چه عواملی زلزله را مرگبار میکند؟
منبع تصویر، Reuters
بهروزرسانی ۲۵ جون ۲۰۲۶
دو زمینلرزه قدرتمند که در فاصلهای کوتاه از یکدیگر رخ دادند، روز چهارشنبه همزمان با رخصتیهای عمومی، ساختمانهای بسیاری را در کاراکاس، پایتخت ونزویلا ویران کردند. در این حادثه دهها نفر جان باختند و شمار زیادی نیز زخمی شدند.
پیشبینی میشود با ادامه عملیات جستوجو در میان آوار و در حالی که خانوادهها در انتظار خبری از عزیزانشان هستند، شمار قربانیان افزایش یابد.
این دو زمینلرزه به بزرگی ۷/۲ و ۷/۵ ریشتر، اوایل شامگاه چهارشنبه زمانی که بسیاری از مردم در خانههای خود بودند منطقهای در غرب کاراکاس را لرزاندند. لرزش زمین تا بوگوتا، پایتخت کلمبیا، نیز احساس شد.
در حالی که مقامها در حال ارزیابی خسارتهای ناشی از این زلزله هستند، سازمان زمینشناسی امریکا برآورد کرده است که احتمال بیش از ۴۰ درصد وجود دارد که شمار جانباختگان بین ۱۰ هزار تا ۱۰۰ هزار نفر باشد.
اما چرا زمینلرزهها میتوانند تا این اندازه مرگبار باشند؟
منبع تصویر، Anadolu via Getty Images
قدرت و مدتزمان زمینلرزه
زمینلرزهها با مقیاسی به نام «بزرگی گشتاوری» یا Mw اندازهگیری میشوند. این مقیاس جایگزین مقیاس شناختهشده ریشتر شده است که اکنون قدیمیتر و دقت آن کمتر تلقی میشود.
عددی که برای هر زمینلرزه اعلام میشود، بر اساس میزان جابهجایی گسل و نیرویی که باعث این جابهجایی شده، محاسبه میشود.
زمینلرزههایی با بزرگی ۲/۹ یا کمتر معمولا احساس نمیشوند، اما دستگاههای لرزهنگاری آنها را ثبت میکنند. زمینلرزههای بزرگتر از این اغلب قابل احساس هستند و حتی ممکن است خسارتهای جزئی به بار آورند. دو زمینلرزهای که روز ۲۴ جون ونزویلا را لرزاندند، هر دو در رده زمینلرزههای بزرگ قرار میگیرند و انتظار میرود خسارتهای جدی بر جای گذاشته باشند.
زمینلرزههایی با بزرگی بیش از ۸ در رده «عظیم» طبقهبندی میشوند و میتوانند در مناطق نزدیک به کانون زمینلرزه خسارتهای فاجعهباری به بار آورند. بزرگترین زمینلرزه ثبتشده در جهان، سال ۱۹۶۰ در چیلی رخ داد و با بزرگی بیسابقه ۹/۵، بر اثر گسیختگی مرز میان دو صفحه تکتونیکی به وقوع پیوست.
علاوه بر بزرگی زلزله، مدتزمان لرزش زمین نیز نقش مهمی در میزان ویرانگری آن دارد.
شبکه لرزهنگاری شمالغرب اقیانوس آرام میگوید: «لرزش ناشی از زمینلرزههای کوچک معمولا تنها چند ثانیه طول میکشد، اما در زلزلههای متوسط تا بزرگ، مانند زلزله سوماترا در سال ۲۰۰۴، لرزشهای شدید ممکن است تا چند دقیقه ادامه داشته باشد.»
عمق
قدرت زلزله تنها عامل مهم نیست: عمق وقوع آن نیز نقش تعیینکنندهای دارد.
برای مثال، در زلزله مراکش در سال ۲۰۲۳، کانون زلزله حدود ۱۸ کیلومتر زیر سطح زمین قرار داشت. این عمق تقریبا دو برابر ارتفاع کوه اورست است، اما از نظر معیارهای زمینشناسی، زمینلرزهای عمیق محسوب نمیشود.
داکتر کارمن سولانا، آتشفشانشناس و زمینشناس دانشگاه پورتسموث به بیبیسی گفت: «این زمینلرزه نسبتا کمعمق بود. یعنی لایههای کمتری از زمین برای جذب و تضعیف انرژی و امواج آن وجود داشت و در نتیجه لرزشها بسیار شدیدتر بودند.»
در مقابل، زمینلرزهای با بزرگی ۶/۲ که در سپتامبر ۲۰۲۳ ولایت دورافتاده مالوکوی شمالی در اندونیزیا را لرزاند، در عمق ۱۶۸ کیلومتری زمین رخ داد و هیچ تلفانی گزارش نشد.
منبع تصویر، Getty Images
زمان وقوع زلزله
بسیاری از قربانیان زمینلرزهها در اثر فروریختن ساختمانها جان خود را از دست میدهند. به همین دلیل، زمینشناسان جملهای معروف دارند: «زلزله مردم را نمیکشد، بلکه ساختمانها این کار را میکنند.»
به همین دلیل، زمینلرزههایی که در طول روز و زمانی رخ میدهند که افراد کمتری در ساختمانها حضور دارند، معمولا تلفات کمتری بر جای میگذارند.
برای نمونه، زلزلهای که در سال ۲۰۲۳ مرکز مراکش را لرزاند، ساعت ۱۱ و ۱۱ دقیقه شب به وقت محلی رخ داد٬ زمانی که بسیاری از مردم در خواب بودند.
ساختوساز ساختمان
ساخت خانههایی که در برابر همه زمینلرزهها، بهجز شدیدترین آنها، مقاوم باشند، امکانپذیر است. برای این کار، ساختمانها باید به گونهای طراحی شوند که تا حد امکان انرژی ناشی از زمینلرزه را جذب کنند.
جاپان که طبق گزارش سازمان زمینشناسی امریکا همچنان زلزلهخیزترین کشور جهان به شمار میرود، از پیشگامان ساخت ساختمانهای مقاوم در برابر زلزله است.
جون ساتو، انجینیر سازه و دانشیار دانشگاه توکیو، میگوید: «اگر یک ساختمان بتواند تمام انرژی ناشی از زمینلرزه را جذب کند، فرو نخواهد ریخت.»
این کار عمدتا با روشی به نام جداسازی لرزهای اتفاق میافتد. در این روش، ساختمان روی نوعی تکیهگاه یا ضربهگیر قرار میگیرد که گاهی این ضربهگیرها تنها بلوکهای لاستیکی به ضخامت حدود ۳۰ تا ۵۰ سانتیمتر هستند که حرکت ناشی از زمینلرزه را جذب میکنند.
با این حال، اجرای چنین سیستمی پرهزینه است و بودجه ساختوساز و کیفیت مصالح ساختمانی در کشورهای مختلف تفاوت زیادی دارد.
در مناطق دورافتاده مراکش که بیشترین خسارت را از زلزله سال ۲۰۲۳ دیدند، بسیاری از ساختمانها از خشت ساخته شده بودند که در برابر زلزلههای شدید مقاومت چندانی ندارند.
منبع تصویر، Anadolu via Getty Images
فروریختن ساختمانهای بلند و پرجمعیت در جریان زلزله میتواند به تلفات جانی بسیار سنگینی منجر شود.
پس از زلزله فبروری ۲۰۲۳ در ترکیه، بسیاری از مردم این کشور از معیارهای ساختمانی ضعیف و بهویژه اجرا نشدن مقررات ساختمانی انتقاد کردند.
کارشناسان میگویند با وجود قدرت زیاد این زلزلهها، ساختمانهایی که مطابق اصول مهندسی ساخته شده باشند، باید توان مقاومت در برابر آنها را داشته باشند.
پروفیسور دیوید الکساندر، متخصص برنامهریزی و مدیریت بحران در کالج دانشگاهی لندن میگوید: «شدت این زلزله بسیار زیاد بود، اما نه آنقدر که بتواند ساختمانهای معیاری و مقاوم را فرو بریزد.»
او افزود: «در بیشتر مناطق، شدت لرزش حتی کمتر از حداکثر میزان آن بود. بنابراین میتوان نتیجه گرفت که از میان هزاران ساختمانی که فروریختند، تقریبا هیچیک با معیارهای مقاومسازی در برابر زمینلرزه ساخته نشده بودند.»
منبع تصویر، Anadolu via Getty Images
تراکم جمعیت
زلزلهای به بزرگی ۸/۲ ریشتر که در جولای ۲۰۲۱ در نزدیکی شبهجزیره آلاسکا رخ داد، هفتمین زلزله بزرگ ثبتشده در تاریخ امریکا به شمار میرود.
با این حال، زلزله چیگنیک نه کشتهای بر جای گذاشت و نه کسی در آن زخمی شد. دلیلش این بود که کانون زمینلرزه نسبتا عمیق بود و در فاصله زیادی از مراکز پرجمعیت رخ داد.
در مقابل، زلزله ۷/۰ ریشتری هائیتی در جنوری ۲۰۱۰ ویرانی گسترده و تلفات سنگینی بر جای گذاشت. برآورد میشود بیش از ۲۵۰ هزار نفر جان باختند، حدود ۳۰۰ هزار نفر زخمی و بیش از یکونیم میلیون نفر بیخانمان شدند.
پورتو پرنس، پایتخت هائیتی، بیشترین آسیب را از این زلزله دید و تراکم بسیار بالای جمعیت آن ــ بیش از ۲۷ هزار نفر در هر کیلومتر مربع ــ یکی از دلایل اصلی شمار بالای قربانیان بود.
نوع خاک
چانس زنده ماندن در یک زلزله تا حد زیادی به استحکام زمینی بستگی دارد که روی آن ایستادهایم.
به گفته سازمان زمینشناسی امریکا اگر خاک از رسوبات سست و اشباع از آب تشکیل شده باشد، توانایی کمتری برای مقاومت در برابر لرزشهای شدید دارد و ممکن است پدیدهای به نام روانگرایی خاک رخ دهد.
در این پدیده، خاکی که در حالت عادی جامد است، مانند مایع رفتار میکند و میتواند خسارتهای ناشی از زلزله٬ مانند زلزله نیگاتا در جاپان در سال ۱۹۶۴ را بهطور چشمگیری افزایش دهد.
در مقابل، با وجود اینکه زلزله سال ۲۰۲۳ ترکیه بیش از ۵۰ هزار نفر را کشت، اما شهر ارزین که تنها حدود ۸۰ کیلومتر با کانون زمینلرزه فاصله داشت، تقریبا بدون آسیب باقی ماند.
در این شهر هیچکس جان خود را از دست نداد و حتی یک ساختمان نیز فرونریخت، در حالی که شهرهای اطراف تقریبا با خاک یکسان شدند.
زمینشناسان میگویند ارزین به دلیل قرار گرفتن بر روی لایهای محافظ از سنگ بستر و زمین سخت، که توانایی جذب امواج لرزهای را داشت، از این فاجعه در امان ماند.
واکنش اضطراری
منبع تصویر، Getty Images
آمادگی برای مقابله با زلزله نیز میتواند نقش مهمی در نجات جان انسانها داشته باشد.
در جاپان، مکاتب موظفاند هر سال دو بار مانور زلزله برگزار کنند و به کودکان آموزش داده میشود که در خانه، فضای باز یا داخل وسایل نقلیه چگونه در هنگام وقوع زلزله واکنش نشان دهند. در تایوان نیز مانورهای سراسری زلزله برای سنجش آمادگی نیروهای کمکی برگزار میشود.
اما در بسیاری از کشورها، بهویژه کشورهایی که بهندرت با چنین بلایایی روبهرو میشوند، چنین آموزشها و تمرینهایی وجود ندارد.
سرعت و گستردگی عملیات امداد و نجات نیز از عوامل حیاتی در کاهش تلفات است. هرچند پس از زلزله ترکیه، برخی افراد حتی بیش از ۱۰ روز بعد زنده از زیر آوار بیرون کشیده شدند، اما بسیاری از مجروحان و افراد گرفتار زیر آوار تا آن زمان زنده نمیمانند.
به همین دلیل، وجود زیرساختهای مناسب حملونقل و توانایی بازگشایی سریع مسیرهای ارتباطی، نقش تعیینکنندهای در عملیات امدادرسانی دارد. در مناطق دورافتاده مراکش که از زلزله سال ۲۰۲۳ آسیب دیدند، بسیاری از جادههای منطقه بر اثر رانش زمین و آوار مسدود شده بودند و شماری از ساکنان روستاها میگفتند که یا هیچ کمکی دریافت نکردهاند یا کمکها بسیار ناچیز بودهاند.
پیامدهای ثانویه
فروریختن ساختمانها تنها عامل مرگومیر پس از زلزله نیست.
ساکنان مناطق ساحلی در معرض خطر سونامیهایی قرار دارند که در پی زلزله ایجاد میشوند.
سونامی اقیانوس هند در سال ۲۰۰۴ بر اثر زلزلهای به بزرگی ۹/۱ ریشتر در بستر اقیانوس هند، در نزدیکی شهر باندا آچه در شمال جزیره سوماترا رخ داد.
این زلزله و امواج عظیم پس از آن، حدود ۲۳۰ هزار نفر را در بیش از ۱۰ کشور به کام مرگ کشاند. قدرت امواج به حدی بود که حتی در سواحل دوردست افریقا، در آن سوی اقیانوس هند نیز قربانی گرفت.
در مناطق کوهستانی نیز زلزله میتواند باعث رانش زمین شود٬ پدیدهای که خانهها را زیر آوار مدفون میکند و عملیات امداد و نجات را با دشواری روبهرو میسازد.
در سال ۲۰۱۵، زلزلهای قدرتمند در نپال نزدیک به ۹ هزار کشته بر جای گذاشت. زمینشناسان میگویند این زلزله و پسلرزههای آن، بیش از ۳ هزار رانش زمین را در مناطق آسیبدیده به دنبال داشت.
زمینلرزه سال ۱۹۰۶ سانفرانسیسکو تنها حدود ۲۰ تا ۲۵ ثانیه لرزش شدید ایجاد کرد، اما همین لرزش برای شکستن خطوط انتقال گاز و آب شهر کافی بود.
نشت گاز باعث آتشسوزی در نقاط مختلف شهر شد و قطع آب نیز مهار آتش را بسیار دشوار کرد. در مجموع، بیش از ۳ هزار نفر در این فاجعه جان باختند.
