درخواست از متخصصان اوکراینی برای کمک به عبور کشتی از تنگه هرمز؛ آیا کی‌یف اجازه می‌دهد؟

شرکت «صنایع تی‌ای‌اف»، یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان پهپادهای اف‌پی‌وی در اوکراین، به بی‌بی‌سی گفته است که درخواست‌هایی از مالکان کشتی‌ها برای اعزام متخصصان مقابله با پهپاد به خاورمیانه دریافت کرده است. آن‌چه از این متخصصان خواسته شده، تامین امنیت کشتی‌هایی است که از تنگه هرمز عبور می‌کنند؛ تنگه‌ای که ایران آن را مسدود کرده است.

این نخستین بار است که یک شرکت خصوصی اوکراینی برای ارائه خدمات مشاوره نظامی در زمینه امنیت دریایی در خاورمیانه با چنین درخواستی روبه‌رو می‌شود.

از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، ده‌ها شرکت اوکراینی تولیدکننده پهپاد درخواست‌هایی برای عرضه محصولات خود به کشورهای حاشیه خلیج فارس دریافت کرده‌اند.

با این حال، تا پایان ماه آوریل، هیچ‌یک از این درخواست‌ها در سطح دولتی تایید نشده بود. این در حالی است که مقام‌های اوکراین پیش‌تر در ماه فوریه اعلام کرده بودند که صادرات تسلیحات را آزاد کرده‌اند.

کی‌یف موضوع صادرات سلاح را به توافق‌های سیاسی با کشورهای خاورمیانه گره زده است.

روز ۲۸ آوریل، ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، اعلام کرد تصمیم‌هایی گرفته شده تا روند انتقال تسلیحات و «تجربه تخصصی» اوکراین به خارج از کشور را در چارچوب توافق‌های مربوطه با شرکا تسهیل کند.

مسئله تنگه هرمز

جنگ ایران در ۲۸ فوریه با حملات هوایی گسترده اسرائیل و آمریکا آغاز شد و تهران در پاسخ، نه‌تنها پایگاه‌های نظامی طرف مقابل در منطقه، بلکه زیرساخت‌ها و اهداف غیرنظامی در کشورهای همسایه، از جمله کویت، قطر، بحرین، عربستان سعودی و امارات متحده عربی را با موشک و پهپاد هدف قرار داد.

در اوایل ماه مارس، ایران عملا تنگه هرمز را بست؛ آبراهی باریک و مهم به عرض حدود ۴۰ کیلومتر در خلیج فارس میان سواحل ایران و عمان. چندین کشتی که تلاش کردند از این تنگه عبور کنند هدف قرار گرفتند. صدها کشتی حامل نفت و محصولات پتروشیمی از کشورهای خلیج فارس در دریا متوقف شدند. این وضعیت به افزایش شدید قیمت بنزین و گازوئیل در سراسر جهان منجر شد.

کارشناسان می‌گویند تداوم انسداد تنگه هرمز می‌تواند حتی از همین تابستان به کمبود انرژی، به‌ویژه سوخت هواپیما، منجر شود.

با وجود آن‌که از اواخر ماه مارس آمریکا و اسرائیل حملات موشکی خود به ایران را متوقف کرده‌اند، دو طرف هنوز از دستیابی به یک مصالحه واقعی برای پایان دادن به جنگ فاصله دارند. وضعیت در تنگه هرمز نیز همچنان نامشخص است.

ایران گاهی این گذرگاه را برای عبور برخی کشتی‌ها باز می‌کند و سپس دوباره آن را می‌بندد. در مقابل، آمریکا تلاش می‌کند محاصره دریایی خود را علیه تردد دریایی ایران اعمال کند.

اوایل ماه آوریل، ولودیمیر زلنسکی اعلام کرد که اوکراین آماده است «برای بازگشایی تنگه هرمز کمک ارائه دهد».

او به خبرگزاری آسوشیتدپرس گفت: «ما با مشکل مشابهی روبه‌رو بودیم، زمانی که روسیه مسیر صادرات مواد غذایی ما در دریای سیاه را مسدود کرد. اکنون این مسیر تحت کنترل ماست و فعال است. ما می‌توانیم این تجربه را با دیگر کشورها به اشتراک بگذاریم، اما هیچ‌کس از ما نخواسته برای کمک به تنگه هرمز برویم. شرکای ما فقط خواسته‌اند تجربه‌مان را در اختیارشان بگذاریم.»

شرکت اوکراینی صنایع تی‌‌ای‌اف اعلام کرده است که درخواستی برای اعزام متخصصان و ارائه کمک در حل این مشکل دریافت کرده است.

«کمک از طریق انتقال تجربه»

الکساندر یاکووِنکو، مالک و یکی از بنیان‌گذاران این شرکت، به بخش اوکراینی بی‌بی‌سی گفت: «ما درخواستی از سوی یکی از مالکان کشتی‌ها در مورد تامین امنیت عبور کشتی‌اش از تنگه هرمز دریافت کردیم. این موضوع مربوط به ارائه خدمات مشاوره نظامی است، نه صادرات پهپاد».

به گفته او، برنامه این است که چند تن از متخصصان این شرکت در جریان عبور کشتی از تنگه هرمز در آن حضور داشته باشند. آن‌ها ممکن است ابزارهای خود را برای حفاظت از کشتی به همراه داشته باشند، از جمله پهپادهای رهگیر برای مقابله با پهپادهای شاهد ایرانی.

پس از عبور موفق و ایمن کشتی از تنگه، خدمات «مشاوره نظامی» اوکراینی‌ها پایان‌یافته تلقی خواهد شد.

شرکت صنایع تی‌ای‌اف یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان پهپادهای اف‌پی‌وی، سامانه‌های جنگ الکترونیک و پهپادهای رهگیر کولیبری و اختاپوس در اوکراین است. این شرکت همچنین قصد دارد در آینده نزدیک دامنه محصولات خود را، به ویژه در حوزه سامانه‌های تهاجمی بدون سرنشین، گسترش دهد.

آقای یاکوونکو در مورد احتمال مشارکت اوکراین در بازگشایی تنگه هرمز تاکید می‌کند که «تجربه اوکراینی‌ها دقیقا همان مزیتی است که ما در بازار جهانی صنایع دفاعی داریم».

با این حال یک نکته مهم وجود دارد: برای ارائه خدمات مشاوره نظامی، یک شرکت اوکراینی باید مجوز صادرات از دولت دریافت کند، به طور مشخص از سرویس دولتی کنترل صادرات و کمیسیون بین‌سازمانی همکاری‌های نظامی-فنی و سیاست کنترل صادرات.

با وجود علاقه زیاد نسبت به تسلیحات اوکراینی، به ویژه پهپادهای رهگیر، این دو نهاد دولتی تا پایان ماه آوریل حتی یک مجوز برای صادرات محصولات دفاعی اوکراین صادر نکرده‌اند.

درخواست‌های مربوطه از سوی شرکت‌ها حتی برای بررسی نیز به کمیسیون بین‌سازمانی ارسال نشده است.

با این حال، این کمیسیون و نهادهای مربوطه پیش‌تر چندین مجوز برای صادرات «فناوری‌های نظامی» و «خدمات نظامی» به خارج از کشور صادر کرده‌اند.

شرکت صنایع تی‌ای‌اف از جمله نخستین شرکت‌هایی بود که چنین مجوزی دریافت کرد. این شرکت در حال حاضر تاسیساتی در اروپا دارد، از جمله مرکزی برای تولید پهپادهای رهگیر.

در ۱۳ فوریه، این شرکت از سرمایه‌گذاری مشترک با شرکت آلمانی وینگ‌کوپتر خبر داد. این توافق در چارچوب برنامه «ساخت با اوکراین» در مونیخ و با حضور نمایندگان دولتی دو کشور امضا شد.

بر اساس این توافق، شرکت اوکراینی طرح‌های تاییدشده و دانش فنی تولید پهپادهای شناسایی را در اختیار می‌گذارد و شرکت آلمانی با فراهم کردن زیرساخت صنعتی، تجربه تولید و توان مهندسی، امکان افزایش سریع ظرفیت تولید را فراهم می‌کند.

در ۱۶ آوریل، شرکت صنایع تی‌ای‌اف اینداستریز توافق دیگری برای راه‌اندازی تولید مشترک پهپادهای رهگیر با شرکت دفاعی آلمانی تیرا امضا کرد. این تفاهم‌نامه در جریان سفر رئیس‌جمهور اوکراین به برلین نهایی شد.

شرکت اوکراینی اعلام کرد: «شرکت‌ها قصد دارند تولید این سامانه‌ها را برای پاسخ به تقاضای بالای آلمان، اروپا و دیگر کشورهای ناتو برای سامانه‌های دفاع هوایی مبتنی بر پهپاد، در کاربردهای نظامی و غیرنظامی، آغاز کنند.»

در ۲۷ آوریل، شرکت صنایع تی‌ای‌اف از ایجاد یک سرمایه‌گذاری مشترک دیگر با شرکت فنلاندی «سوما دیفنس» خبر داد. این توافق فرصت استفاده از زیرساخت‌های تولیدی فنلاند را برای افزایش تولید پهپادهای اوکراینی فراهم می‌کند.

مشکل صادرات تسلیحات اوکراین چیست؟

شرکت صنایع تی‌ای‌اف تاکید می‌کند که درخواست مالکان خارجی کشتی‌ها درباره تنگه هرمز در حال حاضر «تنها یک درخواست» است و مدارک لازم برای اجرای آن هنوز قرار است به نهادهای مربوطه ارائه شود.

اولگ تسیلویک، رئیس سرویس دولتی کنترل تسلیحات، می‌گوید در دو ماه گذشته و هم‌زمان با ادامه جنگ ایران، این نهاد تنها تعداد اندکی درخواست از تولیدکنندگان تسلیحات اوکراینی برای فروش محصولاتشان به خارج دریافت کرده است.

تا ۲۸ آوریل، هیچ‌یک از این درخواست‌ها بررسی نشده‌اند. تنها درخواست‌های مربوط به صادرات فناوری نظامی برای ایجاد سرمایه‌گذاری‌های مشترک تایید شده‌اند.

یکی از نمایندگان یک شرکت اوکراینی که بیش از یک ماه پیش درخواست صادرات پهپادهای رهگیر به خاورمیانه را ارائه کرده و هنوز پاسخی دریافت نکرده، در ۲۷ آوریل به شرط ناشناس ماندن گفت: «تقریبا هیچ‌گونه صادرات تسلیحاتی انجام نمی‌شود. بررسی درخواست‌ها به شکلی تصنعی به تاخیر انداخته می‌شود.»

او معتقد است این تاخیرها باعث خواهد شد اوکراین نه‌تنها منابع مالی، بلکه یک بازار امیدوارکننده تسلیحاتی را نیز از دست بدهد. به گفته او، همین الان هم رقبای خارجی در حال کپی کردن فناوری پهپاد اوکراین هستند.

اولگ تسیلویک ادعای مسدود شدن صادرات تسلیحات را رد می‌کند، اما می‌پذیرد که «تاخیرهایی» در بررسی درخواست‌ها وجود دارد.

او در گفت‌وگو با یک نشریه اوکراینی گفت: «اگرچه گاهی در صدور مجوز صادرات کالاهای نظامی تاخیرهایی رخ می‌دهد، اما این مسئله عمدتا به پیچیدگی و چندلایه بودن روند بررسی مربوط است. باید توجه داشت که دوره ۳۰ روزه بررسی درخواست‌ها در برخی موارد می‌تواند تا ۹۰ روز تمدید شود.»

مقام‌های اوکراینی به صراحت گفته‌اند که علاقه‌ای به صادرات مستقیم تسلیحات ندارند، بلکه به دنبال امضای قراردادهای بلندمدت دفاعی با کشورهای خارجی هستند. این قراردادها می‌تواند شامل ایجاد سرمایه‌گذاری‌های مشترک، توسعه «سامانه‌های دفاعی جامع» توسط متخصصان اوکراینی و انتقال «تجربیات جنگی» باشد.

ولودیمیر زلنسکی که در ماه‌های مارس و آوریل دو بار به کشورهای حاشیه خلیج فارس سفر کرده، از توافق‌های اولیه با امارات، عربستان و قطر در چارچوب «توافق پهپادی» برای تولید مشترک پهپادهای اوکراینی خبر داده است.

علاوه بر این، از زمان آغاز جنگ ایران، مقام‌های اوکراینی چندین گروه از نظامیان، از جمله متخصصان مقابله با پهپاد، را به کشورهای خاورمیانه اعزام کرده‌اند. به گفته آقای زلنسکی، این گروه‌ها در حال کمک به ایجاد سامانه‌های دفاعی جامع و ارائه ارزیابی‌های کارشناسی هستند.

در مقابل، کی‌یف امیدوار بود در ازای این همکاری‌ها، موشک‌های ضد بالستیک کمیاب برای سامانه‌های پاتریوت یا کمک در بخش انرژی دریافت کند.

در نهایت، در پایان ماه مارس، رئیس‌جمهور اوکراین اعلام کرد که با کشورهای خاورمیانه برای تامین حجم مورد نیاز سوخت دیزل برای اوکراین به توافق رسیده است.

در عین حال، او از تولیدکنندگان تسلیحات اوکراینی که می‌خواهند بدون «هماهنگی با دولت» محصولات خود را صادر کنند، انتقاد کرد.

ولودیمیر زلنسکی اوایل ماه آوریل در دیدار با خبرنگاران گفت: «برخی از آن‌ها می‌خواهند بدون هماهنگی با دولت محصولات خود را بفروشند. این روش نتیجه نمی‌دهد. چرا؟ اول از همه، این فقط کار آن‌ها نیست. برای اینکه این پهپادها کار کنند، نظامیان ما آن‌ها را آزمایش کرده‌اند، با آن‌ها جنگیده‌اند، ارتقا داده‌اند و بهبود بخشیده‌اند. این صرفا یک کسب‌وکار نیست و ما باید به کاری که نظامیان ما انجام می‌دهند احترام بگذاریم.»

اما در شامگاه ۲۸ آوریل، رئیس‌جمهور اوکراین اعلام کرد که تصمیم گرفته روند صادرات تسلیحات اوکراینی را تسهیل کند. او به طور مشخص از کاهش موانع بوروکراتیک و لزوم ایجاد «مجوزهای خودکار برای کسب‌وکار» در حوزه صادرات تسلیحات خبر داد.

آقای زلنسکی تاکید کرد: «صادرات تسلیحات اوکراینی به واقعیت تبدیل خواهد شد. ما درباره تمام جزئیات در سطح نهادهای دولتی خود به توافق رسیده‌ایم.»