از تنگه هرمز تا باب‌المندب؛ آیا حوثی‌ها در حال گشودن جبهه‌ای تازه برای ایران هستند؟

بازارهای جهانی در حال دست و پنجه با پیامدهای بحران تنگه هرمز هستند ولی تهدیدی تازه در باب‌المندب نگرانی‌ها درباره امنیت عرضه انرژی را افزایش داده است.

عربستان در ماه‌های اخیر و همزمان با اختلال در تردد نفت‌کش‌ها از تنگه هرمز، سهم صادرات نفت از بندر ینبع را به شکل قابل توجهی افزایش داده است. همین تغییر باعث شده امنیت این مسیر برای ریاض اهمیتی دوچندان پیدا کند.

حوثی‌ها اعلام کردند کشتی‌های متعلق به عربستان و همچنین کشتی‌هایی که با بنادر این کشور در ارتباط باشند، در چارچوب آنچه «محاصره دریایی» می‌خوانند، هدف قرار خواهند گرفت.

حوثی‌ها پس از اعلام تحریم تجارت دریایی عربستان سعودی، در طول این هفته چندین حمله علیه کشتی‌رانی در دریای سرخ انجام داده‌اند.

عربستان در واکنش به این اقدام، مواضع حوثی‌ها در شهر بندری الحدیده در یمن و همچنین یک جزیره نزدیک آن را هدف قرار داد.

حوثی‌ها تا چه اندازه توان اجرای این تهدید را دارند؟

حوثی‌ها بخش بزرگی از ساحل غربی یمن در دریای سرخ را در کنترل دارند و طی سال‌های گذشته توان موشکی و پهپادی خود را گسترش داده‌اند. این گروه سابقه استفاده از مین‌های دریایی، قایق‌های انفجاری و عملیات توقیف کشتی را نیز در کارنامه خود دارد.

در جریان جنگ غزه، حوثی‌ها بیش از صد کشتی تجاری را در دریای سرخ و خلیج عدن هدف قرار دادند. هرچند این گروه می‌گفت تنها کشتی‌های مرتبط با اسرائیل را هدف می‌گیرد، اما حملات به اندازه‌ای گسترده بود که شماری از بزرگترین شرکت‌های کشتیرانی جهان عبور از این مسیر را متوقف کردند و مسیر طولانی‌تر دماغه امید نیک را جایگزین کردند.

در آن دوره، باب‌المندب هرگز به طور کامل بسته نشد، اما افزایش خطر حمله، رشد هزینه‌های بیمه و نگرانی درباره امنیت خدمه، برای کاهش قابل توجه رفت‌وآمد کشتی‌های تجاری کافی بود.

فریعه المسلمی، پژوهشگر خاورمیانه در اندیشکده چتم‌هاوس، در این باره به بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید «حوثی‌ها از توانایی لازم برای ایجاد اختلال در کشتیرانی برخوردارند.»

آقای المسلمی در این خصوص می‌گوید: «حوثی‌ها مین دارند و در چند سال گذشته توان پهپادهای دریایی خود را توسعه داده‌اند.»

به گفته او، برای ایجاد چنین اختلالی حتی نیازی به اجرای یک محاصره کامل نیست. «کافی است یک هدف را بزنند. حتی اگر حمله نمادین باشد، همان میزان برای ایجاد ترس میان شرکت‌های بیمه، شرکتهای کشتیرانی و تامین‌کنندگان نفت کافی است. این، آسیبی بسیار بیشتر از چیزی است که بسیاری تصور می‌کنند.»

حمله به نفتکش انسلیا نشان داد که منظور حوثی‌ها از «محاصره دریایی» لزوما بستن باب‌المندب نیست، بلکه هدف قرار دادن کشتی‌های مرتبط با عربستان و افزایش هزینه کشتیرانی است.

بنابراین، سناریوی محتمل‌تر نه بسته شدن فیزیکی و کامل باب‌المندب، بلکه ایجاد سطحی از ناامنی است که شرکت‌های کشتیرانی را به ترک این مسیر وادار کند.

هنوز روشن نیست که آیا این تهدید به کشتی‌های عبوری از باب‌المندب محدود می‌شود یا ممکن است بنادر و زیرساخت‌های نفتی عربستان در ساحل دریای سرخ را نیز در بر بگیرد.

حوثی‌ها در سال‌های گذشته بارها با موشک و پهپاد اهدافی را در عمق خاک عربستان، از جمله تاسیسات نفتی و فرودگاه‌ها، هدف قرار داده‌اند.

اما اختلال در باب‌المندب لزوما به معنای توقف صادرات نفت از بندر ینبع نیست. باب‌المندب در جنوبی‌ترین نقطه دریای سرخ قرار دارد، در حالی که ینبع در ساحل شمال‌غربی عربستان واقع شده است. نفتکش‌هایی که از این بندر به سمت کانال سوئز یا خط لوله سومد حرکت می‌کنند، نیازی به عبور از باب‌المندب ندارند.

بنابراین، حتی اگر حملات حوثی‌ها به باب‌المندب محدود بماند بیشترین فشار متوجه کشتی‌هایی خواهد بود که از اقیانوس هند وارد دریای سرخ می‌شوند. اما برای ایجاد اختلال مستقیم در صادرات نفت عربستان از ینبع، باید نفتکش‌های مرتبط با این بندر یا خود بندر و زیرساخت‌های نفتی آن را هدف قرار دهند.

ینبع حدود ۱۳۰۰ کیلومتر با مناطق تحت کنترل حوثی‌ها فاصله دارد. این گروه پیشتر توانسته است اهدافی را در چنین فاصله‌هایی هدف قرار دهد، اما توانایی انجام حملات محدود با توان ایجاد اختلال مداوم در صادرات نفت یکسان نیست.

چرا باب‌المندب برای بازار جهانی نفت اهمیت دارد؟

تا پیش از بحران اخیر، تنگه هرمز مهمترین مسیر صادرات نفت کشورهای حاشیه خلیج فارس بود. اما با مختل شدن تردد نفتکش‌ها در این آبراه، اهمیت مسیر جایگزین عربستان در دریای سرخ بیش از گذشته افزایش یافته است.

بیشتر میادین نفتی عربستان در شرق این کشور قرار دارند و نفت آنها معمولا از پایانه‌های خلیج فارس صادر می‌شود. اما عربستان سال‌ها پیش برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز، خط لوله «شرق–غرب» را احداث کرد؛ خط لوله‌ای که نفت را از شرق کشور به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل میکند.

پیش از جنگ، عربستان روزانه بیش از هفت میلیون بشکه نفت خام صادر می‌کرد و بخش عمده آن از تنگه هرمز می‌گذشت. در آن زمان، صادرات از بندر ینبع در ساحل دریای سرخ حدود ۷۷۰ هزار بشکه در روز بود. حالا این رقم به حدود چهار میلیون بشکه رسیده است. نفتی که از ینبع راهی اروپا میشود از کانال سوئز عبور می‌کند، اما بیش از سه میلیون بشکه از محموله‌های روزانهای که به آسیا می‌روند باید از باب‌المندب بگذرند؛ همان مسیری که نخستین حمله حوثی‌ها علیه نفتکش‌های سعودی در آن انجام شده است.

نفتکش‌های ینبع بسته به مقصد خود دو مسیر دارند: محموله‌های عازم اروپا به سمت کانال سوئز یا خط لوله سومد حرکت می‌کنند، اما محموله‌های عازم آسیا باید از باب‌المندب عبور کنند. این تنگه در مجموع مسیر عبور حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد تجارت دریایی نفت جهان است. بنابراین، اختلال جدی در آن نه‌تنها بخشی از صادرات عربستان را تهدید می‌کند، بلکه می‌تواند موج تازهای از افزایش قیمت نفت، هزینه بیمه و حملونقل و نگرانی درباره کمبود عرضه را به دنبال داشته باشد.

چرا حوثی‌ها اکنون عربستان را تهدید کرده‌اند؟

تهدید حوثی‌ها پس از مدتی آرامش نسبی در روابط این گروه و عربستان مطرح شده است. از زمان آتش‌بس سال ۲۰۲۲، حملات موشکی و پهپادی به خاک عربستان تا حد زیادی متوقف شد و دو طرف با میانجی‌گری عمان وارد گفت‌وگو شدند، اما این مذاکرات هرگز به توافقی نهایی منجر نشد.

حوثی‌ها در این مدت خواستار کاهش محدودیت‌ها بر فرودگاه صنعا و بندر حدیده، پرداخت حقوق کارکنان مناطق تحت کنترل خود و سهمی از درآمدهای نفت و گاز یمن بودند. عربستان نیز در پی راهی برای خروج از جنگی بود که هزینه‌های زیادی برای این کشور داشت.

تنش‌های تازه پس از اختلاف بر سر پروازهای ایران به صنعا بالا گرفت. در میانه ژوئیه، نیروهای وابسته به دولت یمن فرودگاه صنعا را هدف قرار دادند تا مانع فرود یک هواپیمای ایرانی شوند. چند روز بعد، تبادل حملات موشکی میان حوثی‌ها و نیروهای ائتلاف از سر گرفته شد.

حوثی‌ها تاکید دارند محاصره دریایی، پاسخی به محدودیت‌هایی است که به گفته آن‌ها عربستان همچنان بر بنادر و فرودگاه‌های مناطق تحت کنترل این گروه اعمال می‌کند. این گروه یمنی تاکید دارد که تا زمانی که این محدودیت‌ها برداشته نشود، کشتی‌های مرتبط با عربستان نیز در امان نخواهند بود.

اما این تهدید می‌تواند هدف دیگری هم داشته باشد. برخی تحلیلگران معتقدند حوثی‌ها با این ارزیابی که عربستان تمایل چندانی به بازگشت به جنگ ندارد، می‌کوشند با افزایش فشار بر ریاض، امتیازهای بیشتری در مذاکرات آینده به دست آورند؛ به‌ویژه در شرایطی که اختلال در تنگه هرمز، صادرات نفت عربستان را با چالش‌های بیشتری روبه‌رو کرده است.

نقش ایران در تهدید تازه

حمله حوثی‌ها بار دیگر نقش ایران در تصمیم‌گیری‌های این گروه را به یکی از محورهای اصلی بحث تبدیل کرده است. حوثی‌ها از گروه‌هایی هستند که در مجموعه نیروهای همسو با جمهوری اسلامی در منطقه طبقه‌بندی می‌گیرند. هرچند درباره میزان نفوذ تهران بر تصمیم‌های این گروه اختلاف نظر وجود دارد، اما درباره نزدیکی روابط این دو بازیگر تردید چندانی وجود ندارد.

خبرگزاری رویترز پیش از اعلام محاصره مدعی شده بود که ایران از حوثی‌ها خواسته در صورت حمله آمریکا به شبکه برق ایران، برای بستن باب‌المندب آماده شوند. بر اساس این گزارش، حوثی‌ها بخشی از تجهیزات خود را به نزدیکی این مسیر دریایی منتقل کرده بودند.

انور الانسی، کارشناس امور یمن، در این خصوص به بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید «ایران از افزایش تنش میان حوثی‌ها و عربستان سود می‌برد و می‌کوشد ریاض را هم وارد درگیری کند.»

او می‌افزاید: «عربستان تا امروز از رویارویی با تهران پرهیز کرده، اما حمله حوثی‌ها ریاض را مجبور می‌کند تا برای دفاع از منافع خود واکنش نشان دهد.»

اگرچه مقام‌های ایرانی به طور رسمی از این تهدید حمایت نکرده‌اند، اما هم‌زمانی آن با افزایش فشار تهران بر تنگه هرمز، این گمانه را در میان برخی تحلیلگران تقویت کرده است که باب‌المندب نیز ممکن است به بخشی از راهبرد منطقه‌ای ایران برای افزایش هزینه‌های جنگ تبدیل شود.

با این حال، بسیاری از پژوهشگران معتقدند رابطه ایران و حوثی‌ها به گونه‌ای نیست که تهران تصمیم بگیرد و این گروه صرفا آن را اجرا کند. هرچند حمایت تسلیحاتی و فنی ایران نقش مهمی در افزایش توان نظامی حوثی‌ها داشته، اما این گروه در تصمیم‌های خود استقلال قابل توجهی دارد و اهداف خود را در یمن نیز دنبال می‌کند.

در نتیجه، تهدید فعلی را نمی‌توان صرفا دستور تهران یا صرفا ابتکار مستقل حوثی‌ها دانست. منافع دو طرف در این مقطع هم‌پوشانی پیدا کرده است: ایران می‌تواند از ناامن شدن دریای سرخ برای افزایش هزینه جنگ استفاده کند و حوثی‌ها نیز از همین فشار برای امتیازگیری از عربستان و پیشبرد اهداف خود در یمن بهره ببرند.

آیا حمله به نفتکش‌های سعودی آغاز یک کارزار گسترده‌تر است؟

اعلام محاصره دریایی عربستان نشان می‌دهد حوثی‌ها به درگیری گسترده‌تر منطقه نزدیک‌تر شده‌اند.

برخی تحلیل‌گران معتقدند حوثی‌ها در صورت ورود به درگیری، احتمالا مرحله‌به‌مرحله عمل خواهند کرد؛ ابتدا با هشدار به کشتی‌ها و بالا بردن هزینه‌های کشتیرانی، بعد با حملات محدود و در صورت گسترش جنگ، با عملیات وسیع‌تر علیه کشتی‌ها یا تاسیسات انرژی.

مسیر این بحران تا حد زیادی به روند جنگ ایران و آمریکا گره خورده است. اگر درگیری در همین سطح باقی بماند، ممکن است حوثی‌ها به حملات محدود علیه کشتی‌ها بسنده کنند و از ورود کامل به جنگ خودداری کنند.

اما اگر آمریکا دامنه حملاتش را گسترش دهد و زیرساخت‌های حیاتی، به‌ویژه شبکه برق و انرژی ایران را هدف بگیرد، احتمال گسترش دامنه حملات حوثی‌ها بیشتر می‌شود. در آن صورت، حمله در دریای سرخ می‌تواند راهی برای بالا بردن هزینه جنگ برای آمریکا و متحدانش باشد.

چنین اقدامی احتمالا به شکل مستقیم موازنه نظامی جنگ را تغییر نمی‌دهد، اما می‌تواند هزینه اقتصادی و سیاسی آن را برای آمریکا و متحدانش بالا ببرد. افزایش قیمت نفت و اختلال همزمان در هرمز و دریای سرخ ممکن است فشار بر واشنگتن و دیگر دولت‌ها برای محدود کردن دامنه جنگ یا یافتن راهی برای کاهش تنش را افزایش دهد.

رفتار عربستان هم می‌تواند بر این معادله اثر بگذارد. ریاض تا اینجا تلاش کرده مستقیما وارد جنگ نشود. اما اگر خاک یا امکاناتش بیشتر در اختیار عملیات آمریکا قرار گیرد، احتمال حمله به کشتی‌ها یا تاسیسات سعودی هم بالا می‌رود.

هنوز مشخص نیست حمله به نفتکش‌ها آغاز یک کارزار ادامه‌دار است یا عملیاتی محدود. اما این حمله نشان داد که پیامدهای جنگ دیگر به تنگه هرمز محدود نیست و دریای سرخ نیز به یکی از جبهه‌های آن تبدیل شده است.