየ ዕላማታት ስለዝኽተሉ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ዞባታት ስለዝንቀሳቐሱ፡ ከምኡ'ውን ውሁድ ናይ መሪሕነት መሓውር ስለዘይብሎም፡ ፖለቲካዊ ዕላማታቶም ናብ ዝተዋደደ ወተሃደራዊ ስጕምቲ ንምትርጓም ተቓሊሶም እዮም።

ከም ውጽኢቱ ድማ እዞም ተቓወምቲ ጕጅለታት ስርሒታዊ ዘይምስምማዕ ከጋጥሞም ተኽእሎ ኣሎ።

እዚ ድማ ከምቲ ኣብ 2014 ብህወሓትን ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ ምስ ካልኦት ሽዱሽተ ዕጡቓት ጕጅለታት ዝተመስረተ ጥምረት፡ ኣብ መወዳእታ ድማ ዕላማታቱ ከየስምር ይኽእል እዩ።