گادی آیزنکوت رقیب اصلی نتانیاهو در انتخابات اسرائیل کیست؟

نظرسنجی‌ها نشان می‌دهند ائتلاف احزاب بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، که حزب لیکود، احزاب راست افراطی و احزاب فوق‌ارتدکس را در بر می‌گیرد، ممکن است در انتخابات سراسری ۲۷ اکتبر برای کسب اکثریت پارلمانی با چالش روبه‌رو شود.

یکی از دلایل اصلی این وضعیت گادی آیزنکوت است؛ رئیس پیشین ستاد ارتش اسرائیل که به رقیبی غیرمنتظره برای مردی تبدیل شده که در بخش عمده سه دهه گذشته رهبری اسرائیل را در دست داشته است.

آیزنکوت در عرصه سیاست نسبتا تازه‌وارد است. او تنها در سال ۲۰۲۲ رسما وارد سیاست شد و به‌عنوان عضو حزب «وحدت ملی» به کنست، پارلمان اسرائیل، راه یافت. او بعدتر به دلیل آنچه اختلاف‌های ایدئولوژیک توصیف کرد، از این حزب جدا شد.

از زمانی که سال گذشته از چهره‌های اصلی اپوزیسیون فاصله گرفت و حزب میانه‌روی خود با نام «یاشار»، به معنای «راست» یا «درستکار»، را تشکیل داد، آیزنکوت به رقیب اصلی نتانیاهو در رقابت انتخاباتی تبدیل شده است.

نتانیاهو در سال‌های اخیر با اتهام‌های فساد، که آن‌ها را رد می‌کند، و انتقاد از نحوه مدیریت حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ روبه‌رو بوده است. مسئله اصلاحات جنجالی برای بازنگری در نظام قضایی، که اعتراض‌های گسترده‌ای به دنبال داشت، نیز مطرح است.

اما تصمیم آیزنکوت برای رقابت با او در انتخابات، از یک تراژدی شخصی نیز تاثیر گرفته است.

پسر او، گروهبان ارشد گال آیزنکوت، کوچک‌ترین فرزند از پنج فرزندش، در دسامبر ۲۰۲۳ در انفجاری در شمال غزه کشته شد، زمانی که در ماموریتی برای بازیابی بقایای دو گروگان اسرائیلی که حماس در ۷ اکتبر ربوده بود شرکت داشت.

گادی آیزنکوت می‌گوید هنوز به وسایل پسرش که در چند جعبه به او تحویل داده شده و در خانه‌اش در هرتزلیا، شهری مرفه در ساحل و در شمال تل‌آویو، نگهداری می‌کند نگاه نکرده است.

این مرد ۶۶ ساله در ماه آوریل به رادیوی عمومی اسرائیل، کان رشت بت، گفت: «هنوز آن‌ها را باز نکرده‌ام. مدام به تعویقش می‌اندازم.»

مرگ گال، همراه با کشته شدن دو برادرزاده آیزنکوت در جنگ غزه و همچنین اعتقاد او مبنی بر اینکه دولت نتانیاهو در جلوگیری از حملات بی‌سابقه حماس شکست خورد، جاه‌طلبی‌های سیاسی او را تقویت کرده است.

او اوایل این ماه به روزنامه تایمز آو اسرائیل گفت: «نمی‌توانم زمان را به عقب برگردانم. هر کاری بتوانم می‌کنم تا شایسته بهای سنگینی باشم که گال پرداخت.»

پاسخگو کردن نتانیاهو و کابینه‌اش یکی از اهداف اوست.

پس از ۷ اکتبر، آیزنکوت همراه دیگر چهره‌های مخالف در نمایش وحدت ملی به کابینه جنگ نتانیاهو پیوست.

او در ژوئن ۲۰۲۴ استعفا داد و نتانیاهو را متهم کرد که برای آزادی گروگان‌هایی که حماس در آن حمله ربوده بود، به اندازه کافی سریع عمل نکرده است.

او به تایمز آو اسرائیل گفت: «زنان و کودکان در دوره مسئولیت او ربوده شدند و او عامدانه کاری را که برای بیرون آوردن آن‌ها لازم بود انجام نداد»؛ ادعایی که نتانیاهو بارها رد کرده است.

نتانیاهو می‌گوید زمانی که آیزنکوت عضو کابینه جنگ بود با برخی اقدامات کلیدی نظامی در غزه مخالفت کرد.

به گفته او، رویکرد آیزنکوت باعث تضعیف حماس نمی‌شد.

نتانیاهو در یک نشست خبری در ماه ژوئن، بنا بر گزارش تایمز آو اسرائیل، گفت: «یادم هست گادی آیزنکوت چه گفت و دیگران چه گفتند، وقتی هنوز در غزه بودیم... می‌گفتند باید به‌سادگی توافق کنیم، گروگان‌ها را بیرون بیاوریم و غزه را ترک کنیم، همه غزه را.»

نتانیاهو افزود اگر این راهبرد دنبال می‌شد، «تمام حماس» و مقام‌های ارشدی که اسرائیل در طول جنگ ترور کرد «هنوز آنجا بودند، هنوز زنده بودند، هنوز کنترل را در دست داشتند».

آیزنکوت در گفت‌وگویی اخیر با وب‌سایت «خبری وای‌نت» ادعای نتانیاهو را رد کرد و از نخست‌وزیر خواست صورت‌جلسه‌ها و رای‌های نشست‌های کابینه جنگ را علنی کند.

چند روز مانده به انتخابات، آیزنکوت وعده داد در صورت انتخاب شدن، ظرف ۱۸ ماه به حکومت حماس پایان دهد.

اولویت‌های آیزنکوت

نداو ایال، یکی از روزنامه‌نگاران برجسته اسرائیل و محققی که مسیر سیاسی آیزنکوت را دنبال کرده، می‌گوید مرگ پسرش، فقدان شخصی او، آیزنکوت را «سرشار از حس هدف و ماموریت» کرده است.

ایال اضافه می‌کند این ماموریت فقط به این مربوط نمی‌شود که حزب «یاشار» به اندازه کافی کرسی در کنست به دست آورد تا بتواند ائتلافی برای کنار زدن نخست‌وزیر فعلی تشکیل دهد.

آیزنکوت نیز مانند نتانیاهو معتقد است حماس نباید در هیچ طرح آینده برای غزه حضور داشته باشد.

ایال به بی‌بی‌سی گفت: «بسیار مهم است درک کنیم که پسر او به دست حماس، در جنگی که حماس آغاز کرد، کشته شد.»

این ژنرال بازنشسته همچنین از راه‌حل دو کشوری، یعنی به رسمیت شناختن یک کشور فلسطینی در کنار اسرائیل، حمایت نکرده است.

به گزارش رسانه‌های اسرائیلی، او در اواخر اوت گفت هر کس همچنان به چنین احتمالی باور دارد «متوهم» است.

با این حال گفته است قصد دارد روابط اسرائیل با تشکیلات فلسطینی را «بازتعریف» کند.

او در مصاحبه ماه اکتبر با تایمز آو اسرائیل گفت: «باید اجازه داد تشکیلات فلسطینی بر۲/۸ میلیون فلسطینی [در کرانه غربی اشغالی] حکومت کند. من نمی‌خواهم بر آن‌ها حکومت کنم.»

اگرچه آیزنکوت از گسترش بلوک‌های بزرگ شهرک‌نشینی، به شرط تطابق آن با قوانین اسرائیل و منافع ملی، حمایت می‌کند، با طرح‌های جنجالی برای افزایش حضور شهرک‌نشینان یهودی در برخی مناطق کرانه غربی مخالفت کرده است؛ به‌ویژه طرح گسترش یک شهرک در منطقه‌ای موسوم به ای وان در شرق بیت المقدس.

به نظر می‌رسد بخشی از ملاحظات او ناشی از واکنش منفی جامعه بین‌المللی باشد، اما او اخیرا وعده داد «تروریست‌های یهودی را از یهودا و سامره»، نامی که اسرائیل برای کرانه غربی اشغالی به کار می‌برد، «بیرون کند».

یکی از وعده‌های انتخاباتی او آغاز تحقیق درباره حملات ۷ اکتبر است که قصورهای احتمالی دولت اسرائیل را بررسی خواهد کرد.

رسانه‌های مهم اسرائیل ادعاهایی منتشر کرده‌اند مبنی بر این‌ که مقام‌های امارات متحده عربی و مصر، نتانیاهو را درباره احتمال حمله‌ای از غزه هشدار داده بودند.

نتانیاهو این ادعاها را رد کرده و از روزنامه اسرائیلی‌ که نخستین بار این ادعا را مطرح کرد شکایت کرده است.

او همچنین به‌طور مداوم با تشکیل کمیسیون تحقیق دولتی تحت هدایت دیوان عالی اسرائیل مخالفت کرده و استدلال کرده است دستگاه قضایی علیه او جانبدار خواهد بود.

آیزنکوت می‌گوید: «این انتخابات انتخابی است میان مسئولیت‌پذیری و فرار از مسئولیت.»

آیزنکوت در برنامه ۱۰ ماده‌ای خود همچنین وعده داده است یک برنامه اضطراری برای مقابله با افزایش مهاجرت اسرائیلی‌های بسیار متخصص از کشور و تشویق ورود مهاجران جدید اجرا کند.

او همچنین می‌خواهد معافیت‌های خدمت سربازی برای جوامع یهودی فوق‌ارتدوکس و شهروندان عرب اسرائیل را پایان دهد.

او به تایمز آو اسرائیل گفت: «کار دیگری که انجام خواهیم داد تصویب قانون خدمت همگانی برای همه شهروندان اسرائیل است: خدمت نظامی، ملی یا مدنی، از جمله خدمت ملی برای عرب‌ها.»

تلاش‌های پیشین برای گسترش خدمت نظامی، از جمله یکی از سوی دولت نتانیاهو، به اعتراض جوامع فوق‌ارتدوکس منجر شده است.

خاستگاه ساده

آیزنکوت در طبریه به دنیا آمد و در ایلات بزرگ شد؛ دو شهری که از مراکز اصلی قدرت سیاسی اسرائیل، یعنی بیت المقدس و تل‌آویو، فاصله دارند.

او فرزند مهاجران مراکشی از خانواده‌ای کم‌ برخوردار است که در دهه ۱۹۵۰ در اسرائیل ساکن شدند.

جوامع یهودی مهاجر از کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا با عنوان «مزراحی» شناخته می‌شوند.

هیچ فرد مزراحی تاکنون نخست‌وزیر اسرائیل نشده است، هرچند سیاستمدارانی از این جامعه پیش‌تر برای این سمت تلاش کرده‌اند.

دیوید رمنیک، سردبیر نیویورکر که در جریان کارزار انتخاباتی مدتی را با آیزنکوت گذرانده، می‌گوید آیزنکوت موقعیت نتانیاهو را به‌عنوان نماینده اقشار به حاشیه رانده‌شده جامعه اسرائیل، مانند مزراحی‌ها، به چالش می‌کشد.

این تصویر در تضاد با این واقعیت قرار می‌گیرد که نتانیاهو از نسل مهاجران یهودی اروپای شرقی است و در محله‌ای مرفه در بیت القمدس بزرگ شده است.

به گزارش رسانه‌های اسرائیلی، جامعه مزراحی که در طول تاریخ از حزب لیکود حمایت کرده، اغلب برای توصیف آیزنکوت از واژه عربی مراکشی «دیالینا»، به معنای «یکی از خودمان»، استفاده می‌کند.

آیزنکوت اوایل امسال به شبکه تلویزیونی کانال ۱۳ گفت: «والدینم از مراکش مهاجرت کردند و من به آن‌ها و ریشه‌هایم افتخار می‌کنم، اما بیش از هر چیز خوشحال می‌شوم که به اسرائیلی بودنمان افتخار کنیم.»

زندگی نظامی

آیزنکوت در ۱۸ سالگی به ارتش اسرائیل پیوست و ۴۰ سال در ارتش خدمت کرد و در سلسله‌ مراتب نظامی بالا رفت تا اینکه از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹ رئیس ستاد شد.

در دهه ۲۰۰۰، او در جریان انتفاضه دوم فرمانده نیروهای اسرائیلی در کرانه غربی بود؛ خیزش چهار ساله فلسطینیان که در بیش از چهار سال نزدیک به هزار اسرائیلی و بیش از سه هزار فلسطینی در آن کشته شدند.

آیزنکوت بعدتر با «دکترین ضاحیه» مرتبط شناخته شد؛ دکترینی که استفاده گسترده و سنگین از نیروی نظامی علیه زیرساخت‌های غیرنظامی در مناطقی را تجویز می‌کند که اسرائیل معتقد است حملات از آنجا انجام می‌شوند.

همچنین مهم است که با وجود همه انتقادهای آیزنکوت از نتانیاهو، او هرگز با پاسخ نظامی اسرائیل به حملات ۷ اکتبر مخالفت نکرده است.

حدود ۱۲۰۰ نفر در حمله به رهبری حماس کشته و ۲۵۱ نفر گروگان گرفته شدند.

در پاسخ، اسرائیل عملیات نظامی در غزه را آغاز کرد که بنا بر اعلام وزارت بهداشت غزه تحت اداره حماس، بیش از ۷۴ هزار و ۲۰۰ نفر در آن کشته شده‌اند؛ آماری که سازمان ملل آن را قابل اعتماد می‌داند.

آیزنکوت به تایمز آو اسرائیل گفت: «ما مجبوریم از خودمان دفاع کنیم. باید صادقانه نگاه کنید که این ماجرا از کجا آغاز شد.»

مهدی حسن، روزنامه‌نگار و مجری، در روزنامه بریتانیایی گاردین نوشته است که «آیزنکوت نتانیاهو نیست»، اما «اجازه ادامه همان سیاست‌های توسعه‌طلبی و ویرانی را هم در کرانه غربی و هم در غزه خواهد داد».

آنشل پففر، خبرنگار مجله اکونومیست در اسرائیل و نویسنده زندگی‌نامه نتانیاهو، می‌گوید آیزنکوت «صلح‌طلب نیست».

اما او به بی‌بی‌سی می‌گوید: «در عین حال تصویری از یک مرد جدی دارد. تا اینجای کارزار وعده‌های دیوانه‌وار نمی‌دهد. همچنین از خانواده‌ای نخبه نمی‌آید و [به همین دلیل] تخریب وجهه‌اش بسیار دشوار است.»

او می‌گوید ظهور آیزنکوت به‌عنوان رقیب مستقیم نتانیاهو تا حدی غیرمنتظره بود.

«تا شش ماه پیش، محتمل‌ترین رقیب [نخست‌وزیر پیشین] نفتالی بنت بود. اما به نظر می‌رسد آیزنکوت درست در زمان مناسب توانسته با رای‌دهندگان ارتباط برقرار کند.»

آیزنکوت اغلب به‌عنوان «ضدنتانیاهو» توصیف می‌شود؛ مردی که زیر نور رسانه‌ها شکوفا نمی‌شود و سخنران سیاسی برجسته‌ای هم نیست.

ایال معتقد است آیزنکوت حتی از سیاستمدار بودن لذت نمی‌برد.

بازی ائتلاف‌سازی

اگرچه حزب آیزنکوت در نظرسنجی‌ها عملکرد خوبی دارد، پیش‌بینی نمی‌شود بتواند اکثریت مطلق را در کنست ۱۲۰ نفره کسب کند.

برای تشکیل دولت اکثریت، ۶۱ کرسی لازم است و همین موضوع در طول تاریخ احزاب را ناچار کرده دولت‌های ائتلافی تشکیل دهند.

اما بنیامین نتانیاهو استاد بازی‌های پس از انتخابات است.

او به‌عنوان رهبر لیکود در ۱۰ انتخابات سراسری شرکت کرده و در شش مورد توانسته دولت ائتلافی تشکیل دهد.

یکی از آن‌ها انتخابات ۲۰۰۹ بود، زمانی که حزب او در واقع کرسی‌های کمتری از رقیب اصلی‌اش به دست آورد.

در چند هفته اخیر، کارزار نتانیاهو استدلال کرده است که آیزنکوت برای تشکیل دولت به حمایت احزاب عرب نیاز خواهد داشت.

احزاب عرب در میان بیش از دو میلیون شهروند و ساکن عرب اسرائیل، که حدود ۲۰ درصد جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند، محبوب‌اند و نظرسنجی‌ها پیش‌بینی می‌کنند چهار حزب اصلی عرب، حدش، تعال، بلد و فهرست متحد عربی، در مجموع ۱۲ تا ۱۵ کرسی کنست به دست آورند.

نخست‌وزیر در یک ویدیوی انتخاباتی از آیزنکوت پرسید: «یک کشور یهودی می‌خواهید یا یک کشور فلسطینی؟»

آیزنکوت علنا حضور احزاب عرب در دولت خود را رد کرده است، اما در را به روی یک ائتلاف ضد نتانیاهو در کنست، در قالب یک دولت احتمالی اقلیت، کاملا نبسته است.

دالیا شایندلین، تحلیلگر سیاسی مستقر در تل‌آویو، به بی‌بی‌سی می‌گوید: «نتانیاهو به این دلیل قدرت را حفظ کرده که توانسته حامیانش را متقاعد کند رای دادن به او مسئله مرگ و زندگی است.»

اما او می‌گوید این بار پیشینه آیزنکوت می‌تواند کار را برای نخست‌وزیر دشوارتر کند.

«رهبران نظامی از زمان تاسیس کشور [اسرائیل] از حمایت عمومی برخوردار بوده‌اند، چون افکار عمومی اسرائیل اعتماد زیادی به ارتش دارد.»

ترمیم روابط

آیا پیروزی آیزنکوت می‌تواند به ترمیم روابط اسرائیل با جامعه بین‌المللی کمک کند؟

پروفسور یوسی مکلبرگ، کارشناس اسرائیلی روابط بین‌الملل در اندیشکده چتم‌هاوس، به بی‌بی‌سی گفت چنین ظرفیتی وجود دارد.

اما او نسبت به انتظار «تغییر یک‌ شبه» هشدار می‌دهد و می‌گوید جایگزین شدن نتانیاهو تضمینی برای تغییر رویکرد اسرائیل نیست.

او می‌گوید: «فکر نمی‌کنم هیچ‌ یک از احزاب مخالف، از جمله حزب آیزنکوت، جایگزین روشنی [برای نتانیاهو] ارائه کنند.»

پروفسور مکلبرگ اضافه می‌کند: «اگر آیزنکوت پیروز شود، باید درباره شهرک‌های یهودی در کرانه غربی اقدامات قاطع انجام دهد و وضعیت غزه را بهبود بخشد.»