چرا روابط بریتانیا و اسرائیل به پایین‌ترین سطح خود در چند دهه اخیر رسیده است؟

واکنش خشمگینانه اسرائیل به تصمیم دولت بریتانیا برای ممنوع کردن تجارت با شهرک‌های اسرائیلی در کرانه غربی اشغالی، نشان‌دهنده اهمیت این تحول است.

بیشترین سهم خشم اسرائیل متوجه بریتانیا بود، اما این واقعیت که ۱۲ کشور تصمیم گرفتند به‌صورت هماهنگ دست به این اقدام بزنند، به‌وضوح بر شدت این خشم افزود.

مقام‌های لندن از ابتدا می‌دانستند که چنین تغییر چشمگیری در سیاست مربوط به مناقشه اسرائیل و فلسطین با واکنشی خصمانه روبه‌رو خواهد شد، اما به نظر می‌رسد از سرعت و شدت واکنش اسرائیل غافلگیر شده‌اند.

بستن کنسولگری بریتانیا در بیت المقدس شرقی، که به امور کرانه غربی رسیدگی می‌کند و مستقیما با تشکیلات فلسطینی در رام‌الله در ارتباط است، و همچنین کنار گذاشتن نمایندگان بریتانیا از مرکز بین‌المللی حمایت از غزه، نهادی که سال گذشته برای هماهنگی تلاش‌های امدادی و تثبیت اوضاع در نوار غزه ایجاد شد، اقداماتی بسیار خصمانه به شمار می‌روند.

این اقدامات نشان می‌دهد اسرائیل عمیقا از تصمیم بریتانیا و ۱۱ کشور دیگر، از جمله فرانسه، اسپانیا و کانادا، نگران و ناراضی است.

محصولات تولیدشده در شهرک‌ها شاید سهم قابل توجهی از صادرات اسرائیل را تشکیل ندهند، اما اهمیت نمادین سیاسیِ جدا کردن این محصولات و مشمول رفتار ویژه قرار دادن آنها بسیار زیاد است.

دهه‌هاست که دولت بریتانیا و بسیاری از دولت‌های دیگر، شهرک‌های اسرائیلی در سرزمین‌های اشغالی فلسطینی را غیرقانونی می‌دانند، اما از ممنوع کردن محصولات تولید یا ساخته‌شده در این شهرک‌ها خودداری کرده‌اند.

اکنون که بریتانیا اعلام کرده رای دیوان بین‌المللی دادگستری در سال ۲۰۲۴ را می‌پذیرد، رایی که بر اساس آن کل اشغال، از جمله حضور نظامی اسرائیل، غیرقانونی دانسته شده است، اد میلیبند، وزیر خارجه بریتانیا، می‌گوید روابط اقتصادی دولت نیز باید با این موضع همخوانی داشته باشد.

از همین رو، ممنوعیت‌هایی اعمال شده که نه فقط محصولات، بلکه شرکت‌هایی را نیز در بر می‌گیرد که برای شهرک‌ها خدمات ساخت‌وساز، زیرساختی یا مالی فراهم می‌کنند. این اقدامات، که محدودیت‌هایی بر فروش تسلیحاتی را که «به شکلی ملموس به تداوم اشغال کمک می‌کنند» نیز شامل می‌شود، فراتر از آن چیزی است که بسیاری انتظار داشتند.

و تنها خودِ اقدامات نیست که جلب توجه می‌کند؛ بلکه لحن سخنان وزیر خارجه که صمیمانه و در مواردی بسیار شخصی بود نیز چشمگیر است.

میلیبند که خود را «یهودیِ بریتانیاییِ مفتخر و استوار در حمایت از کشور اسرائیل» توصیف کرد، از نظر صراحت و شدت بیان، از تقریبا همه پیشینیان خود فراتر رفت.

این‌که یک وزیر خارجه بریتانیا بگوید «تروریسم شهرک‌نشینان فراگیر شده است» و این پدیده را مسئول «پاکسازی قومی» فلسطینیان در بخش‌هایی از کرانه غربی بداند، در حالی که دولت اسرائیل «چشم خود را بر این موضوع بسته است»، واقعا قابل توجه است.

میلیبند این رویکرد را «بازتنظیم» سیاست بریتانیا توصیف می‌کند. اما در مقاطعی از امروز، این تغییر بیشتر به یک بازنگری بنیادین شباهت داشت؛ تغییری که روابط بریتانیا و اسرائیل را به پایین‌ترین سطح خود در چند دهه اخیر رسانده است.

فضای داغ و ملتهبی که معمولا با نزدیک شدن انتخابات در اسرائیل شکل می‌گیرد، ممکن است در تندی واکنش گیدئون ساعر، وزیر خارجه اسرائیل، نقش داشته باشد، اما بسیاری از اسرائیلی‌ها احتمالا در احساس خشم او شریک هستند.

بسیاری از اسرائیلی‌ها ایدئولوژی خشونت‌طلبانه و آخرالزمانی برخی از شهرک‌نشینان را عمیقا مسئله‌ساز می‌دانند. برخی نیز آنها را مایه شرمندگی ملی تلقی می‌کنند.

اما این لزوما به این معنا نیست که آنها با این دیدگاه موافق باشند که شهرک‌هایی که بر زمین‌های تصرف‌شده در جریان جنگ شش‌روزه ۱۹۶۷ ساخته شده‌اند، غیرقانونی هستند.

بیشتر اسرائیلی‌ها به‌شدت با اظهارات اهود اولمرت، نخست‌وزیر پیشین، مخالفت می‌کنند. او سال گذشته بنیامین نتانیاهو، جانشین خود، را متهم کرد که اسرائیل را به یک کشور مطرود در عرصه بین‌المللی تبدیل کرده است.

با این حال، آنها احساس می‌کنند حلقه محکومیت بین‌المللی روزبه‌روز تنگ‌تر می‌شود؛ از اعتراض‌ها در مسابقه یوروویژن و رویدادهای ورزشی گرفته تا صدور احکام بازداشت بین‌المللی برای رهبران اسرائیل و اکنون ممنوعیت محصولات شهرک‌ها. همین موضوع باعث نگرانی و حالت تدافعی در میان بسیاری از آنها شده است.

اما برای فلسطینی‌ها، این تحولات نشانه پیشرفت تلقی می‌شود.

وزارت خارجه فلسطینی از کشورهایی که این تحریم‌ها را اعمال کرده‌اند استقبال کرد، اما در عین حال خواستار «اقدام‌های فوری و ملموس» برای متوقف کردن آنچه «پروژه غیرقانونی شهرک‌سازی» اسرائیل خواند، شد.

در لندن، حسام زملط، سفیر فلسطینیان، تصمیم دولت بریتانیا را «نقطه عطفی در روابط بریتانیا و فلسطین» توصیف کرد.

او گفت «گام‌های شجاعانه» بریتانیا می‌تواند به هموار شدن مسیر استقلال کشور فلسطین در مرزهای ۱۹۶۷ با پایتختی بیت المقدس شرقی کمک کند.

اما زملط نیز می‌داند که واقعیت اشغال ۵۹ ساله اسرائیل هنوز پایان نیافته و حتی به‌طور اساسی نیز تغییر نکرده است.

چشم‌انداز تشکیل یک کشور فلسطینیِ پایدار همچنان بسیار دور از دسترس به نظر می‌رسد و در حال حاضر نشانه چندانی وجود ندارد که اقدام هماهنگ ۱۲ کشور بتواند روندی را که بسیاری آن را تسلط فزاینده و ظاهرا توقف‌ناپذیر اسرائیل بر کرانه غربی می‌دانند، معکوس کند.

تنها ایالات متحده از چنان نفوذی برخوردار است که در صورت تمایل به استفاده از آن، بتواند تغییری در این وضعیت ایجاد کند.

در سال ۱۹۹۱، جورج اچ. دبلیو. بوش، رئیس‌جمهور آمریکا، و جیمز بیکر، وزیر خارجه سرسخت او، دولت اسحاق شامیر، نخست‌وزیر وقت اسرائیل، را تهدید کردند که ۱۰ میلیارد دلار ضمانت وام را در اختیارش قرار نخواهند داد. این تهدید زمانی مطرح شد که شامیر، که به سرسختی مشهور بود، حاضر نشد تضمین دهد این منابع برای تامین مالی فعالیت‌های شهرک‌سازی در سرزمین‌های اشغالی به کار نخواهد رفت.

اما دونالد ترامپ تاکنون هیچ نشانه‌ای از تمایل به مهار برنامه‌های شهرک‌سازی بنیامین نتانیاهو نشان نداده است.

بخش‌هایی از جنبش ماگا (عظمت را به آمریکا برگردانیم) در سال‌های اخیر مواضعی انتقادی نسبت به اسرائیل اتخاذ کرده‌اند، اما مایک هاکبی، سفیر آمریکا در اسرائیل، یک مسیحی صهیونیست پرشور است که با دیدگاه اسرائیل مبنی بر این‌که کرانه غربی از سوی خداوند به یهودیان وعده داده شده، هم‌نظر است.

بنابراین، اقدام بریتانیا و کشورهای همسو با آن، آنها را نه فقط در برابر اسرائیل، بلکه در برابر اصلی‌ترین حامی اسرائیل در واشنگتن نیز قرار می‌دهد.