"Helitaanka Badda Cas": Cutub cusub oo ku saabsan khilaafka Masar iyo Itoobiya

Bilihii u dambeeyay, Geeska Afrika waxa uu markhaati ka ahaa kororka tartanka ku saabsan saamaynta siyaasadeed iyo helitaanka marin u helidda Badda Cas. Tani waxay dhacaysaa xilli iska horimaadka u dhexeeya Masar iyo Itoobiya uu u muuqdo inuu ka gudbay murannadii soo jireenka ahaa ee la xiriiray biyaha Webiga Niil iyo Biyo-xireenka Weyn ee Itoobiya (Renaissance Dam), isagoo hadda u xuub-siibtay arrimo ballaaran oo la xiriira dekedaha, marin-biyoodka ganacsiga iyo habaynta amniga gobolka.

Murankan ayaa dhowaan mar kale soo cusboonaaday kadib markii Itoobiya ay ku eedaysay Masar inay isku dayayso inay hor istaagto helitaankeeda Badda Cas, maalmo yar kadib booqashadii Wasiirka Arrimaha Dibadda Masar, Badr Abdel-Aty, uu ku tagay Eritrea. Intii uu booqashada ku jiray, wuxuu adkeeyay in amniga iyo maamulka Badda Cas ay yihiin mas'uuliyad gaar u ah dalalka xeebaha ku leh baddaas.

Tartanka sii xoogaysanaya ee Geeska Afrika wuxuu ka tarjumayaa laba aragtiyood oo iska soo horjeeda oo ku saabsan mustaqbalka gobolka. Dhinac, Itoobiya waxay doonaysaa inay hesho joogitaan iyo saameyn badeed; dhinaca kalena, Masar waxay kordhinaysaa dadaallada ay ku xoojinayso xiriirkeeda dalalka Geeska Afrika iyo kuwa ku teedsan Badda Cas.

Tani waxay ka dhacaysaa gobol horeba ula tacaalaya dhibaatooyin iyo qalalaase muddo dheer ka jiray Sudan, Soomaaliya iyo Itoobiya, sida ay sheegeen cilmi-baarayaal iyo falanqeeyayaal ay wareysatay BBC-da.

Laga soo bilaabo biyaha Niil ilaa Badda Cas

Xiisadda Biyo-xireenka Weyn ee Itoobiya ayaa ahayd asalka ugu weyn ee xiisadda u dhexeysa Qaahira iyo Addis Ababa tobankii sano ee la soo dhaafay. Masar, oo inta badan biyaha ay isticmaasho ka hesha buuraha Itoobiya, waxay ka cabsi qabtaa saameynta uu biyo-xidheenku ku yeelan karo amnigeeda biyaha. Dhanka kale, Itoobiya waxay ku adkaysanaysaa in mashruucan uu muhiim u yahay daboolidda baahideeda horumarineed iyo soo saarista koronto.

Markii Itoobiya ay sii kordhisay hadallada ku saabsan baahida ay u qabto marin badeed, tartanku si tartiib tartiib ah ayuu ugu wareegay Badda Cas iyo Geeska Afrika, halkaas oo ay isugu yimaadaan danaha dhaqaale iyo amni ee quwado badan oo gobolka iyo kuwa caalami ah.

Cilmi-baare Suudaani ah oo ku takhasusay arrimaha Afrika, Maxamed Torshin, ayaa aaminsan in isbeddelkan uu yahay sii socoshada dabiiciga ah ee khilaafaadka labada dal. Wuxuu sharxayaa in Itoobiya ay si sii kordheysa oo cad u muujinayso fikradda helitaanka marin Badda Cas, kaliya ma aha si ay uga baxdo xaaladda dal aan bad lahayn, balse sidoo kale si ay u xoojiso doorkeeda dhaqaale iyo saamaynta ay ku leedahay gobolka.

Wuxuu intaas ku daray in Qaahira ay tallaabooyinkan u aragto qayb ka mid ah isku dheellitirnaanta awoodaha gobolka oo ballaaran, gaar ahaan iyadoo Badda Cas ay si toos ah ugu xiran tahay ganacsiga caalamiga ah iyo Kanaalka Suweys.

Somaliland… goobta ugu dambeysa ee tartanka

Somaliland waa mid ka mid ah meelaha ugu xiisadda badan ee arrintan ku lug leh, maaddaama ay si keli ah ugu dhawaaqday madax-bannaani ka go'day Soomaaliya sanadkii 1991, balse ay heshay aqoonsi caalami ah oo aad u kooban.

Xiisaddan ayaa si weyn u qaraxday bilowgii 2024-kii kadib markii Itoobiya ay la saxiixatay Somaliland heshiis is-afgarad (MoU), kaas oo siinaya Itoobiya xuquuq ay ku isticmaasho qayb ka mid ah xeebteeda Badda Cas iyo inay ka dhisto xarumo badeed. Tani waxay ku beddelanaysay iskaashi siyaasadeed iyo dhaqaale, balse waxaa si adag uga horyimid dowladda Soomaaliya iyo tiro dalal ah oo gobolka ka tirsan.

Ayman Shabana, oo ah borofisar cilmiga siyaasadda ka dhiga Jaamacadda Qaahira, ayaa aaminsan in mowqifka Masar uusan ku xirnayn mabda'a ah in Itoobiya hesho marin badeed, balse uu ku saabsan yahay qaabka loo helayo marin-kaas.

Wuxuu sheegay in Qaahira aysan diidanayn heshiisyo lala galo dowlado si caalami ah loo aqoonsan yahay ama isticmaalka dekedo jira sida Jabuuti, balse ay u aragto in heshiiska Somaliland uu wiiqayo midnimada dhuleed ee Soomaaliya isla markaana khatar gelinayo xasilloonida gobolka.

Wuxuu intaas ku daray in xasilooni-darro kasta oo ka dhacda Geeska Afrika ay si toos ah u saameyneyso amniga maraakiibta ee Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed, taas oo saameyn ku yeelan karta amniga qaranka Masar.

Itoobiya waxay hadda si weyn ugu tiirsan tahay dekedda Jabuuti, halkaas oo ay marto inta badan ganacsigeeda dibadda, iyadoo sidoo kale heshiisyo dhaqaale la leh dekedo kale oo gobolka ku yaalla.

Bilihii u dambeeyay, arrintan waxay yeelatay cabbir cusub kadib markii Israa'iil ay ku dhawaaqday inay xiriir diblomaasiyadeed la sameysatay Somaliland, sidoo kalena ay jireen warar sheegaya in xafiis matalaad ah laga furay magaalada Jerusalem. Arrintan waxay dhalisay falcelin xooggan oo ka timid dalalka Carabta iyo kuwa Muslimiinta.

Imaaraadka Carabta sidoo kale wuxuu xiriir dhaqaale iyo maalgashi la leeyahay Somaliland, halka DP World ay maamusho dekedda Berbera iyadoo qayb ka ah mashaariic horumarineed oo socday sanado badan.

Dhanka kale, dalal kale ayaa xoojiyay joogitaankooda gudaha Soomaaliya; Turkiga wuxuu ku leeyahay saldhig milatari oo weyn Muqdisho, Sacuudi Carabiya wuxuu la saxiixday heshiisyo iskaashi dowladda Soomaaliya, halka Masarna ay kordhisay ka-qaybgalkeeda howlgalka Midowga Afrika ee Soomaaliya.

Asmara… furin kale oo isku dhac ah

Arrinta Eritrea waxay ka dhigan tahay cabbir dheeraad ah oo ku jira loollanka u dhexeeya Qaahira iyo Addis Ababa, maaddaama Itoobiya ay noqotay dal aan bad lahayn tan iyo markii Eritrea ay xornimadeeda qaadatay 1993-kii, isla markaana ay ku tiirsan tahay dekedo dalalka deriska ah.

Torshin wuxuu aaminsan yahay in dhaqdhaqaaqyada Masar ee Eritrea iyo Soomaaliya ay ka tarjumayaan waxa uu ugu yeeray "xiisad la xakameeyey," halkaas oo dhinacyadu ay isku dayayaan inay xoojiyaan saamayntooda iyaga oo aan u gudbin iska horimaad toos ah.

Wuxuu tilmaamayaa in Masar ay u aragto xasilloonida Eritrea inay qayb ka tahay nidaamka amniga Badda Cas, halka Itoobiya ay u aragto helitaanka marin badeed inuu yahay baahi istiraatiiji ah oo muhiim u ah horumarkeeda dhaqaale.

Intii lagu jiray booqasho uu ku tagay Asmara, Wasiirka Arrimaha Dibadda Masar, Badr Abdel-Aty, wuxuu adkeeyay in maamulka Badda Cas uu yahay mas'uuliyadda dalalka xeebaha leh, taasoo Addis Ababa ay u fasiratay diidmo ku wajahan hamigeeda marin badeed, iyadoo ku eedeysay Qaahira inay isku dayayso inay go'doomisay isla markaana ay hor istaagayso helitaankeeda badda.

Falanqeeye siyaasadeed oo Itoobiyaan ah, Abdul Shakur Abdul Samad, wuxuu bixiyay fasiraad ka duwan, isagoo sheegay in dhaq-dhaqaaqyada Masar ay ujeedadoodu tahay ilaalinta isu dheellitirka awoodda gobolka iyo ka hortagga in Itoobiya ay sii ballaariso saameynteeda.

Wuxuu ku adkaysanayaa in dalkiisu uu raadinayo marin badeed si nabad ah oo heshiis lagu gaadhay dalalka deriska ah, isagoo diiday eedeymaha sheegaya in Itoobiya ay beegsanayso midnimada dalalka deriska.

Toddobaadyadii u dambeeyay, warbaahinta ayaa ka hadashay doorka Masar ee fududeynta xiriirka u dhexeeya Mareykanka iyo Eritrea, taasoo qayb ka ah dadaallo lagu yareynayo xiisadda labada dhinac.

Falanqeeyayaashu waxay aaminsan yihiin in tallaabooyinkan ay ka tarjumayaan rabitaanka Qaahira ee ah inay xoojiso shabakaddeeda xiriirka Geeska Afrika, xilli uu gobolku marayo dib-u-qaabayn joogto ah oo isu dheellitirka awoodaha ah.

Torshin wuxuu ku tilmaamaa habkan mid lagu dhisayo shabakad goboleed oo isku xiran si loola qabsado isbeddellada ka socda Badda Cas iyo Geeska Afrika.

Borofisar cilmiga siyaasadda Ayman Shabana wuxuu sheegay in aanay jirin xaqiijin rasmi ah oo ku saabsan dhexdhexaadin ay Masar ka dhex waddo Washington iyo Asmara, balse wuxuu aaminsan yahay in Qaahira ay awood u leedahay inay door noocaas ah ciyaarto, maadaama ay xiriir la leedahay labada dhinac isla markaana ay danaynayso xasilloonida gobolka.

Xiisadda ugu weyn ee u dhexeysa Mareykanka iyo Eritrea waxay ka dhalatay ka-qaybgalka ciidamada Eritrea ee dagaalkii ka dhacay gobolka Tigray ee Itoobiya intii u dhexeysay 2020 ilaa 2022, iyagoo garab siinayay ciidanka Itoobiya.

Washington iyo hay'adaha caalamiga ah waxay ku eedeeyeen ciidamada Eritrea xadgudubyo ballaaran intii uu socday dagaalka, taasoo keentay in maamulka Mareykanku 2021 uu cunaqabateyn ku soo rogo saraakiil iyo hay'ado Eritrean ah.

Si kastaba ha ahaatee, xiisadda labada dal waxay ka horraysay dagaalka Tigray, maadaama Eritrea muddo dheer ay ahayd dal ay Mareykanka iyo reer Galbeedku ku dhaliilaan xuquuqda aadanaha, doorasho la'aan, iyo xannibaado lagu hayo mucaaradka iyo saxaafadda.

Shabana wuxuu aaminsan yahay in kororka xiisaddu uu sidoo kale la xiriiri karo arrimo gudaha Itoobiya ah, halkaas oo faylka dibadda—oo ay ku jirto xiisadda Masar—laga yaabo in loo adeegsado xoojinta booska siyaasadeed ee Ra'iisul Wasaare Abiy Axmed, iyadoo la eegayo caqabadaha gudaha ee adag.

Cilmi-baaraha Mohamed Torshin wuxuu ku doodaa in tartanka hadda jira uu ka tarjumayo xaalad ballaaran oo xasillooni darro ah oo ka jirta Geeska Afrika, taasoo ka dhalatay is-dhexgalka colaadaha gudaha ee Itoobiya, Eritrea iyo Soomaaliya iyo sidoo kale loollan goboleed iyo mid caalami ah oo ku saabsan dekedaha iyo marinnada badda.

Wuxuu intaas ku daray in gobolka ay u badan tahay inuu sii wajahayo xiisado dheeraad ah muddada soo socota, maadaama xaaladaha gudaha ee dalalka Geeska Afrika ay yihiin kuwo adag, taasoo ka dhigaysa fursadda dejinta xiisadda mid xaddidan muddada dhow.