Isbahaysiga Eritrea iyo Masar – iyo saameynta uu ku yeelan karo Geeska Afrika

Xiriirka Eritrea iyo Masar wuxuu taariikh ahaan ahaa mid mar kor u kacaya marna hoos u dhacaya, balse sanadihii u dambeeyay xiriirkaas wuu sii qoto dheeraaday. Labada dal waxaa la arkay inay ku midoobayaan mowqif isku mid ah arrimo badan oo gobolka ah, isla markaana ay hal saf ku wada jiraan.

Gaar ahaan xiriirka Eritrea iyo Itoobiya, ka dib heshiiskii Pretoria ee lagu joojiyay dagaalkii Tigrayga oo keenay degganaansho, isla markaana dagaalka sokeeye ee Suudaan uu sii xoogaystay, waxaa la arkay in isbeddelka isku safka siyaasadeed ee gobolka uu sii caddaanayo.

Labada dal waxay, marka laga reebo xiriirkooda laba-geesoodka ah iyo iskaashiga, si wadajir ah u qaataan mowqif adag oo ku saabsan arrimaha gobolka ee Suudaan, Soomaaliya iyo amniga Badda Cas.

Falanqeeye arrimaha Geeska Afrika iyo Bariga Dhexe ah, Asayid Cabdiraxmaan Abu Hashim, ayaa sidoo kale sheegay in "xiriirka Eritrea iyo Masar uu hadda gaaray heerkiisii ugu sarreeyay," isagoo tilmaamay in muddo gaaban gudahood la arkay safarro is-daba joog ah oo u dhexeeya Masar iyo Eritrea iyo heshiisyo la kala saxiixday. Waxa uu sidoo kale sharaxay in labada dal ay ku dhow yihiin inay qaataan mowqif isku mid ah oo ku saabsan arrimaha gobolka iyo amniga Badda Cas.

Waxa uu intaas ku daray in arrintan ay Itoobiya u aragto khatar.

Arrinta Suudaan

Dagaalka sokeeye ee Suudaan ee qarxay bishii Abriil 2023 ayaa la ogyahay inuu noqday mid soo jiitay awoodo shisheeye oo kala duwan. Waxaa sidoo kale la fahamsan yahay in Masar iyo Eritrea ay garab istaageen ciidanka Suudaan.

Mowqifkan wadajirka ah ayaa sii qaabaysanayay kadib shirarkii IGAD ee Addis Ababa ee July, iyo shirkii waddamada deriska la ah Suudaan ee Qaahira.

Waddamada IGAD, oo ay ku jiraan Itoobiya iyo Kenya, waxay shir ay ku yeesheen Itoobiya bishii July 2023 si ay xal nabadeed ugu raadiyaan Suudaan, waxay soo jeediyeen fikrad ku saabsan in la geeyo "ciidan nabad ilaalin Afrikaan ah."

Shirkaas waxaa ka qayb galay Ra'iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed, Madaxweynaha Kenya William Ruto, Wasiirkii hore ee Arrimaha Dibadda iyo Iskaashiga Caalamiga ee Jabuuti (hadda ah Xoghayaha Guud ee Midowga Afrika) Maxamad Cali Yuusuf oo matalayay Madaxweyne Cumr Geelle, iyo ergayga gaarka ah ee Koonfurta Suudaan Bool Mel oo matalayay Madaxweyne Salva Kiir.

Maalintii xigtay, shirkii waddamada deriska la ah ee Qaahira lagu qabtay, Masar waxaa ka mid ahaa Eritrea iyo dalal kale oo deris ah. Madaxweynaha Ismaaciil Cumar Geelle wuxuu khudbad dheer oo Carabi ah ku sheegay inuu diidan yahay faragelinta lagu sameeyo Suudaan ee lagu magacaabo "nabad ilaalin," arrintaasna Masar ayaa taageertay, taas oo muujisay in mowqifkoodu mideysan yahay.

Wax yar kadib, Itoobiya iyo Kenya ayaa la arkay iyagoo garab siinaya Imaaraadka Carabta, kana taageeraya xoogagga RSF (Dagaallameyaasha Gurmadka Degdegga ah) ee uu hoggaamiyo Jeneraal Maxamed Xamdaan Dagalo (Hemedti), oo ka dagaallamaya ciidanka Suudaan.

Masar iyo Eritrea ayaa dhankooda muujiyay taageeradooda ciidamada Suudaan ee uu hoggaamiyo Guddoomiyaha Golaha Sare ee Suudaan iyo Taliyaha Ciidanka, Sarreeye Guuto Cabdifataax Al-Burhan.

Madaxweynaha Ismaaciil Cumar Geelle ayaa marar kala duwan sheegay in taageerada ciidamada Suudaan ay tahay mid lagama maarmaan ah.

Dhanka kale, Itoobiya waxay ku doodday inaysan taageerin RSF, inkastoo si kale loo arkay mowqifkaas.

Qarannimada Soomaaliya" ama "Madaxbannaanida Soomaaliya

Bishii Janaayo 2024, Itoobiya waxay ka caro-gelisay Soomaaliya, Masar iyo Jabuuti kadib markii ay la saxeexatay Jamhuuriyadda Iskeed ugu Dhawaaqday Madaxbannaanida ee Somaliland heshiis is-afgarad (MoU). Eritrea arrintan si cad oo rasmi ah ugama hadlin, balse waxay muujisay taageero ay u hayso madaxbannaanida Soomaaliya.

Heshiiska Itoobiya iyo Somaliland ayaa la sheegay inuu Itoobiya siinayo ku dhawaad 20 kiiloomitir oo xeeb ah oo ay ku yeelato saldhig badeed muddo 50 sano ah. Beddelkeeda, Somaliland waxay heli lahayd aqoonsi dowladnimo iyo saami ka mid ah Ethiopian Airlines.

Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud ayaa si adag uga hor yimid arrintan, isagoo ku tilmaamay fal sharci-darro ah oo wax u dhimaya madaxbannaanida iyo midnimada dhuleed ee Soomaaliya. Wuxuu xilligaas si joogto ah safarro ugu tegayay Masar iyo Eritrea.

Iyadoo lagu jiro dadaallo diblomaasiyadeed oo xooggan oo lagu raadinayo taageero goboleed iyo mid caalami ah, wuxuu si degdeg ah u helay jawaab togan oo ka timid Masar iyo Eritrea.

Bishii Oktoobar 2024, waxaa lagu qabtay Asmara shir saddex-geesood ah oo ay ku kulmeen saddexda dal, kuwaas oo sii xoojiyay iskaashigooda. Masar iyo Eritrea waxay muujiyeen taageero ay u hayaan "madax-bannaanida Soomaaliya weyn," waxaana la sheegay inay sidoo kale bixiyeen taageero militari.

Intii lagu jiray kulankii 10-ka Oktoobar, markii Madaxweynaha Masar uu markii ugu horreysay booqday Asmara, hoggaamiyeyaasha Eritrea, Masar iyo Soomaaliya waxay si ballaaran uga wada hadleen Soomaaliya, Suudaan iyo amniga Badda Cas, waxayna ku heshiiyeen inay isku dubaridaan dadaallada lagu xasillinayo gobolka.

Shirka saddex-geesoodka ah wuxuu soo jiitay fiiro gaar ah maadaama uu dhacay xilli xiriirka dalalkan iyo Itoobiya uu sii xumaanayay.

Bayaan ka soo baxay Wasaaradda Warfaafinta Eritrea ayaa sheegay in saddexda hoggaamiye ay si qoto dheer uga wada hadleen dhibaatooyinka Suudaan iyo Soomaaliya, iyo sidoo kale amniga Badda Cas iyo Badda Bab al-Mandab, ayna gaareen faham wadajir ah.

Si loo xakameeyo tallaabada Itoobiya, waxaa sidoo kale la sheegay in saddexda dal ay ku heshiiyeen inay iska kaashadaan xoojinta hay'adaha dowladda Soomaaliya si ay uga hortagto caqabado gudaha iyo dibadda ah.

Badda Cas

Markii Itoobiya ay soo jeedisay su'aasha ku saabsan helitaanka marin badeed, waxay bilowday inay soo saarto hadallo si toos ah ugu jeeda dekedaha Eritrea, gaar ahaan kadib heshiiskii ay la gashay Somaliland.

Ra'iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed, khudbad uu ka jeediyay baarlamaanka dalkiisa bishii Oktoobar 2023, wuxuu sheegay in Itoobiya ay leedahay "su'aal taariikhi ah oo sharci ah" oo ku saabsan helitaanka marin Badda Cas, taas oo uu sheegay in dib loo eego. Tan iyo markaas, arrintaas ayaa si joogto ah uga socotay hadallo iyo mowqifyo kala duwan oo ka imaanaya mas'uuliyiinta Itoobiya.

Asayid Cabdiraxmaan ayaa sharxaya in hadalladaas ay si joogto ah u xoojinayaan dood sheegaysa in Itoobiya ay "mudan tahay" helitaanka marin badeed, gaar ahaan mid la xiriira Eritrea.

Eritrea ayaa dhankeeda si joogto ah uga jawaabtay hadalladaas ka imaanayay Itoobiya, halka Masar ay sidoo kale marar badan ku celisay taageeradeeda madax-bannaanida iyo midnimada dhuleed ee Eritrea. Xitaa intii lagu jiray booqasho uu madaxweynaha Eritrea ku tagay Masar, Madaxweyne Sisi wuxuu mar kale xaqiijiyay mowqifkaas.

Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Masar Badr Abdelatty ayaa wareysi uu siiyay kanaalka Al Arabiya bishii Nofeembar 2025 ku sheegay in "juqraafiyadu tahay xukun Ilaahay oo aan la beddeli karin, Itoobiya-na ay sii ahaan doonto dal aan lahayn deked ilaa dhammaadka adduunka," taas oo jawaab adag ahayd oo uu siiyay Itoobiya.

Bishii Abriil ee la soo dhaafay, Ra'iisul Wasaare Abiy wuxuu sheegay in dalalka yaryar ee Geeska Afrika aysan kaligood awood u lahayn ilaalinta amniga Badda Cas iyo marin Badda Bab al-Mandab, taas oo uu ku tilmaamay inay khatar ku tahay nabadda iyo ganacsiga caalamka.

"Itoobiya haddii aysan lahayn marin badeed, ma aha oo kaliya inaysan horumari doonin, balse gobolka oo dhan isma beddelayo, nabadna ma heli doono. Ganacsiga caalamkuna wuu carqaladayn doonaa," ayuu yiri. Wuxuu sidoo kale ku daray: "Goobaha ay tahay in ay hoos yimaadaan xakameynta dalalka sida Itoobiya, haddii dalalka waaweyn ee sida Itoobiya oo kale ay ka fogaadaan arrinta, dalalka yaryar ma awoodi doonaan inay ilaaliyaan marin-biyoodkaas ama marinkaas cidhiidhiga ah, taasoo khatar u keeni karta naftooda iyo dunida."

Arrintan ku saabsan, Eritrea iyo Masar waxay muddo dheer muujiyeen mowqif wadajir ah oo ah in "amniga Badda Cas uu quseeyo kaliya dalalka ku teedsan baddaas."

Madaxweyne Isaias Afwerki, ka dib booqashadiisii Masar bishii Nofeembar, wareysi uu siiyay Telefishinka Eritrea ayuu ku sheegay inuu soo bandhigay qorshe ka kooban 12 qodob oo ku saabsan amniga Badda Cas, isagoo yiri: "Dalalka aan ku yaal xeebaha badda waa in ay yeeshaan mowqif cad oo ku saabsan arrintan."

"Mid ka mid ah qodobadaas waa in dalalka xeebaha Badda Cas ay xoojiyaan hay'adahooda amni si ay u xaqiijiyaan amniga marinka. Waxaa suurtagal ah in ilaalinta marinkan badeed lagu sameeyo qaab sharci ah oo caalami ah," ayuu yiri madaxweynuhu.

Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Masar Dr. Badr Abdelatty ayaa isna sheegay in dalalka ku yaal xeebaha Badda Cas oo kaliya ay leeyihiin mas'uuliyadda sharci, istaraatiiji iyo mid akhlaaqeed ee maamulka baddaas, isla markaana aanay jirin saldhig sharci oo Itoobiya, oo ah dal aan bad lahayn, u oggolaanaya inay ka qayb qaadato maamulka baddaas.

Mowqifkan ayaa sidoo kale la adkeeyay intii lagu jiray booqashadiisii Eritrea bishii hore.

"Marka laga reebo taas…"

Waxaa jira khilaaf aan weli la xallin oo u dhexeeya Masar iyo Itoobiya oo ku saabsan biyaha webiga Niil iyo biyo-xireenka weyn ee Itoobiya ee "Hidase". Waxaa la sheegaa in Masar ay doonayso inay si kasta u ilaaliso danaha ay ku leedahay biyaha Niil.

Asayid Cabdiraxmaan ayaa sheegay in "illaa hadda aan wax heshiis la gaadhin oo dhammaystiran laga helin webiga Niil."

Sidaas darteed, marka laga reebo xiriirka tooska ah ee ay la leeyihiin dalalka deriska ah iyo danahooda laba-geesoodka ah, waxaa la arkaa in Masar ay u aragto inay muhiim tahay in ay sameysato isbahaysi ay la yeelato dalalka kale ee sidoo kale khilaaf kala dhexeeyo Itoobiya, taasoo loo arko qorshe istaraatiiji ah.

Arrintan waxaa lagu tilmaamaa "xeeladda hareeraynta" ee ay Itoobiya marar badan ku eedeyso Masar, taas oo la sheegay inay sanado badan si tartiib ah u dhisaysay. Sidaas darteed Itoobiya waxay Masar ugu yeertaa "cadow taariikhi ah."

Si kastaba, saameynta ugu weyn ee arrintan ayaa la sheegay inay sii xoogeysatay labadii sano ee ugu dambeysay, sida ay sheegaan falanqeeyayaasha gobolka.

Xarunta istaraatiijiyadda Masar ayaa sheegtay in bishii Diseembar 2025 Masar ay heshiisyo la gashay laba dekedood oo muhiim ah si loo horumariyo danaha istaraatiijiyadeed ee ay ku leedahay gobolka.

Mid ka mid ah waa dekedda Asab ee Eritrea, halka midka kalena uu yahay dekedda Doraleh ee Jabuuti.

Labadan dekedood waxay ku yaallaan meel u dhow marinka Bab al-Mandab, oo ah albaabka koonfureed ee Badda Cas, kana mid ah marinnada ganacsi ee ugu muhiimsan dunida.

Waxaa sidoo kale la xusuustaa in Eritrea iyo Masar ay 16-kii May ku saxiixdeen Asmara heshiis iskaashi oo ku saabsan horumarinta khadadka maraakiibta iyo xoojinta isku xirka dekedaha Badda Cas.

Intaas waxaa sii dheer, Masar waxay door dhexdhexaadin ah ka ciyaaraysaa dadaallada lagu hagaajinayo xiriirka Eritrea iyo Mareykanka, xilli Mareykanku uu dib u eegayo siyaasaddiisa gobolka.

Sababo la xiriira xaaladda ka dhalatay xiisadaha Iran iyo cabsida laga qabo in xaalad la mid ah ay ka dhacdo Gacanka Cadmeed, Badda Cas iyo Bab al-Mandab, Mareykanka ayaa la sheegay inuu danaynayo in la dejiyo xiisadaha gobolka, isla markaana uu ka shaqeynayo hagaajinta xiriirka Eritrea.

Waxaa sii xoogeysanaya xiriirka u dhexeeya Eritrea iyo Masar, balse Itoobiya si wanaagsan uma aragto arrintaas; waxay u fasirataa inay tahay "xeelad hareereyn" oo ay Masar ku doonayso inay ku wiiqdo danaha Itoobiya.

Masar waxay horey u sheegtay in ay adeegsanayso siyaasad istaraatiiji ah oo ay ku dhisayso isbahaysiyo ay la yeelato dalalka gobolka Geeska Afrika ee ay Itoobiya khilaaf kala dhexeeyo.

Khilaafka u dhexeeya Itoobiya iyo Masar—gaar ahaan arrinta biyaha webiga Niil iyo biyo-xireenka weyn ee Itoobiya—wali lama xallin. Itoobiya waxay si gaar ah u aaminsan tahay in Masar ay tahay "cadow taariikhi ah."

Masuuliyiinta Itoobiya ayaa marar badan Masar ku eedeeyay faragelin iyo shirqool, gaar ahaan inay taageerto ama hubeyso kooxo mucaarad ah.

Afhayeenka Wasaaradda Arrimaha Dibadda Itoobiya, Danjire Nebiyat Getachew, ayaa 21-kii May sheegay in waxa ka imanaya Qaahira uu yahay "shirqool aan wax dhisaya ahayn" oo lagu doonayo in lagu carqaladeeyo dadaalka Itoobiya ee helitaanka marin badeed si nabad ah.

Sida uu sheegay Asayid Cabdiraxmaan, xiriirka sii xoogeysanaya ee Masar iyo Eritrea waxaa Itoobiya u aragtaa khatar, maadaama ay labada dal midba midka kale u arko saaxiib istaraatiiji ah oo ka soo horjeeda Itoobiya.

Waxa uu intaas ku daray in Masar ay tahay awood militari oo weyn oo caalami ahaan la aqoonsan yahay, lehna ciidamo badeed oo xooggan iyo warshado hub.

Sidaas darteed, xiriirka Masar iyo Eritrea waxaa Itoobiya u aragtaa mid sii kordhinaya walaaceeda amni.

Field Marshal Birhanu Jula ayaa isna toddobaadkii hore si dadban u sheegay in "cadowgii Itoobiya ee 60–70 sano ka shaqeynayay in dalka lagu xannibo dhul ahaan ay wali shaqadoodii wadaan," isagoo si dadban u tilmaamaya in weli jiraan xoogag dibadda ah oo Itoobiya u aragto inay yihiin cadow taariikhi ah.

Si kastaba ha ahaatee, Asayid Cabdiraxmaan wuxuu sheegay in Itoobiya ay xiriir xooggan la leedahay Imaaraadka Carabta, halka Imaaraadkuna uu maalgelin weyn ku leeyahay Masar, taasoo ka dhigaysa in Masar aysan doonayn xiisad toos ah oo ay la gasho Imaaraadka.