Ciidamo aad u badan oo la geeyay Koonfur Afrika iyada oo uu maanta ku ekaa waqtigii loo qabtay soo galootiga

Booliiska ayaa la geeyay guud ahaan Koonfur Afrika sababo la xiriira cabsi laga qabo in dibadbaxyada looga soo horjeedo soo-galootiga ay isu beddeli karaan rabshado, iyadoo Madaxweyne Cyril Ramaphosa uu ugu baaqay dadka qorsheynaya inay ka qayb galaan inay sidaas sameeyaan iyagoo aan adeegsan "cabsi gelin, hanjabaad ama amar kama dambays ah."

Dibadbaxyada la qorsheeyay waxay ku beegan yihiin waqti kama dambays ah oo aan rasmi ahayn oo ay kooxaha wada ololeyaasha u asteeyeen in dhammaan ajaanibta aan sharciyeysnayn ay dalka ka baxaan.

Dad badan ayaa hore uga qaxay si ay uga badbaadaan rabshado iyo cabsi gelin. Booliiska Koonfur Afrika ayaa sheegay in ilaa hadda dib loogu celiyay dalalkoodii 25,000 oo qof. Intooda badan waxay ka soo jeedaan dalal kale oo Afrikaan ah.

Mid ka mid ah muhaajiriinta u dhashay Malawi ee aan sharciyeysnayn ayaa u sheegay BBC-da inuu "ku faraxsan yahay inuu dib ugu laabanayo dalkiisa," balse uu sidoo kale "aad uga murugaysan yahay" inuu ka tagayo afar carruur ah oo da' yar.

Johannesburg, oo ah halka mid ka mid ah dibadbaxyada lagu qorsheeyay, ayaa deggan.

Dhammaan dukaamada ku dhow goobta ay dibadbaxayaashu isugu imaanayaan waa xiran yihiin, halka joogitaanka booliiskuna uu aad u sarreeyo waddooyinka waaweyn ee magaalada.

Booliiska ayaa sheegay in shan qof lagu xiray Soweto, oo ah xaafadda ugu weyn ee Johannesburg, kadib markii lagu eedeeyay inay bililiqeysteen dukaan uu leeyahay qof ajnabi ah.

Shan qof oo kale ayaa sidoo kale lagu xiray iyagoo lagu eedeeyay inay jabsadeen dukaan yar oo ku yaalla Hammarsdale oo ka tirsan gobolka KwaZulu-Natal.

Ganacsiyo badan oo ku yaalla bartamaha Durban, oo ah magaalada ugu weyn gobolkaas, ayaa xiran.

Madaxweyne Cyril Ramaphosa ayaa marar badan uga digay dibadbaxayaasha inay si nabad ah oo mas'uuliyad leh u dhaqmaan, isagoo isla markaana aqbalay in loo baahan yahay dib-u-habeyn lagu sameeyo nidaamka socdaalka.

"Qaar ka mid ah muwaadiniinta ajnabiga ah ee ku nool Koonfur Afrika waxay halkan ku joogaan si sharci ah," ayuu ku xusuusiyay muwaadiniinta wargeyskiisa toddobaadlaha ah.

"Way shaqeeyaan, wax bay bartaan, qoysas ayay dhistaan, waxay maalgashadaan dhaqaalahayaga, waxayna si togan uga qayb qaataan bulshadeenna. Iyaguna waxay xaq u leeyihiin ilaalinta sharciyadeenna iyo dastuurkeenna.

"Xaqa isu-soo-baxa iyo xorriyadda hadalka ma oggola in dadka la handado ama la cabsi geliyo, ama in la sameeyo falal burburin ama rabshado ah," ayuu qoray.

Waxaa Koonfur Afrika ku sugan in ka badan saddex milyan oo ajaanib ah oo si rasmi ah loo diiwaangeliyay, sida ay sheegayaan tirooyinka rasmiga ah.

Tirakoobyadu ma diiwaangeliyaan kumannaan kale oo muhaajiriin ah oo la rumeysan yahay inay dalka ku sugan yihiin iyaga oo aan haysan dukumiintiyo — arrin muran ka dhex dhalisay dadka mudaaharaadaya.

Qof Soweto ayaa BBC-da u sheegay in dadka mudaaharaadaya ay kaliya doonayaan in ajaanibtu "u hoggaansamaan" sharciyada Koonfur Afrika.

Waxay sheegtay inaysan ka baqayn in socodka ka dhaca Johannesburg uu isu beddelo rabshado, maaddaama ay boolis xooggan goobta joogaan.

Mudaaharaade kale, oo ka tirsan kooxda ka soo horjeeda muhaajiriinta ee Operation Dudula, ayaa sheegay inay "ku cadaadin doonaan booliska inay gutaan shaqadooda" haddii muhaajiriinta aan sharciga haysan aysan ka bixin Koonfur Afrika.

Ka hor waqtiga kama dambaysta ah, kumannaan muhaajiriin ah ayaa ku sugnaa xeryo ku-meelgaar ah iyagoo sugaya in arrimahooda la farsameeyo, toddobaadyo badan, cabsi ay ka qabaan amnigooda darteed.

Durban, oo ka mid ah magaalooyinka ay ka dhaceen qaar ka mid ah mudaaharaadyada ugu waaweyn, teendhooyin cadcad oo ay ku jireen inta badan muhaajiriin Malawian ah ayaa la kala furayaa, iyadoo mas'uuliyiintu ay ku degdegayaan in ay nadiifiyaan xerada ku-meelgaarka ah.

Haween ku labisan marooyin midabbo leh ayaa ku fadhiyey alaabtoodii, iyagoo saf ugu jira in ay raacaan bas dib ugu celinaya Malawi.

Nin la yiraahdo Nelson Mbewe ayaa sheegay in uu u tagay Koonfur Afrika si uu shaqo uga helo, si uu u taageero qoyskiisa ku nool Malawi.

"Laakiin caqabado ayaan la kulannay—waxay leeyihiin waa in aan ku laabannaa guriga sababtoo ah ma haysanno dukumiintiyada saxda ah," ayuu BBC-da u sheegay.

"Waxay na yiraahdaan waxaan nahay Makwerekwere"—eray cay ah oo lagu takooro muhaajiriinta Afrikaanka ah ee dalal kale ka yimaada—ayuu Mbewe yiri.

"Waa dalkooda, markaa maxaan sameyn karnaa? Taas awgeed ayaan u aqbalnay in aan si aan raalli ahayn ugu laabanno guriga."

Hassan Phiri, oo u dhashay Malawi weli sugaya in la farsameeyo arrimihiisa, ayaa fariin u diray dadka mudaaharaadaya.

"Waxa kaliya ee aan rabaa in aan u sheego Koonfur Afrika waa in aan dhammaanteen nahay hal. Wax kasta oo dhacaya, wax kasta oo dhici doona, Afrika waa in ay sii ahaataa Afrika.

"Afrika ma noqon karto Afrika la'aanteed Koonfur Afrika… la'aanteed Malawi, la'aanteed meel kasta," ayuu BBC-da u sheegay, isagoo ku daray: "Sidaas darteed wax kasta oo dhici doona, waa in aan is jeclaannaa oo aan si wadajir ah u wada joognaa Afrika."

Socodyo looga soo horjeedo muhaajiriinta ayaa loo oggolaaday inay qabsoomaan maalinta Talaadada ee magaalooyinka Durban, Johannesburg iyo magaalooyin kale.

Mas'uuliyiintu waxay uga digeen qabanqaabiyeyaasha inay hubiyaan inaanay rabshado dhicin, balse waxay sheegeen inay diyaar u yihiin inay wax ka qabtaan qalalaase kasta oo dhici kara.

Booliisku waxay sheegeen inaan loo oggolayn in mudaaharaadyada lagu qaato hub dhaqameed. Arrintan waxay keeni kartaa iska horimaad u dhexeeya dadka mudaaharaadaya iyo booliska, maadaama qaar badan oo ka mid ah mudaaharaadayaasha ay yihiin qowmiyadda Zulu, kuwaas oo caado u leh inay qaataan gaashaammo, karbaashyo iyo ulo marka ay ka qayb galayaan socodyada.

Sida ay sheegtay dowladda, in ka badan 12,000 oo muhaajiriin ah ayaa la masaafuriyey ama dib loogu celiyey dalalkoodii tan iyo markii ay billowdeen mowjadaha mudaaharaadyada horraantii sannadkan.

Dalalka Ghana, Malawi, Mozambique, Nigeria iyo Zimbabwe ayaa toddobaadyadii u dambeeyay abaabulayey dib u celinta muwaadiniintooda iyagoo adeegsanaya diyaarado ama basas, iyadoo qiyaastii 3,500 oo ajaanib ahi ay si iskood ah u oggolaadeen inay dib ugu laabtaan dalalkooda.

Mas'uuliyiinta Koonfur Afrika waxay ku andacoonayaan in in ka badan 500 oo Nigerian ah oo dib loo celiyey aysan haysan dukumiintiyada saxda ah, hase yeeshee Nigeria way diidday sheegashadaas.

Nacaybka ajaanibta ayaa muddo dheer dhibaato ka ahayd Koonfur Afrika, mararka qaarkoodna wuxuu sababay rabshado.

Sida uu sheegay African Centre for Migration and Society (ACMS) iyo xog-ururintooda Xenowatch, laba qof ayaa lagu dilay rabshadaha la xiriira naceybka ajaanibta sannadkan.

Sannadkii 2008, in ka badan 60 qof ayaa ku dhintay rabshado ballaaran oo lagu beegsaday dadka aan u dhalan Koonfur Afrika.