آیا تحریم‌های آمریکا راه پروازهای خارجی ایران را می‌بندند؟

در حالی که پرواز خطوط هوایی خارجی به ایران در پی جنگ و تنش‌های منطقه‌ای عملا متوقف شده‌، آمریکا تحریم‌های تازه‌ای را علیه صنعت هوانوردی ایران وضع کرده است که می‌تواند بازگشت این پروازها را، حتی پس از کاهش خطرهای امنیتی، پیچیده‌تر و دشوارتر کند.

وزارت دارایی آمریکا روز ۸ سپتامبر اعلام کرد که ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی و ۹ فرد و شرکت مرتبط با صنعت هوانوردی ایران را تحریم می‌کند.

این وزارت‌خانه تاکید کرد که در چارچوب «عملیات انزوای اقتصادی»علیه ایران «تمام شرکت‌های هواپیمایی باقی‌مانده ایران» را هدف قرار داده است. چند ایرلاین از جمله ماهان‌ایر و ایران‌ایر پیش از این مشمول تحریم‌های آمریکا شده بودند.

هم‌زمان، آمریکا چند مجوز مربوط به بخشی از پروازها و خدمات هوانوردی مرتبط با ایران را به حالت تعلیق درآورد و به موسسات مالی درباره شبکه‌های تهیه هواپیما و قطعات برای ایران هشدار داد.

با اعلام تحریم‌های جدید این سوال مطرح می‌شود که با وجود تحریم‌های گسترده پیشین، آیا محدودیت‌های تازه عملا تفاوتی ایجاد خواهد کرد؟ آیا این تحریم‌ها راه پروازهای خارجی به ایران را می‌بندد و آیا ترکیه، امارات یا هر کشور دیگری با پذیرش پرواز ایرلاین‌های تحریم‌شده ایرانی، در معرض مجازات آمریکا قرار می‌گیرد؟

آمریکا چه تصمیمی گرفته است؟

وزارت دارایی آمریکا روز هشت سپتامبر ۳۶ نهاد و شرکت را تحریم کرد. ۲۷ مورد از آن‌ها شرکت‌های هواپیمایی ایرانی‌اند؛ از جمله آسمان، آتا، ایران‌ایرتور، کیش‌ایر، کارون، قشم‌ایر، ساها، سپهران، تابان، وارش و زاگرس.

پیش از این، شماری از ایرلاین‌های ایرانی در فهرست تحریم‌های آمریکا قرار گرفته بودند. اقدام تازه، گستره تحریم را به همه شرکت‌های هواپیمایی فعال باقی‌مانده ایران گسترش داده است.

مبنای این اقدام، تصمیم آمریکا در ۲۴ اوت برای شناسایی صنعت هوانوردی ایران به‌عنوان بخشی از اقتصاد این کشور بود که فعالیت یا انجام معامله در آن می‌تواند افراد و شرکت‌ها را در معرض تحریم‌های آمریکا قرار دهد. در پی این تصمیم، اوفک، دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت دارایی آمریکا، می‌تواند فعالان این حوزه را نیز هدف تحریم قرار دهد.

اشخاص آمریکایی، مگر در مواردی که معامله‌ای مشمول معافیت باشد یا مجوز دریافت کرده باشد، حق معامله با شرکت‌های تحریم‌شده را ندارند. دارایی‌های این شرکت‌ها در آمریکا یا تحت مالکیت و کنترل اشخاص آمریکایی نیز مسدود می‌شود. این محدودیت شامل شرکت‌هایی هم می‌شود که دست‌کم ۵۰ درصد از مالکیت مستقیم یا غیرمستقیم آن‌ها، به‌صورت منفرد یا جمعی، در اختیار اشخاص تحریم‌شده باشد.

اما پیام اقدامات تازه آمریکا به داخل ایران محدود نیست. آمریکا هم‌زمان چند شرکت خارجی را نیز تحریم کرده که، به گفته وزارت دارایی، به ماهان‌ایر در انتقال هواپیما، حمل بار، تهیه قطعه یا نمایندگی فروش کمک کرده‌اند.

در میان آن‌ها، نام شرکت‌هایی در ترکیه، امارات، مالزی، قزاقستان و بریتانیا دیده می‌شود. دولت آمریکا می‌گوید شرکت ترکیه‌ای «اس سیستم» انتقال محموله‌هایی، از جمله قطعات پهپاد و تجهیزات صنعتی، را برای ماهان‌ایر هماهنگ کرده و شرکت «مس کارگو» خدمات نمایندگی فروش این ایرلاین را انجام داده است.

هم‌زمان بریتانیا نیز روز ۸ سپتامبر در مجلس عوام از بسته تحریمی تازه‌ای علیه ایران خبر داد. در بخش هوانوردی، فرود هواپیماهای باری ایرانی در بریتانیا، با استثناهای محدود، از ۲۹ سپتامبر ممنوع می‌شود. این اقدام شامل پرواز ایرلاین‌های خارجی به ایران نیست.

به گزارش وب‌سایت «جورجیا تودی»، اداره هوانوردی کشوری گرجستان روز ۱۰ سپتامبر اعلام کرد که در مورد ایرلاین‌های فعال در مسیر ایران، از «رژیم تحریم‌های بین‌المللی» پیروی خواهد کرد. این نهاد گفت فهرست گسترش‌یافته آمریکا شامل شرکت‌هایی است که میان ایران و گرجستان پرواز دارند. بر اساس داده‌های فرودگاه بین‌المللی تفلیس، سپهران، یکی از ایرلاین‌های تحریم‌شده، یک روز پیش از این اعلام به تفلیس پرواز کرده بود. اداره هوانوردی گرجستان هنوز نگفته است که چه محدودیت‌هایی و از چه زمانی اعمال خواهد شد.

جنگ و توقف بسیاری از پروازها

تعلیق فعلی پروازهای خارجی به ایران، پیش از تحریم‌های جدید آغاز شده بود. با گسترش جنگ و ناامنی در آسمان منطقه، خطوط هوایی با خطر بسته‌شدن حریم هوایی، تغییر ناگهانی مسیر، تهدید موشکی و پهپادی، افزایش هزینه بیمه و دشواری برنامه‌ریزی ناوگان روبه‌رو شدند.

ترکیش ایرلاینز، پگاسوس، امارات، قطر ایرویز و فلای‌دبی از جمله شرکت‌هایی‌ هستند که پروازهایشان به ایران متوقف یا معلق شده است.

ترکیش ایرلاینز، خطوط هوایی ترکیه، که پیش از این به دلیل جنگ، پروازهایش از مبدا و به مقصد ایران را تعلیق کرده بود، روز ۹ سپتامبر در پاسخ به بی‌بی‌سی فارسی گفت که لغو پروازها تا اول مارس ۲۰۲۷ ادامه خواهد داشت. این شرکت نگفته است که تحریم‌های آمریکا علت لغو پروازهایش بوده‌ است.

پگاسوس نیز روز ۱۰ سپتامبر در پاسخ به بی‌بی‌سی فارسی گفت که در حال حاضر به ایران پرواز ندارد و از حریم هوایی ایران نیز عبور نمی‌کند. این شرکت افزود که برای «دوره پیش رو» تغییری در این وضعیت در نظر نگرفته است و بدون اشاره به تحریم‌های جدید آمریکا گفت که مسیرها و نیازهای عملیاتی خود را «به صورت پیوسته و بر پایه ملاحظات ایمنی و عملیاتی» ارزیابی می‌کند.

تعلیق پروازها پیش از این در بستر جنگ و نگرانی‌های ایمنی و امنیتی شکل گرفته بود. با این حال، تحریم‌های تازه می‌تواند تعیین‌کننده مرحله بعدی باشد؛ زمانی که خطوط هوایی بخواهند درباره بازگشت به ایران تصمیم بگیرند.

به همین دلیل پایان یا کاهش تنش‌ها لزوما به معنای بازگشت پروازها نخواهد بود. شرکت‌ها باید علاوه بر ارزیابی امنیتی، مطمئن شوند که هواپیمای مورد استفاده، مسیر پرداخت، قرارداد بیمه و خدمات فرودگاهی آن‌ها با مقررات آمریکا تعارض ندارد.

تحریم‌ها چه مانعی برای بازگشت پروازهای خارجی ایجاد می‌کند؟

اوفک هم‌زمان با تحریم شرکت‌های هواپیمایی ایرانی، چند مجوز را که پیش‌تر انجام بخشی از پروازهای خارجی مرتبط با ایران را ممکن می‌کرد، معلق کرده است.

مهم‌ترین آنها مجوز عمومی جی ۱ (J-1) بود که، با رعایت شروط مشخصی، به خطوط هوایی غیرآمریکایی اجازه می‌داد با هواپیماهای مشمول مقررات آمریکا به ایران پرواز کنند، مشروط بر اینکه هواپیما بیش از ۷۲ ساعت در ایران نماند و کنترل آن در اختیار همان شرکت خارجی باقی بماند. مجوزهای دیگری نیز پرداخت‌های مربوط به عبور هواپیماهای خارجی از حریم هوایی ایران را پوشش می‌دادند.

اهمیت این تغییر در آن است که مقررات آمریکا تنها هواپیماهای ساخت این کشور را دربر نمی‌گیرد. اگر ۱۰ درصد ارزش یک هواپیما از کالا، قطعه یا فناوری تحت کنترل آمریکا تشکیل شده باشد، آن هواپیما نیز مشمول این مقررات می‌شود.

اوفک گفته است هواپیماهای ساخت خارج از آمریکا، از جمله هواپیماهای قدیمی نیز ممکن است از این آستانه بگذرند. به این ترتیب، یک هواپیمای ایرباس صرفا به دلیل آن‌که ساخت اروپاست، الزاما خارج از دامنه این محدودیت‌ها نیست.

پیش از تعلیق مجوز جی ۱، ایرلاین‌های غیرآمریکایی می‌توانستند در چارچوب آن مجوز، چنین هواپیماهایی را برای توقف‌های کوتاه‌مدت به ایران اعزام کنند. اکنون این مسیر عمومی از دسترس خارج می‌شود. بر این اساس ایرلاین‌هایی که قصد پرواز به ایران، توقف هواپیما در ایران یا عبور از حریم هوایی آن را دارند، باید وضعیت هواپیما، مسیر پرداخت و طرف‌های قرارداد خود را جداگانه بررسی کنند؛ و بسته به جزئیات هر مورد، ممکن است به مجوز موردی از نهادهای آمریکایی نیاز داشته باشند.

با لغو مجوزهای آمریکا شرکت‌های خارجی تا ۲۳ سپتامبر (اول مهر) فرصت دارند قراردادهای پیشین خود با ایرلاین‌های ایرانی را تسویه کنند و پس از آن، ادامه کار بدون گرفتن مجوز جداگانه ممکن نخواهد بود.

وزارت دارایی آمریکا گفته است درخواست‌های مرتبط با ایمنی هوانوردی را به صورت موردی بررسی خواهد کرد. این رویکرد می‌تواند برای پیشگیری از ایجاد خطرهای ایمنی در پروازها اهمیت داشته باشد، اما به خودی خود به معنای صدور مجوزی عمومی برای ازسرگیری پروازهای عادی و تجاری به ایران نیست.

پیامدهای این تصمیم نیز فقط به خود هواپیما محدود نمی‌شود. هر پرواز بین‌المللی به شبکه‌ای از قراردادها و خدمات وابسته است؛ از بیمه، سوخت‌گیری و خدمات زمینی گرفته تا حمل بار، فروش بلیت، انتقال پول و تهیه غذا. در برخی موارد نیز ایرلاین خارجی برای جابه‌جایی مسافر یا بار به توافق با یک شرکت هواپیمایی ایرانی نیاز دارد.

از آنجا که همه شرکت‌های هواپیمایی ایرانی هدف تحریم قرار گرفته‌اند، همکاری‌هایی مانند فروش مشترک بلیت، انتقال مسافر، نمایندگی فروش یا ارائه خدمات بار به این شرکت‌ها برای طرف‌های خارجی حساس‌تر شده است. بنابراین، حتی اگر یک ایرلاین خارجی از نظر ایمنی و عملیاتی امکان بازگشت به ایران را داشته باشد، ممکن است بانک، بیمه‌گر یا شرکت ارائه‌دهنده خدمات زمینی، سوخت یا بار، ادامه این همکاری را از نظر تحریم‌ها پرخطر بداند.

آیا ایرلاین خارجی با پرواز به ایران تحریم می‌شود؟

در اسناد هشت سپتامبر، به وضوح گفته نشده که هر شرکت غیرایرانی صرف انجام یک پرواز مسافری به ایران تحریم خواهد شد.

اما وزارت دارایی آمریکا در بیانیه خود هشدار داده است که شرکت‌ها و افرادی که به ایرلاین‌های تحریم‌شده ایرانی کمک کنند، از انتقال هواپیما و خدمات بار تا نمایندگی فروش، با پیامد روبه‌رو می‌شوند. این هشدار، همراه با تحریم واسطه‌های خارجی، نشان می‌دهد آمریکا در پی آن است که زنجیره عملیاتی و مالی خطوط هوایی ایران را هدف قرار دهد.

در عمل، یک شرکت خارجی باید بررسی کند آیا خدماتی که در ایران دریافت می‌کند، یا پولی که می‌پردازد، مستقیم یا غیرمستقیم به نفع شخص یا نهادی تحریم‌شده است یا نه. میزان، نوع و تکرار معامله و آگاهی طرف‌های درگیر از هویت دریافت‌کننده نیز در سنجش خطر اهمیت دارد.

سوابق تحریم‌ها نشان می‌دهد بعضی شرکت‌ها برای پرهیز از ریسک‌های احتمالی، حتی فراتر از آنچه صریحا ممنوع شده، همکاری با مسیرهای ایران را محدود یا معلق می‌کنند. این احتیاط بانک‌ها، بیمه‌گران و ارائه‌دهندگان خدمات ، نقش مهمی در اثرگذاری بسیاری از تحریم‌های آمریکا داشته است.

اگر ایرلاین تحریم‌شده ایرانی به کشور دیگری پرواز کند چه می‌شود؟

اجازه فرود یک هواپیمای ایرانی یا عبور آن از حریم هوایی یک کشور، لزوما به معنای آن نیست که کشور میزبان یا شرکت‌های آن به طور خودکار مشمول تحریم‌های ثانویه آمریکا می‌شوند.

اما انجام یک پرواز بین‌المللی معمولا به مجموعه‌ای از خدمات نیاز دارد؛ از سوخت‌رسانی، هندلینگ، بارگیری و کیترینگ گرفته تا تعمیر و نگهداری، فروش بلیت، نمایندگی، بیمه و تسویه مالی. همین خدمات می‌توانند از نظر تحریم‌ها پیامدهای جداگانه‌ای داشته باشند.

مقررات درباره بانک‌های خارجی صریح‌تر است. وزارت دارایی آمریکا می‌گوید موسسات مالی خارجی که آگاهانه تراکنشی «قابل توجه» را برای یک شخص تحریم‌شده یا از طرف او انجام دهند، ممکن است با محدودیت‌هایی در دسترسی به حساب‌های کارگزاری یا حساب‌های پرداخت خود در آمریکا روبه‌رو شوند.

در مورد شرکت‌های غیرمالی، مانند ارائه‌دهندگان خدمات فرودگاهی یا سوخت‌رسان، فهرست جامع و روشنی از همه خدمات مجاز و ممنوع منتشر نشده است. با این حال، تحریم شرکت‌هایی که به ماهان‌ایر خدمات بار یا نمایندگی فروش ارائه می‌کردند، نشان می‌دهد ارائه مستمر و قابل‌توجه خدمات به یک ایرلاین تحریم‌شده می‌تواند شرکت ارائه‌دهنده را در معرض اقدام آمریکا قرار دهد.

به همین دلیل شرکت‌هایی که با خطوط هوایی ایرانی همکاری می‌کنند، اکنون ممکن است با دقت بیشتری طرف قرارداد، نوع و ارزش خدمات، مسیر پرداخت، مالکیت یا منشا هواپیما و ارتباط احتمالی معامله با یک شخص تحریم‌شده را بررسی کنند.

هشدار فین‌سن؛ تمرکز بر شرکت‌های واسطه و قطعات هواپیما

هم‌زمان با اعلام تحریم‌های تازه، شبکه مقابله با جرایم مالی آمریکا (فین‌سن) هشداری برای موسسات مالی منتشر کرده است. موضوع این هشدار، ممنوع کردن همه پرداخت‌های مربوط به سفرهای مسافری نیست، بلکه تمرکز آن بر شبکه‌های تهیه هواپیما، قطعات و فناوری‌های آمریکایی و غربی برای ایران است.

فین‌سن می‌گوید ایران برای تهیه هواپیما و قطعات مورد نیاز خود از شرکت‌های پوششی در اروپا، خاورمیانه، آفریقا و آسیا استفاده می‌کند. ثبت مکرر یک هواپیما در کشورهای مختلف، انتقال چندلایه مالکیت، ارائه اسناد جعلی یا مشکوک درباره مجوزها و ارسال قطعات از طریق کشورهای ثالث، از جمله شاخص‌های هشداری است که موسسات مالی باید هنگام بررسی این معاملات در نظر بگیرند و در صورت مشاهده مجموعه‌ای از نشانه‌های مشکوک، موضوع را طبق مقررات گزارش کنند. هیچ‌یک از این شاخص‌ها به تنهایی اثبات‌کننده فعالیت غیرقانونی یا مشکوک نیست.

در این هشدار، فین‌سن می‌گوید شرکت‌های هواپیمایی ایران برای انتقال هواپیما و قطعات تحت کنترل به کشور، گاه از شرکت‌های باربری و واسطه‌ها در مسیرهای ترانزیتی مانند ترکیه و امارات استفاده می‌کنند.

با این حال، این نهاد تاکید می‌کند که هیچ «نشانه هشدار» واحدی، به تنهایی اثبات‌کننده فعالیت غیرقانونی یا مشکوک نیست و موسسات مالی باید مجموعه شواهد و شرایط هر معامله را بررسی کنند.

اثر این هشدار می‌تواند فراتر از بانک‌های آمریکایی باشد. بانک‌های بین‌المللی، شرکت‌های بیمه، لیزینگ‌دهندگان و تامین‌کنندگان قطعه، برای حفظ دسترسی به بازار و نظام مالی آمریکا، ممکن است بررسی‌های سخت‌گیرانه‌تری درباره تراکنش‌ها و قراردادهای مرتبط با ایران اعمال کنند.

آینده مبهم

مقام‌های ایران تحریم‌های جدید آمریکا را «تکرار سیاستی شکست‌خورده» خوانده‌اند. ابوذر شیرودی، رئیس سازمان هواپیمایی کشوری، گفته است این اقدام ممکن است هزینه تامین قطعات و خدمات را افزایش دهد، اما به گفته او «آسمان ایران متوقف نخواهد شد». رامین کاشف‌آذر، مدیرعامل «شهر فرودگاهی امام خمینی»، نیز یک روز بعد از اعلام تحریم‌ها گفت که پروازهای این فرودگاه برقرار بوده و هیچ مکاتبه‌ای درباره کاهش پروازهای خارجی دریافت نشده است.

به نظر می‌آید در کوتاه‌مدت، مهم‌ترین مانع سفر هوایی خارجی به ایران همچنان جنگ و محدودیت‌های ایمنی ناشی از آن است.

اما تحریم‌های هشت سپتامبر می‌تواند بازگشت پروازها به ایران را دشوارتر کند. حتی اگر یک ایرلاین خارجی از نظر ایمنی آماده ازسرگیری پرواز باشد، تردید بانک، بیمه‌گر یا شرکت‌های خدماتی درباره پرداخت، ارائه خدمات یا استفاده از هواپیما در ایران ممکن است عملا مانع این کار شود.

برای خطوط هوایی ایرانی نیز فشار تنها در فرودگاه مقصد اعمال نمی‌شود. شبکه‌ای که انجام یک پرواز خارجی را ممکن می‌کند - از فروش بلیت و حمل بار گرفته تا تامین سوخت و قطعات و انتقال پول - اکنون بیش از گذشته زیر ذره‌بین تحریم‌ها و الزامات نظارتی قرار دارد.