خروج آمریکا از عراق؛ آزمون دشوار دولت جدید و شبه نظامیان مورد حمایت ایران

بیست‌وسه سال پس از حمله آمریکا به عراق و سرنگونی صدام حسین و دوازده سال پس از بازگشت دوباره نیروهای آمریکایی برای مقابله با داعش، امروز ۳۰ سپتامبر همه نیروهای به رهبری آمریکا عراق را ترک کرده‌اند. خروجی که دولت عراق آن را «تکمیل حاکمیت ملی» خواند.

این خروج البته همزمان پرسش‌های مهمی درباره آینده امنیت این کشور، احتمال افزایش نفوذ ایران و سرنوشت شبه نظامیان شیعه مسلح مورد حمایت تهران و آینده کردها ایجاد کرده است.

واشنگتن و بغداد در سال ۲۰۲۴ بر سر یک روند مرحله‌ای برای پایان مأموریت ائتلاف بین‌المللی توافق کرده بودند. بیشتر نیروهای آمریکایی پیش‌تر پایگاه‌های خود در مناطق تحت کنترل دولت مرکزی از جمله پایگاه عین‌الأسد را ترک کرده بودند. نیروهای باقی‌مانده آنها عمدتا در اقلیم کردستان مستقر شده بودند. اکنون با خروج آنها از اقلیم، عملیات «عزم راسخ» ائتلاف رسما در عراق پایان یافته است.

آمریکامی‌گوید خروج نیروهایش پایان همکاری با عراق نیست؛ بلکه همکاری محدود در زمینه آموزش و تبادل اطلاعات با نیروهای عراقی ادامه خواهد یافت.

علی زیدی، نخست‌وزیر عراق، این رویداد را آغاز مرحله‌ای تازه برای کشور معرفی کرد و خروج نیروهای آمریکایی را روز « حاکمیت ملی» تعطیل اعلام کرد. دولت چهار روز تعطیل عمومی اعلام کرد.

آزمون اصلی دولت تازه عراق از فردای خروج نیروهای آمریکایی

آیا دولت عراق می‌تواند بدون حضور نظامی آمریکا هم با تهدید داعش مقابله کند و هم انحصار سلاح از شبه نظامیان را در اختیار حکومت قرار دهد؟

نخستین نگرانی ظهور دوباره داعش است. این گروه دیگر قلمرویی در عراق در اختیار ندارد، اما هسته‌های مخفی آن همچنان، به‌ویژه در مناطق روستایی و بعضی مناطق مورد مناقشه میان بغداد و اربیل، فعالند. نیروهای آمریکایی طی سال‌های گذشته اطلاعات، شناسایی هوایی و توان نظارتی مهمی در اختیار نیروهای عراقی و پیشمرگه قرار می‌دادند. مقام‌های امنیتی و کارشناسان عراقی هشدار داده‌اند که از دست رفتن بخشی از این توانایی‌ها می‌تواند فرصت تازه‌ای برای سازماندهی مجدد داعش ایجاد کند.

این نگرانی در اقلیم کردستان شدیدتر است. مقام‌های کرد می‌گویند مسئله فقط داعش نیست؛ خروج سامانه‌ها و حمایت نظامی آمریکا می‌تواند اقلیم را در برابر حملات موشکی و پهپادی ایران و شبه نظامیان مورد حمایت این کشور آسیب‌پذیرتر کند.

سیروان بارزانی، از فرماندهان پیشمرگ کردستان عراق، می گوید فناوری، اطلاعات، پهپادها و توان جمع‌آوری اطلاعات ائتلاف هنوز جایگزین کاملی در عراق ندارد. او «کمبود» سامانه‌های پیشرفته دفاع هوایی نیز یکی از «نگرانی‌های اصلی اقلیم» خواند.

از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران در اواخر ماه فوریه، کردستان عراق، پایگاه های آمریکا و احزاب کرد مخالف حکومت ایران هدف حملات پهپادها و موشکی ایران و گروهای نیابتی بوده است. کردها خواهان خلع سلاح شبهه نظامیان هستند.

خلع سلاح شبه نظامیان شیعه

اما شاید دشوارترین مسئله پیش روی دولت جدید عراق نه داعش، بلکه گروه‌های مسلح شیعه باشد.

قرار بود خروج نیروهای آمریکایی در مهلت تعیین شده ۳۰ سپتامبر با روند خلع سلاح یا ادغام شبهه نظامیان مسلح در ساختار رسمی حکومت همراه شود.

برخی گروه‌ها برای قرار گرفتن سلاح‌هایشان زیر کنترل دولت اعلام آمادگی کرده‌اند، اما گروه‌های قدرتمندی از جمله کتائب حزب‌الله و حرکت النجباء همچنان در برابر خلع سلاح مقاومت می‌کنند. دولت اکنون مهلت تکمیل این روند را تا ژوئن ۲۰۲۷ عقب انداخته است.

برخی از قدرتمندترین گروه‌های مسلح شیعه نزدیک به ایران از جمله کتائب حزب‌الله، کتائب سیدالشهدا، حرکت النجباء و انصارالله الاوفیاء، خلع سلاح یا قرار دادن سلاح‌های خود زیر کنترل دولت را مشروط به شروطی کرده‌اند که یکی از آنها انحلال نیروهای پیشمرگه کردستان است. مقام‌های کرد این مقایسه را رد می‌کنند و می‌گویند پیشمرگه برخلاف این گروه‌های مسلح، یک نیروی رسمی و قانونی در ساختار قانون اساسی عراق فدرال است.

شروط دیگر برخی از شبه نظامیان شیعه شامل خروج نیروهای ارتش ترکیه، خروج گروه‌های کرد مخالف حکومت ایران و حزب کارگران کردستان «پ‌ک‌ک» از عراق هستند.

برخی منابع در کردستان عراق نگران طرح تام باراک، فرستاده ویژه آمریکا برای عراق و سوریه، هستند. او از طرحی مشابه سوریه که نیروهای کرد در نیروهای امنیتی سوریه ادغام شدند، برای عراق هم حمایت می کند، که نیروهای پیشمرگ هم در ارتش عراق ادغام شوند. اما این پیشنهاد درباره پیشمرگه‌ها هنوز به‌عنوان موضع رسمی و علنی دولت آمریکا اعلام نشده است و برای کردها «خط قرمز» است.

آینده سیاسی عراق فردای پس از خروج نیروهای آمریکایی

ایران و نیروی قدس سپاه طی دو دهه گذشته از طریق روابط سیاسی، اقتصادی و شبکه‌ای از گروه‌های مسلح، نفوذ گسترده‌ای در عراق ایجاد کرده است. خروج نیروهای آمریکا از عراق میدان برای نفوذ ایران و فعالیت شبه نظامیان وابسته به ایران را افزایش خواهد داد. این گروه ها مورد حمایت ایران خروج آمریکا از عراق را یک «پیروزی» توصیف کرده‌اند.

خروج آمریکا یک حضور نظامی طولانی و پرهزینه را پایان می‌دهد، اما پاسخ یک پرسش هنوز روشن نیست: آیا این خروج به تقویت حاکمیت دولت عراق منجر خواهد شد، یا خلأ ایجادشده زمینه را برای افزایش قدرت گروه‌های مسلح، نفوذ بیشتر ایران و احیای تهدید داعش فراهم خواهد کرد؟ پاسخ به این پرسش احتمالاً مهم‌ترین آزمون دولت جدید عراق خواهد بود.

مسعود بارزانی، از رهبران کرد اقلیم کردستان، می گوید مطمئن نیست که نیروهای امنیتی عراق قادر باشند پس از خروج نیروهای آمریکایی وضعیت عراق را در کنترل کنند.

برای علی زیدی، نخست وزیر عراق، چالش اصلی ایجاد توازن است: حفظ روابط با واشنگتن و تهران، جلوگیری از تبدیل عراق به میدان نفوذ ایران، کنترل گروه‌های مسلح و در عین حال پرهیز از رویارویی داخلی با آنها.