Dlaczego kobiety żyją dłużej od mężczyzn?

Jeśli jesteś kobietą, prawdopodobnie przeżyjesz swoich braci lub kolegów. W skali świata kobiety żyją średnio o około 5 lat dłużej.

Dokładne przyczyny nie są w pełni znane, ale naukowcy mają kilka hipotez.

Mogą one nawet pomóc wyjaśnić, dlaczego u innych gatunków - w tym niektórych ptaków - to samce cieszą się dłuższym życiem.

Więcej mężczyzn umiera przedwcześnie

„W niemal każdym kraju świata kobiety żyją dłużej niż mężczyźni," mówi prof. Sarah Harper, dyrektorka Instytutu Nauk nad Starzeniem się Społeczeństwa na University of Oxford w Wielkiej Brytanii.

Jednocześnie, jak zaznacza, „różnice między poszczególnymi państwami są ogromne".

Według danych serwisu Our World in Data w Rosji, Ukrainie i Wietnamie kobiety żyją średnio 10 lub więcej lat dłużej od mężczyzn. W innych krajach, jak Nigeria, ich przeciętna długość życia jest jedynie nieznacznie wyższa.

Według naukowców ta różnorodność wynika częściowo z różnic między społeczeństwami i stylami życia w poszczególnych krajach.

Badania wskazują, że w Rosji „naprawdę istotnymi czynnikami" przesądzającymi o długości życia „są przede wszystkim palenie tytoniu i alkohol", wyjaśnia prof. Harper. Rosyjscy mężczyźni palą i nadużywają alkoholu znacznie częściej niż kobiety.

Także w innych krajach mężczyźni częściej podejmują ryzykowne zachowania.

„Ich dieta jest zwykle mniej zdrowa," mówi prof. Harper.

Dodaje, że przeciętny mężczyzna rzadziej chodzi do lekarza - choć „żonaci mają przewagę... gdyż na wizytę zabiera ich zazwyczaj partnerka".

Prof. Harper tłumaczy, że w wielu społeczeństwach mężczyźni wykonują bardziej niebezpieczne zawody. Kulturowe wzorce męskości mogą też wiązać się z większą skłonnością do podejmowania ryzyka.

„Wśród mężczyzn stwierdza się znacznie więcej zgonów w wyniku wypadków samochodowych, przemocy, zabójstw i samobójstw," ostrzega badaczka.

Jednak nie jest to wcale niezmienna sytuacja.

W Wielkiej Brytanii kampanie antynikotynowe z lat 60. i 70. skutkowały spadkiem liczby przedwczesnych zgonów wśród mężczyzn.

W rezultacie różnica w długości życia między płciami „nagle radykalnie się zmniejszyła," mówi prof. Harper.

Badaczka uważa jednak, że dłuższe życie kobiet warunkowane jest nie tylko ich statystycznie zdrowszymi nawykami, ale też biologicznymi różnicami między płciami.

Estrogen kontra testosteron

Należą do nich różnice hormonalne.

„Estrogeny chronią kobiety na wiele sposobów," mówi prof. Consuelo Borrás, fizjolożka z Uniwersytetu w Walencji wyspecjalizowana w procesach starzenia się.

Estrogeny - kluczowe żeńskie hormony płciowe - odgrywają rolę m.in. w kontroli poziomu cholesterolu, regulacji pracy układu odpornościowego, zapobieganiu infekcjom dróg moczowych i ochronie zdrowia mózgu i kości.

Według prof. Borrás wynika to w znacznej mierze z faktu, że hormony te działają jak naturalne przeciwutleniacze.

Pomagają neutralizować wolne rodniki - szkodliwe cząsteczki, które gromadzą się w komórkach ludzkiego ciała i przyczyniają się do ich starzenia.

„Liczne badania wykazały, że utrata ochrony zapewnianej przez estrogeny podczas menopauzy wpływa na wiele funkcji organizmu," wyjaśnia badaczka. „Spójrzmy na przykład osteoporozy. Oczywiście wynika ona z procesu starzenia się, ale także z niedoboru estrogenów".

Według prof. Borrás hormonalna terapia zastępcza stosowana we wczesnej fazie menopauzy pomaga niektórym kobietom odzyskać niektóre z osłabionych funkcji ciała.

U mężczyzn głównym hormonem płciowym jest testosteron, kojarzony z podejmowaniem bardziej ryzykownych zachowań. Według prof. Borrás obecność testosteronu może też wywierać szkodliwe skutki na organizm, choć nie zostały one do tej pory szczegółowo przebadane.

Badanie z 2012 roku wykazało, że żyjący między XVI a XIX w. koreańscy eunuchowie - u których kastracja zatrzymała produkcję testosteronu - żyli o średnio 14–19 lat dłużej niż niekastrowani mężczyźni.

Dane wykorzystane w badaniu mają ograniczenia; z oczywistych względów obserwacji nie da się powtorzyć. Jednak badania nad niektórymi gatunkami zwierząt również sugerują, że wykastrowane samce żyją dłużej.

Hormony mogą być jednym z kluczowych czynników stanowiących o długowieczności - ale nie jedynym.

„Istnieje wiele czynników. Znamy niektóre z nich, ale to naprawdę bardzo złożony proces," mówi prof. Borrás.

Wskazówek dostarcza ewolucja

By lepiej zrozumieć różnice w długości życia między płciami, niektórzy naukowcy posiłkują się badaniami nad innymi gatunkami.

U wielu ssaków - od lwów i owiec po orki i myszy - samice żyją dłużej od samców. Co ciekawe, u ptaków sytuacja jest odwrotna: to samce mają zazwyczaj przewagę.

Jedną z przyczyn mogą być różnice w chromosomach płciowych.

„U ssaków samice mają dwa chromosomy X, podczas gdy samce mają jeden chromosom X i jeden Y," tłumaczy dr Johanna Staerk, badaczka z niemieckiego Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka.

Według jednej z teorii dwa chromosomy X mogą ułatwiać samicom przetrwanie, ponieważ chromosom ten zawiera wiele ważnych genów kojarzonych z odpornością.

„Jeśli na jednej z kopii wystąpi mutacja, pozostaje dodatkowa kopia, która może to zrekompensować," wyjaśnia dr Staerk.

„U samców, które mają tylko jeden chromosom X, mutacje te mogą być bardziej szkodliwe".

Inaczej jest u ptaków: w ich przypadku samce mają dwie kopie chromosomu Z, podczas gdy u samic występuje jeden chromosom Z i jeden W.

„To może być jednym z wyjaśnień, dlaczego u ssaków dłużej żyją samice, a u ptaków - samce," sugeruje dr Staerk.

Z jej badania z 2025 r. wynika jednak, że sprawa jest bardziej złożona.

„Odkryliśmy, że u gatunków monogamicznych… nie widać wyraźnych różnic między płciami," jeśli chodzi o długość życia, mówi dr Staerk.

„Natomiast u gatunków niemonogamicznych, gdzie samce rywalizują o kilka samic - na przykład u goryli czy lwów - różnice te są znacznie większe".

Według dr Staerk w trakcie ewolucji samców gatunków niemonogamicznych priorytetowe okazały się zadania wymagające dużego nakładu energii: budowa potężnej sylwetki lub rozbudowa dużych rogów. To miało pomagać samcom przyciągać samice - kosztem długowieczności.

Według dr Staerk ewolucja samic miała potoczyć się inaczej.

Jak mówi badaczka, u gatunków, których samice opiekują się młodymi - „szczególnie u gatunków długowiecznych, jak ludzie czy małpy człekokształtne, dłuższe życie matki jest korzystne, ponieważ pozwala jej wychować potomstwo do osiągnięcia przez nie dojrzałości".

Kobiety żyją dłużej, ale czy lepiej?

Sytuacja kobiet nie wygląda jednak idyllicznie.

Choć żyją dłużej niż mężczyźni, badania wskazują, że częściej borykają się z chorobami niezagrażającymi życiu - w tym bólami kręgosłupa, zaburzeniami depresyjnymi i bólami głowy.

„Kobiety mają zwykle silniejsze reakcje immunologiczne, co może prowadzić do chorób zapalnych," wyjaśnia prof. Harper. „Poza tym [kobiecy] układ mięśniowo-szkieletowy jest oczywiście nieco mniej wytrzymały".

„Biologia mężczyzn naraża ich na śmierć, a kobiet – na niepełnosprawność," podsumowuje prof. Harper.

Wszystkie trzy ekspertki podkreślają jednak, że biologia nie musi przesądzać o naszym losie.

„Różnice biologiczne podlegają olbrzymim wpływom ze strony środowiska i czynników behawioralnych," mówi prof. Borrás.

Dodaje, że zarówno kobiety, jak i mężczyźni powinni zwracać uwagę na dietę, poziom aktywności fizycznej, jakość snu i poziom stresu - nie tylko po to, by żyć dłużej, ale także, by żyć lepiej.

Tekst został napisany i sprawdzony przez dziennikarzy BBC. Przy tłumaczeniu użyto narzędzi AI, w ramach projektu pilotażowego.

Edycja: Joanna Kozłowska