«تحول معجزه‌آسا» در کره شمالی؛ کیم جونگ اون چگونه توانست وضعیت اقتصادی را بهبود بخشد؟

کره شمالی دهه‌هاست با وضعیتی روبه‌رو است که کارشناسان بین‌المللی آن را «بحران معیشتی» می‌خوانند.

بر اساس آمار سازمان ملل متحد، حدود ۱۱ میلیون نفر، معادل ۴۵ درصد جمعیت این کشور، دچار سوءتغذیه هستند، و هم‌زمان گزارش‌های متعددی از نقض گسترده حقوق بشر در آن منتشر می‌شود.

سال‌ها کنترل دولتی بر اقتصاد، انزوای بین‌المللی و بی‌توجهی به خدمات عمومی به نفع یک دستگاه امنیتی سرکوبگر، شرایطی را به وجود آورده که فولکر تورک، کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل، آن را «بحران حقوق بشر» توصیف کرده است.

کیم جونگ اون، سومین عضو خاندان کیم است که از زمان تاسیس این جمهوری کمونیستی پس از جنگ جهانی دوم بر آن حکومت می‌کند. او قدرت خود را در یکی از بسته‌ترین و منزوی‌ترین کشورهای جهان تثبیت کرده است.

با آغاز همه‌گیری کووید-۱۹ در سال ۲۰۲۰، اوضاع کشور حتی دشوارتر از قبل شد.

ضربه اقتصادی ناشی از شیوع ویروس کرونا که سراسر جهان را تحت تاثیر قرار داد، به ویژه برای اقتصادی عقب‌مانده و کم‌ارتباط با جهان خارج، دردناک بود.

در شرایطی که گزارش‌هایی درباره کمبود مواد غذایی منتشر می‌شد و فشار تحریم‌های بین‌المللی علیه حکومت پیونگ یانگ ادامه داشت، رهبر کره شمالی که در تبلیغات رسمی فردی خطاناپذیر معرفی می‌شود، با چهره‌ای اندوهگین در تلویزیون ظاهر شد و از مردم کشورش عذرخواهی کرد.

او گفت: «واقعا متأسفم. تلاش‌ها و صداقت من برای رهایی مردم‌مان از این دشواری‌ها کافی نبوده است.»

اما به نظر می‌رسد از آن زمان تاکنون شرایط تا حدودی تغییر کرده است.

همه‌گیری کرونا پایان یافته، فشار تحریم‌های بین‌المللی کاهش پیدا کرده، پیونگ‌یانگ به توسعه برنامه تسلیحات هسته‌ای خود ادامه داده، با روسیه تحت رهبری ولادیمیر پوتین متحد شده است و برای نخستین بار در چند دهه اخیر، اقتصاد این کشور نشانه‌هایی مثبت از خود نشان داده است.

به همین دلیل، پیامی که کیم جونگ اون در ماه مارس گذشته از طریق مجلس قانون‌گذاری کشور خطاب به مردم مطرح کرد، لحنی کاملا متفاوت داشت.

آقای کیم با افتخار اعلام کرد که کره شمالی «تحولی معجزه‌آسا» را تجربه کرده و گفت: «کشور ما دیگر کشوری نیست که در برابر تهدیدهای دیگران آسیب‌پذیر باشد.»

اما وضعیت اقتصادی کره شمالی واقعا تا چه اندازه بهبود یافته است؟

وضعیت کره شمالی

دانستن آنچه در کره شمالی می‌گذرد، کار آسانی نیست.

حکومت این کشور به شدت با هرگونه انتقال اطلاعات به خارج مقابله می‌کند و رسانه‌ها ناچارند با تکیه بر روایت‌های شهروندان کره شمالی که موفق به فرار از کشور می‌شوند، گزارش‌های نهادهای اطلاعاتی خارجی - به ویژه کره جنوبی - و همچنین مشاهدات معدود شهروندان غربی که اجازه سفر به این کشور را یافته‌اند، تصویری از واقعیت به دست آورند؛ آن هم در شرایطی که این بازدیدها همواره زیر نظارت سخت‌گیرانه مقام‌های کره شمالی انجام می‌شود.

با این حال، همین منابع از بهبود اخیر اقتصاد این کشور خبر می‌دهند که دهه‌ها در رکود به سر برده بود.

بر اساس برآوردهای بانک مرکزی کره جنوبی، تولید ناخالص داخلی کره شمالی در سال ۲۰۲۴ حدود ۳/۷ درصد رشد کرده که بزرگ‌ترین رشد اقتصادی این کشور در هشت سال گذشته محسوب می‌شود. کارشناسان نیز معتقدند اقتصاد کره شمالی اکنون در بهترین وضعیت خود از زمان به قدرت رسیدن کیم جونگ اون قرار دارد.

استیون هاگارد، پژوهشگر متخصص اقتصاد کره شمالی در دانشگاه سن‌دیگو در کالیفرنیا، به بی‌بی‌سی موندو گفت: «حکومت کره شمالی اکنون از هر زمان دیگری ثروتمندتر است.»

صادرات تسلیحات به روسیه برای جنگ اوکراین، تجارت با چین، کنترل بیشتر بر بازارهای غیررسمی و همچنین کاهش سخت‌گیری در اجرای تحریم‌های بین‌المللی، همگی به افزایش درآمدهای حکومت کیم کمک کرده است.

با این حال، به گفته تحلیلگران، برای بخش بزرگی از مردم که دور از پیونگ‌یانگ و طبقه حاکم به سر می‌برند، شرایط دشوار زندگی تغییری نکرده است.

البته در خود پیونگ‌یانگ نشانه‌های این بهبود دیده می‌شود.

کسانی که اخیرا از این شهر بازدید کرده‌اند می‌گویند اکنون خیابان‌های بیشتری روشن هستند و در ساختمان‌های بلندی که پیش‌تر به دلیل کمبود برق آسانسورهایشان کار نمی‌کرد، دست‌کم چند ساعت در روز امکان استفاده از آسانسور فراهم شده است.

تصاویر ماهواره‌ای که «گروه رصد زمین» در دانشکده معادن کلرادو، گروهی پژوهشی که بر مطالعه روشنایی الکتریکی از فضا تمرکز دارد تحلیل کرده، نشان می‌دهد میزان روشنایی شهر پیونگ‌یانگ در سال‌های اخیر به طور پیوسته افزایش یافته است.

معدود شهروندان غربی که توانسته‌اند وارد کره شمالی شوند نیز تغییراتی را تایید کرده‌اند که از افزایش مصرف و ثروت حکایت دارد؛ از جمله گسترش استفاده از تلفن‌های همراه، خودروهای برقی وارداتی و اپلیکیشن‌های سفارش غذا و حمل‌ونقل.

روآن بیرد، فعال حوزه گردشگری در استرالیا، به روزنامه وال‌استریت ژورنال گفت که در آخرین سفرش به پیونگ‌یانگ، پس از چند سال دوری از این کشور، وقتی مترجمش با یک اپلیکیشن موبایل تاکسی گرفت و ماشین چند دقیقه بعد رسید، حسابی جا خورد. او گفت: «تمام این‌ها کاملا تازگی داشت، مغزم واقعا سوت کشید.»

نشانه دیگر بهبود اقتصاد، هرچند در مقیاسی محدود، این است که حکومت توانسته برخی از پروژه‌هایی را که کیم جونگ اون برای آن‌ها اهمیت ویژه‌ای قائل بود، تکمیل کند؛ از جمله ساخت مجموعه‌های بزرگ گردشگری مانند مجتمع وونسان-کالما در استان ساحلی کانگ‌وون.

کیم جونگ اون همچنین طرح‌های بلندپروازانه‌ای را اعلام کرده است. یکی از آن‌ها برنامه‌ای با عنوان «۲۰ در ۱۰» است که وعده می‌دهد طی ده سال، ۲۰ کارخانه در نقاط مختلف کشور ساخته شود تا توسعه اقتصادی به مناطقی خارج از پیونگ‌یانگ نیز گسترش یابد.

حکومت کره شمالی همچنین توانسته عملا موقعیت خود را به عنوان یک کشور هسته‌ای تثبیت کند.

نه تحریم‌ها و نه رویکرد مذاکره‌محور دونالد ترامپ در دوره نخست ریاست‌جمهوری‌اش نتوانست کیم جونگ اون را متقاعد کنند که از برنامه تسلیحات هسته‌ای خود دست بکشد؛ برنامه‌ای که ظاهرا آن را برای تضمین بقای حکومتش در برابر «تهدیدهای» خارجی، از جمله ایالات متحده، حیاتی می‌داند.

پیونگ‌یانگ به نسل جدیدی از موشک‌ها دست یافته و تحلیلگران غربی معتقدند این کشور در حال توسعه زیردریایی‌های هسته‌ای و موشک‌های بالستیک قاره‌پیماست که قادرند خاک اصلی ایالات متحده را هدف قرار دهند.

زندگی دشوار مردم کره شمالی

مردم کره شمالی به تحمل دشواری‌ها عادت کرده‌اند.

آن‌ها بین سال‌های ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۸ با یک بحران بزرگ انسانی روبه‌رو شدند که با عنوان «قحطی بزرگ» شناخته می‌شود و تبلیغات رسمی حکومت از آن با نام «راهپیمایی دشوار» یاد می‌کند.

هرچند دولت کره شمالی هرگز این موضوع را به رسمیت نشناخت، اما برآوردها نشان می‌دهد صدها هزار نفر بر اثر گرسنگی و بیماری‌های مرتبط جان باختند؛ فاجعه‌ای که حاصل از دست رفتن حمایت اتحاد جماهیر شوروی، سوءمدیریت اقتصادی و مجموعه‌ای از بلایای طبیعی بود.

در آن زمان و امروز، مردم کره شمالی زیر سایه آنچه نهادهای بین‌المللی و فعالان حقوق بشر یک حکومت پلیسی می‌خوانند زندگی کرده‌اند؛ حکومتی که به گفته آنان حقوق بشر را به طور گسترده نقض می‌کند.

گزارش‌های افرادی که موفق شده‌اند به کره جنوبی فرار کنند حاکی از آن است که نیروهای امنیتی به سوی کسانی که قصد فرار دارند تیراندازی می‌کنند و برای کارهایی مانند گوش دادن به موسیقی کی‌پاپ یا تماشای مجموعه‌های تلویزیونی کره جنوبی مجازات‌های بسیار سنگین، حتی تا حد مرگ، در نظر گرفته می‌شود.

هرگونه مخالفت یا نافرمانی نیز می‌تواند مجازات مرگ در پی داشته باشد، همان‌طور که جانگ سونگ-تائک، عموی کیم جونگ اون، در سال ۲۰۱۳ به دستور او اعدام شد.

در دوران همه‌گیری کرونا، کنترل‌های حکومتی سخت‌تر شد و بازار غیررسمی واردات کالاهای چینی نیز تحت نظارت شدید قرار گرفت؛ اقدامی که بسیاری از شهروندان کره شمالی را از آخرین راه امرار معاش خود محروم کرد.

کیم یو-می، شهروند کره شمالی که موفق شد به کره جنوبی فرار کند، به نیویورک تایمز گفت: «سخت‌ترین بخش زندگی در حکومت کیم جونگ اون، این بود که اجازه نداشتیم پول دربیاوریم.»

جونگ کیو لی، کارشناس مسائل کره شمالی در «موسسه توسعه کره»، اندیشکده مستقر در سئول، به بی‌بی‌سی موندو گفت که با کنترل بازارهای غیررسمی، «به نظر می‌رسد مقام‌ها راهبردی را دنبال می‌کنند که هدف آن قرار دادن همه فعالیت‌های تجاری تحت نظارت بیشتر دولت و در چارچوب یک الگوی اقتصادی است که دولت را در مرکز قرار می‌دهد».

او افزود: «مشکل اینجاست که افزایش کنترل دولت به بهبود شرایط زندگی مردم منجر نشده است.»

نقش روسیه و چین

تفاهم با روسیه یکی از عوامل اصلی بهبودهای اخیر در اقتصاد کره شمالی بوده است.

وقتی ولادیمیر پوتین در فوریه ۲۰۲۲ تهاجم روسیه به اوکراین را آغاز کرد، کیم جونگ اون این جنگ را فرصتی برای خود دید.

در شرایطی که توجه اصلی آمریکا معطوف مسائل دیگری بود، رهبر کره شمالی به کمک ولادیمیر پوتین شتافت، با این انتظار که در مقابل از حمایت او نیز بهره‌مند شود.

بر اساس گزارش‌های مختلف نهادهای اطلاعاتی غربی، کره شمالی حدود ۱۵ هزار سرباز را برای جنگ در کنار روسیه یا کار در صنایع این کشور اعزام کرده است تا کمبود نیروی انسانی ناشی از جنگ را جبران کند.

توافق با ولادیمیر پوتین باعث شد کارخانه‌های کره شمالی از رکود خارج شوند و تولید مهمات و تسلیحات برای روسیه را آغاز کنند.

روسیه و کره شمالی در ژوئن ۲۰۲۴، به عنوان نشانه‌ای از اتحاد دو کشور، یک «پیمان مشارکت راهبردی جامع» امضا کردند که شامل بندی درباره دفاع متقابل نیز می‌شد.

ورود پول، تسلیحات و فناوری روسی در سال‌های اخیر به کیم این امکان را داده است که توان نظامی خود را تقویت کند و برخی بخش‌های تولیدی را که دهه‌ها رها شده بود، دوباره فعال سازد.

جونگ کیو لی می‌گوید: «گسترش اخیر همکاری نظامی با مسکو، جان تازه‌ای به صنایعی چون معدن، صنایع سنگین، ماشین‌سازی و صنایع شیمیایی بخشیده است. همچنین به نظر می‌رسد افزایش تقاضا برای مهمات و تجهیزات، تولید را در صنایع دولتی رونق داده و به بازسازی مشهود بخش رسمی اقتصاد کمک کرده است.»

اما این تحلیلگر کره جنوبی معتقد است توانایی پوتین برای کمک به کیم محدودیت‌هایی دارد.

او می‌گوید: «روسیه می‌تواند بخشی از فشارهای فوری اقتصادی بر کره شمالی را کاهش دهد، اما توانایی مسکو برای حمایت از توسعه اقتصادی گسترده، بسیار کمتر از چین است.»

سفر اخیر شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، که نخستین سفر او به کره شمالی در هفت سال گذشته بود، نیز به عنوان نشانه‌ای دیگر از افزایش وزن اقتصادی و ژئوپلیتیکی کره شمالی تحت رهبری کیم جونگ اون و تلاشی برای متوازن کردن نزدیکی این کشور به روسیه تعبیر شده است.

چین در سال ۲۰۱۷ از پیشنهاد تشدید تحریم‌های آمریکا در سازمان ملل برای مهار برنامه هسته‌ای پیونگ‌یانگ حمایت کرد، اما شی جین‌پینگ این بار از درخواست برای «خلع سلاح هسته‌ای» شبه‌جزیره کره خودداری کرد؛ اقدامی که فاصله گرفتن از موضع رسمی سال‌های گذشته پکن و کاهش فشار بر کیم جونگ اون تلقی شد.

در واقع، اعتماد به اثربخشی تحریم‌ها پس از شکست نشست هانوی میان دونالد ترامپ و کیم جونگ اون در سال ۲۰۱۹ به تدریج کاهش یافت.

استیون هاگارد به بی‌بی‌سی موندو گفت: «دیدگاه چین بر این اساس تغییر کرد که تحریم‌ها ظاهرا کارایی لازم را نداشتند؛ برداشتی که برخی در واشنگتن نیز با آن موافق بودند.»

شی جین‌پینگ در پیونگ‌یانگ بر ارتقای روابط دوجانبه به «سطحی جدید» و تقویت همکاری‌های اقتصادی تاکید کرد.

جونگ کیو لی در پایان می‌گوید: «مسیر بلندمدت اقتصاد کره شمالی احتمالا بیش از هر چیز به رابطه این کشور با چین وابسته خواهد بود.»

اقتصاد کره شمالی تا کجا می‌تواند پیش برود؟

کارشناسان بین‌المللی می‌گویند پیونگ‌یانگ در سال‌های دشوار اقتصادی، راهکارهایی برای تامین منابع مالی خود ایجاد کرده که همچنان از آن‌ها استفاده می‌کند؛ از جمله برداشت بخشی از درآمدهای ارسالی کارگران کره شمالی در چین و بهره‌گیری از شبکه‌ای پنهان از هکرها که موفق شده‌اند سرمایه عظیمی از رمزارزها را به دست بیاورند.

بر اساس گزارشی از شرکت آمریکایی «چین‌آنالیسس» ، که فعالیت‌های غیرقانونی در حوزه ارزهای دیجیتال را در سطح جهان رصد می‌کند، حکومت پیونگ‌یانگ در سال ۲۰۲۵ رکورد ۲ میلیارد دلار سرقت از اکوسیستم رمزارزها را ثبت کرده است. کره شمالی سال‌هاست از این مسیر برای دور زدن تحریم‌ها و تامین مالی برنامه‌های تسلیحاتی خود استفاده می‌کند.

با این حال، این روش‌ها نتوانسته‌اند به شکل چشمگیری از شدت بحران انسانی در کشور بکاهند.

در حالی که باید دید همکاری دوباره با چین - که ظاهرا با سفر اخیر شی جین‌پینگ آغاز شده - تا چه اندازه برای کیم جونگ اون سودمند خواهد بود، پرسش اصلی این است که رونق اقتصادی مورد ادعای حکومت تا چه حد واقعی و گسترده است.

و مهم‌تر از آن، آیا مردم عادی که دور از پیونگ‌یانگ و نخبگان حاکم زندگی می‌کنند نیز از این رونق بهره‌مند خواهند شد یا نه.

نباید از یاد برد که کره شمالی از چه نقطه‌ای حرکتش را آغاز کرده است: تولید ناخالص داخلی این کشور حتی به اندازه یک صدم اقتصاد آمریکا هم نیست.

همچنین «تحول معجزه‌آسا» که کیم جونگ اون از آن سخن می‌گوید، با موانع قابل‌توجهی روبه‌رو است.

استیون هاگارد می‌گوید: «نشانه‌هایی وجود دارد که حکومت در توسعه روستایی و ساخت مسکن سرمایه‌گذاری می‌کند. اما شکاف میان پیونگ‌یانگ و سایر مناطق کشور همچنان بسیار عمیق است. در ضمن این پرسش هم مطرح است که آیا این رونق اقتصادی خود پدیده‌ای شکننده نیست؟ آیا طرح ۲۰ در ۱۰ از منابع مالی کافی برخوردار است؟ فناوری مورد نیاز آن از کجا تامین خواهد شد؟ و در سطحی گسترده‌تر، باید دید هزینه‌های نظامی چه تاثیری خواهند داشت و آیا در بلندمدت پیامدهای منفی به همراه خواهند آورد یا نه.»

جونگ کیو لی نیز با دیده تردید به وضعیت کنونی می‌نگرد.

او می‌گوید: «وضعیت فعلی بیش از آنکه به یک الگوی رشد پایدار شباهت داشته باشد، به مدلی از رشد ناشی از جنگ شباهت دارد. هرچند تقاضای نظامی می‌تواند در کوتاه‌مدت تولید را حفظ کند، اما پایداری آن در بلندمدت همچنان محل تردید است.»

این تحلیلگر همچنین به نکته مهم دیگری اشاره می‌کند: «منافع این رونق اقتصادی هنوز به شهروندان عادی نرسیده است.»