علیرضا فغانی؛ داوری که با ایران مشهور شد و با استرالیا رکورد شکست

سه‌شنبه شب، وقتی علیرضا فغانی سوت آغاز بازی را بزند، اتفاقی رخ خواهد داد که پیش از او «هیچ داوری در تاریخ فوتبال جهان» آن را تجربه نکرده است.

آقای فغانی، با قضاوت دیدار فرانسه و سنگال در جام جهانی ۲۰۲۶، نخستین داوری خواهد شد که در چهار دوره جام جهانی حاضر شده است؛ مسیری که از برزیل ۲۰۱۴ آغاز شد، در روسیه و قطر ادامه پیدا کرد و حالا به آمریکای شمالی رسیده است.

اما ماجرای این رکورد فقط به کیفیت بالای داوری و نگه داشتن این کیفیت در دورانی طولانی محدود نمی‌شود.

فغانی با نام ایران به فوتبال جهان معرفی شد، در فوتبال ایران رشد کرد و بخش بزرگی از مهم‌ترین مسابقات دوران حرفه‌ای‌اش را با عنوان «داور ایرانی» قضاوت کرد. با این حال، مهم‌ترین رکورد زندگی حرفه‌ای او نه با نام ایران، بلکه با پرچم استرالیا ثبت خواهد شد؛ کشوری که چند سال پیش به آن مهاجرت کرد و حالا نماینده آن است.

این روایت مردی است که از زمین‌های خاکی جنوب تهران به فینال‌های فوتبال جهان رسید؛ داوری که بازی‌های لیونل مسی، نیمار، کیلیان امباپه و کریستیانو رونالدو را سوت زد، داربی تهران را بارها قضاوت کرد، در بزرگ‌ترین ورزشگاه‌های جهان مورد اعتماد فیفا قرار گرفت و در سال‌های اخیر، میان فوتبال، مهاجرت، هویت و سیاست قرار گرفت.

برای بخشی از ساختار رسمی ورزش ایران، او دیگر چهره‌ای «خودی» محسوب نمی‌شود. اما برای بسیاری از ایرانی‌ها، نامش هنوز همان معنایی را دارد که سال‌ها پیش داشت: داوری از «ایران» که به بالاترین سطح فوتبال جهان رسید.

از زمین‌های خاکی تا رویای جام جهانی

علیرضا فغانی در شهرری و در خانواده‌ای متولد شد که فوتبال و داوری بخشی از زندگی روزمره آن بودند. پدرش محمد فغانی، در جوانی داوری فوتبال می‌کرد و برادر کوچکترش هم بعدها وارد همین مسیر شد.

او سال‌ها بعد گفته بود وقتی در نوجوانی از آرزوی قضاوت در فینال جام جهانی حرف می‌زد، بسیاری از اطرافیانش حرفش را جدی نمی‌گرفتند.

فوتبال ایران در دهه‌هایی که فغانی رشد می‌کرد، ساختار حرفه‌ای و مدرنی برای پرورش داوران نداشت. مسیر پیشرفت بیشتر از دل تجربه، مسابقات محلی و آزمون و خطا می‌گذشت. فغانی هم مانند بسیاری از داوران نسل خود، کار را از زمین‌های خاکی و مسابقات محلی آغاز کرد.

او ابتدا فوتبال بازی می‌کرد، اما خیلی زود یعنی در نوجوانی، به سمت داوری رفت؛ مسیری که آرام‌آرام او را از مسابقات محلی به لیگ فوتبال ایران و سپس به فهرست بین‌المللی فیفا رساند.

در فوتبال ایران، جایی که داوران معمولا زیر فشار شدید رسانه‌ها، مدیران باشگاه‌ها و هواداران قرار دارند، «دوام آوردن» هنری جداگانه از فن داوری محسوب می‌شود. عملکردی که به خودی خود دشوار است؛ چه برسد به آن‌که یک داور بتواند از چنین فضایی، به سطح اول فوتبال جهان برسد.

مدرسه‌ای به نام داربی تهران

پیش از آن‌که نام علیرضا فغانی در جام جهانی مطرح شود، او در فوتبال ایران یکی از سخت‌ترین آزمون‌های ممکن برای هر داوری را پشت سر گذاشته بود: داربی تهران.

فغانی هفت بار مسابقه استقلال و پرسپولیس را قضاوت کرد؛ رکوردی که او را در کنار محسن ترکی در میان رکوردداران داوری این مسابقه قرار می‌دهد.

برای داوری که از فوتبال ایران به سطح بین‌المللی رسید، این تجربه فقط یک آمار نبود. داربی تهران در فوتبال ایران نوعی آزمون شخصیت هم هست. مسابقه‌ای که هر تصمیم داور می‌تواند سرنوشت زندگی حرفه‌ای او را تغییر دهد.

در همین مسابقات بود که بخشی از شخصیت حرفه‌ای فغانی شکل گرفت؛ آرامش در فضای پرتنش، آمادگی بدنی بالا و توانایی حفظ کنترل مسابقه بدون تبدیل شدن به چهره اصلی بازی.

فغانی خودش را پیرو شعار «پی‌یر لوئیجی کولینا، داور سرشناس ایتالیایی، می‌دانست. شعاری که می‌گفت داور خوب، داوری‌ است که در جریان مسابقه دیده نشود.

علیرضا فغانی هرچند رفتارهایی باجذبه و چهره‌ای کاریزماتیک از خودش در داربی‌ها به نمایش می‌گذاشت اما در هیچ یک از این مسابقات، حضورش در بازی به چشم نیامد.

صعود در فوتبال آسیا و جهان

علیرضا فغانی در دهه ۱۳۸۰ به تدریج یکی از شناخته‌شده‌ترین داوران فوتبال ایران شد و با ورود به فهرست بین‌المللی فیفا، مسیر حرفه‌ای‌اش شتاب بیشتری گرفت.

قضاوت در فینال جام ملت‌های آسیا ۲۰۱۵ به عنوان تورنمنتی که اولین بار داشت حضور در آن را تجربه می‌کرد، یکی از نخستین نقاط عطف دوران حرفه‌ای او بود. چند ماه بعد، فیفا او را برای قضاوت فینال فوتبال المپیک ۲۰۱۶ ریو انتخاب کرد؛ مسابقه‌ای میان برزیل و آلمان در ورزشگاه ماراکانا، با حضور ستاره‌هایی مانند نیمار.

دو انتخاب پیاپی که نشانه اعتماد کنفدراسیون فوتبال آسیا و فدراسیون جهانی فوتبال بود، یک خبر خاص برای فوتبال جهان داشت: به ستاره جدید داوری سلام کنید.

فغانی در همان سال ۲۰۱۶ فینال جام جهانی باشگاه‌ها را میان بارسلونا و ریورپلاته با حضور لیونل مسی، نیمار و لوئیس سوارز سوت زد.

در سال‌های بعد، فغانی یکی از مهم‌ترین داوران آسیایی فیفا شد؛ داوری که نه فقط برای مسابقات آسیایی و قضاوت در فینال لیگ قهرمانان آسیا یا سوت زدن در مهم‌ترین بازی‌های جام ملت‌های آسیا، که برای حساس‌ترین بازی‌های تورنمنت‌های جهانی انتخاب می‌شد.

جام جهانی و ورود به حلقه نخبگان

جام جهانی ۲۰۱۴ نخستین حضور فغانی در این، بالاترین و معتبرترین تورنمنت ملی فوتبال جهان بود. هرچند او در آن دوره قضاوتی به عنوان داور وسط نداشت و به عنوان داور چهارم در گروه داوران قرار می‌گرفت اما همین انتخاب آغاز ورودش به حلقه اصلی داوران مورد اعتماد فیفا محسوب می‌شد.

چهار سال بعد، در جام جهانی ۲۰۱۸ روسیه، فغانی یکی از چهره‌های اصلی داوری جام جهانی شد.

او در جام جهانی ۲۰۱۸ چهار مسابقه را قضاوت کرد؛ دو دیدار در مرحله گروهی میان آلمان و مکزیک و سپس بازی برزیل و صربستان. بعد در مرحله یک هشتم نهایی، قضاوت دیدار پرتنش فرانسه و آرژانتین را به او سپردند. مسابقه‌ای با حضور ستاره‌هایی مانند لیونل مسی، آنخل دیماریا، خاویار ماسچرانو، کیلیان امباپه، پل پوگبا و آنتوان گریزمان.

آخرین قضاوتش در این جام، بازی رده‌بندی میان بلژیک و انگلیس بود. او این بار داوری ستاره‌هایی مانند کوین د‌بروینه، ادن آزار، روملو لوکاکو و هری کین را برعهده داشت.

در همان مسابقات بود که بسیاری از تحلیل‌گران داوری و رسانه‌های بین‌المللی از فغانی به عنوان یکی از موفق‌ترین داوران جام جهانی یاد کردند. برخی از کارشناسان داوری معتقد بودند که او می‌توانست داور بازی فینال این مسابقات باشد.

جام جهانی ۲۰۲۲ قطر اما آخرین حضور او با نام ایران در فهرست داوران فیفا شد. او اما فقط اجازه داوری در دو بازی از مرحله گروهی را پیدا کرد؛ اولی بلژیک و کانادا و دومی بازی پرتغال و اروگوئه.

او در همین سال به عنوان بهترین داور سال آسیا انتخاب شد و در تورنمنت‌های معتبری مانند جام کنفدراسیون‌ها و جام باشگاه‌های جهان نیز قضاوت کرد.

این سال اما برای علیرضا فغانی با یک اتفاق غریب به پایان رسید؛ فدراسیون فوتبال ایران نام او را از فهرست «داوران بین‌المللی ایران» خارج کرد.

مهاجرت؛ آغاز فصل تازه

شهریور ۱۳۹۸، علیرضا فغانی همراه خانواده‌اش به استرالیا مهاجرت کرد. این مهاجرت اما به معنی تغییر تابعیت او نبود. طی سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۱ علیرضا فغانی نه تنها با پرچم ایران در مسابقات بین‌المللی قضاوت کرد که بارها با درخواست فدراسیون فوتبال، قضاوت داربی تهران را هم پذیرفت. یعنی از استرالیا به ایران آمد، داربی را سوت زد و بار دیگر به خانواده‌اش پیوست.

علیرضا فغانی در زمان ترک کشور و در گفت‌وگویی با رسانه‌های ایران، تنها دلیلش برای تصمیم به مهاجرت را «تحصیل» و «آینده» فرزندانش دانست. اما مهاجرت او که قرار بود فقط یک جابه‌جایی جغرافیایی باشد، مسیر حرفه‌ای زندگی‌اش را هم تغییر داد.

فغانی در استرالیا با استقبال گرم فدراسیون فوتبال این کشور روبرو شد. رییس کمیته داوران فوتبال استرالیا حضور فغانی در این کشور را «دستاورد بزرگ» برای فوتبال کشورش دانست و گفت که از او به سرعت در ساختار داوری این کشور استفاده خواهد شد.

اما همزمان، رابطه او با ساختار رسمی فوتبال ایران آرام‌آرام رو به تاریکی رفت. پیچیدگی‌ها از جایی آغاز شد که کمیته داوران فدراسیون فوتبال ایران ادعا کرد که قرار داشتن نام فغانی در فهرست داوران بین‌المللی ایران، باعث «بی‌توجهی» کنفدراسیون فوتبال آسیا و فیفا به داوران جوان ایرانی می‌شود.

پس سال ۱۴۰۱ نام فغانی را در آستانه جام جهانی ۲۰۲۲ از فهرست داوران بین‌المللی ایران خارج کردند.

خود او در واکنش به این اتفاق گفت حذف نامش از فهرست داوران بین‌المللی ایران باعث از دست دادن قضاوت‌هایش در جام جهانی ۲۰۲۲ نمی‌شود، چون فیفا فهرست داوران آن مسابقات را از قبل بسته است.

اما این تصمیم یک معنی ساده بیشتر نداشت؛ پایان رسمی حضور علیرضا فغانی به عنوان داور بین‌المللی ایران.

فغانی و سیاست؛ جایی میان سکوت و موضع‌گیری

در دنیای فوتبال بین‌المللی، داوران معمولا از ورود مستقیم به مسائل سیاسی و اجتماعی پرهیز می‌کنند. این فقط نه یک انتخاب شخصی، که توصیه‌ای جدی از سوی کمیته داوران فیفا است.

داوران فیفا، به‌ویژه در سطح جام جهانی، زیر ذره‌بین قرار دارند و هر اظهار نظر سیاسی یا اجتماعی آن‌ها می‌تواند برای فیفا، حساسیت‌برانگیز باشد.

با این حال، علیرضا فغانی در جریان اعتراضات ۱۴۰۱ در ایران، سکوت اختیار نکرد.

او در پیام‌ها و موضع‌گیری‌هایی با خانواده مهسا امینی و کشته‌شدگان اعتراضات ابراز همدردی کرد؛ موضعی که در فضای سیاسی ایران می‌توانست برایش هزینه‌ساز باشد. هزینه اولیه‌اش، حملات رسانه‌های نزدیک به حکومت از جمله خبرگزاری فارس، نزدیک به سپاه پاسداران بود.

حمله به فغانی تازگی نداشت؛ پیش از آن خبرگزاری فارس به دلیل دست دادن فغانی در جریان جام جهانی ۲۰۱۸ با یک داور زن، خواهان برخورد جدی نهادهای قضایی با این داور شده بود.

او حتی وقتی دیگر زیر پرچم ایران قضاوت نمی‌کرد هم از گزند رسانه‌های نزدیک به سپاه پاسداران و تندروهای نزدیک به بدنه حکومت دور نماند. مانند سال ۲۰۲۵ و وقتی در مراسم اختتامیه جام جهانی باشگاه‌ها و قضاوت در فینال این مسابقات، به دعوت جانی اینفانتینو رییس فیفا، برای گرفتن مدال یادبودش بالای سن رفت و با دونالد ترامپ رییس جمهور آمریکا دست داد و عکس یادگاری گرفت.

رسانه‌های حکومتی داخل ایران به او تاختند. علی‌اکبر رائفی‌پور، از چهره‌های تندرو حکومت، گفت: «فغانی اگر غیرت داشت باید به ترامپ سیلی می‌زد» و علیرضا دبیر، رئیس فدراسیون کشتی، هم به رسانه‌ها گفت: «به جای فشردن دست قاتل، گلویش را می‌درید.»

علیرضا فغانی پس از سرکوب معترضان در دی‌ماه ۱۴۰۴ نیز سکوت نکرد. او نسبت به کشتار معترضین در صفحات اجتماعی‌اش واکنش نشان داد و همین موجب شد که قوه قضاییه جمهوری اسلامی، خبر از «توقیف اموال» او بدهد.

علیرضا فغانی واکنش مستقیمی به این گزارش‌ها و حجم گسترده حملات نشان نداد اما فضای رسانه‌ای پیرامون او نشان می‌داد که رابطه‌اش با ساختار رسمی ورزش ایران دیگر مانند گذشته نیست.

رکوردی که با استرالیا ثبت شد

فغانی بار دیگر در سال ۲۰۲۶، در فهرست داوران جام جهانی قرار گرفت؛ این بار به عنوان نماینده فدراسیون فوتبال استرالیا.

به این ترتیب، داوری که سال‌ها با نام ایران شناخته می‌شد، حالا رکورد حضور در چهار دوره جام جهانی را به نام استرالیا ثبت خواهد کرد.

این رکورد، فقط یک عدد در تاریخ فوتبال نیست. در دنیای داوری، دوام آوردن در بالاترین سطح برای بیش از یک دهه، از غیرممکن‌هاست.

داوران معمولا خیلی زود زیر فشار اشتباهات، انتقاد رسانه‌ها یا تغییر نسل‌ها از سطح اول کنار می‌روند. نه فدراسیون‌های ملی و نه فیفا، تمایلی برای سرمایه‌گذاری‌های بلند مدت و صرف هزینه‌ روی داورانی که در پرونده‌شان سابقه اشتباهاتی تاثیرگذار داشته‌اند را ندارند.

با این حال علیرضا فغانی توانست از جام جهانی ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۶ در جمع داوران جام جهانی باقی بماند؛ دستاوردی که نشان‌دهنده تداوم حضور او در میان داوران مورد اعتماد فیفا در بالاترین سطح فوتبال جهان است.