گزارش ویژه بیبیسی: «در ترکیه شکنجه شدیم و اعضای بدنمان را از دست دادیم»
- نویسنده, مامون درانی
- شغل, بخش راستیآزمایی بیبیسی افغانستان
- منتشر شده در
- زمان مطالعه: ۷ دقیقه
**هشدار: محتوای این مطلب ممکن است برای برخی آزاردهنده باشد.
«وقتی به هوش آمدم، هر دو پایم قطع شده بودند. دستهایم را بالا آوردم؛ احساس میکردم سبک شدهاند. دیدم هر دو دستم هم قطع شدهاند. گلویم گرفته بود و نمیتوانستم حرف بزنم.»
دوازده مهاجر افغان، در سنین ۱۳ تا ۲۵ سال، به بخش راستیآزمایی بیبیسی افغانستان گفتهاند که جزو ۵۰ نفری بودهاند که پس از لتوکوب و برهنهشدن توسط نیروهای مرزبانی ترکیه، در برف رها شدند.
یازده نفر از این ۱۲ نفر، از جمله عاصم ۱۳ ساله، بعدها به دلیل سرمازدگی بخشی از اعضای خود را از دست دادند. پنج نفر از آنان نیز میگویند دستکم شاهد مرگ ۲۰ نفر دیگر بر اثر یخزدگی بودهاند.
اگرچه ترکیه به دلیل میزبانی از یکی از بزرگترین جمعیتهای پناهجویان جهان مورد تحسین بینالمللی قرار گرفته است، اما نهادهای ناظر بر حقوق بشر میگویند این کشور بهطور نظاممند شمار زیادی از افغانها را بدون بررسی کامل پروندههایشان اخراج کرده است.
با این حال، سخنگوی وزارت امور خارجه ترکیه به بیبیسی گفته است که نیروهای مرزی این کشور مطابق قوانین داخلی و بینالمللی عمل میکنند، به ارزشهای انسانی و کرامت افراد احترام میگذارند و مطابق اصول فرهنگی ترکیه، تمام کمکهای لازم از جمله غذا، آب و خدمات پزشکی را در اختیار مهاجران فاقد مدارک قرار میدهند و استانداردهای کمکهای بشردوستانه را بدون هیچگونه اغماضی اجرا میکنند.
بین ۱۰ تا ۲۰ جنوری سال جاری میلادی، زمانی که دمای هوا به منفی ۱۵ درجه سانتیگراد رسید، حدود ۵۰ مهاجر افغان فاقد مدارک در شهر وان، در شرق آناتولی و نزدیکترین شهر ترکیه به مرز ایران که یکی از مسیرهای اصلی قاچاق مهاجران است، بازداشت شدند.
شاهسوار، ۲۱ ساله، به بیبیسی گفت که بلافاصله پس از ورود به شهر، و پس از آنکه قاچاقچیان در چهارمین تلاشش او را از مرز ایران عبور دادند، بازداشت شد.
او میگوید: «پولیس ترکیه بسیار خشمگین بود. ما را در صف قرار دادند و شروع به لتوکوب کردند.»
شاهسوار میافزاید: «پس از لتوکوب شدید، چند شب ما را در انباری نگه داشتند که برف داخل آن میبارید. روزی فقط یک بار به ما آب و نان خشک میدادند.»
علاءالدین، ۲۳ ساله از ولایت ننگرهار، نیز در مصاحبه با بیبیسی گفت: «هوا بسیار سرد بود. به ما غذا نمیدادند و مجبورمان میکردند کارهای سخت انجام دهیم. باید هیزم حمل میکردیم و برفها را پارو میکردیم.»
او میگوید در تمام این مدت هیچ تماسی با خانوادهاش یا قاچاقچیای که وعده انتقال او به اروپا را داده بود، نداشت.
به گفته تقریباً همه ۱۲ نفری که با بیبیسی صحبت کردهاند، پولیس ترکیه در ۲۵ جنوری آنان را در فضای باز به صف ایستاده کردند و با میلههای آهنی مورد لتوکوب قرار دادند.
علاءالدین میگوید، پس از آنکه لباسهایشان را از تنشان کشیدند و دستهشان را بستند، مجبور شدند روی شکم به سمت یک تپه بخزند.
او میگوید: «بر اثر لتوکوب نیروهای مرزبانی ترکیه، سر برخی افراد شکسته بود و خون روی شانههایشان جاری بود.»
شاهسوار نیز میگوید برخی آنقدر شدید لت خورده بودند که دیگر نمیتوانستند از دستهایشان استفاده کنند.
او میافزاید: «تمام لباسهایمان را گرفتند و فقط یک تنبان برایمان باقی گذاشتند. کفشها و جورابهایمان را هم گرفتند و سپس ما را در گروههای هشتنفره، در نقاط مختلف به سمت مرز ایران رها کردند.»
آن شب طوفان برفی شدیدی در جریان بود و بهدلیل بارش سنگین برف، تقریباً هیچ دیدی وجود نداشت.
شاهسوار میگوید: «تمام مسیرها پوشیده از برف بود. نمیدانستیم باید به کدام سمت برویم یا اگر همانجا بمانیم، زنده خواهیم ماند یا نه.»
آنها بعدها فهمیدند که یکی از اعضای گروهشان، پسری به نام دانیال که تقریباً بلافاصله در برف گم شده بود، جان باخته است.
شاهسوار که از گرسنگی و سرمای شدید بهشدت ناتوان شده بود، در کنار تختهسنگ بزرگی پناه گرفت. کمی بعد احمد و عاصم، دو نوجوان که دستهایشان کاملاً یخ زده بود، به او پیوستند.
شاهسوار میگوید: «صبح، عاصم به راهش ادامه داد. اما ما آنقدر یخ زده بودیم که حتی نمیتوانستیم صحبت کنیم.»
او ادامه میدهد: «احمد در کنارم دراز کشیده بود. بعد از مدتی متوجه شدم دیگر نفس نمیکشد.»
ویدیویی که ماه بعد در شبکههای اجتماعی منتشر شد، نشان میدهد عاصم در حالی در برف پیدا شده که لباس مناسبی بر تن ندارد، تر شده و دچار سرمازدگی شدید است.
وقتی امدادگران از او میپرسند آیا تنهاست، این نوجوان ۱۳ ساله که از شدت سرما قادر به صحبت نبود، با دستش اشاره میکند. شاهسوار میگوید همین اشاره ساده، به سمت تختهسنگی که کنار آن پناه گرفته بود، جان او را نجات داد.
اما رنج این مهاجران به پایان نرسید؛ زیرا به گفته این ۱۲ نفر، پس از آن نیز در ایران از دریافت خدمات درمانی در بیمارستان محروم شدند.
در ۲۹ جنوری، سفارت حکومت طالبان در تهران اعلام کرد که برای شناسایی و بهبود وضعیت جسمانی شماری از مهاجران افغان که در سرمای شدید در مرز ایران و ترکیه گرفتار شده بودند، اقدامات فوری انجام داده است.
چهار روز بعد، این افراد از طریق مسیر زمینی به ولایت هرات منتقل شدند و از آنجا برای ادامه درمان به کابل فرستاده شدند.
اما تا آن زمان، مانند ۱۱ نفر دیگر، سرمازدگی بخشهایی از بدن شاهسوار را سیاه کرده بود.
شاهسوار میگوید استخوانهای دستها و پاهایش به تدریج تیره میشد و تمام بدنش دچار خارش شدید شده بود.
وقتی به شفاخانهای در کابل رسیدند، پدر و برادرش برگه رضایتنامهای را امضا کردند و او به اتاق عمل منتقل شد؛ جایی که هر دو پا و هر دو دستش قطع شد.
بر اساس اعلام سازمان جهانی صحت و نظام درمانی بریتانیا، سرمازدگی در صورتی قابل درمان است که سریع انجام شود؛ اما برای این ۱۱ نفر، کمکهای صحی بسیار دیر رسید.
شفق بوزکورت، رئیس کمیسیون مهاجرت و پناهندگی مرکز حقوق بشر کانون وکلای وان، به بیبیسی گفته است: «ما تاکنون هیچ اطلاعاتی درباره این ادعاها دریافت نکردهایم. با این حال، بازگرداندن اجباری مهاجران در این منطقه رخ میدهد و ما همچنین از مواردی از رویدادهای هیپوترمی (افت شدید دمای بدن) در برخی از افراد آگاه هستیم.»
ذاکره حکمت، فعال مستقر در ترکیه، میگوید از سال ۲۰۲۱ میلادی و پس از به قدرت رسیدن طالبان در کابل، مهاجران افغان هر سال چندین بار روایتهای مشابهی را گزارش کردهاند؛ زیرا تشدید کنترلهای مرزی، آنان را وادار کرده تا از مسیرهای خطرناکتری وارد ترکیه شوند.
او میگوید: «با فرا رسیدن بهار و آب شدن برفها، اجساد این افراد توسط ساکنان محلی و چوپانان پیدا شدند و آنها نیروهای امنیتی را مطلع کردند.»
محمود کچن، دیگر فعال حقوق مهاجران در وان، نیز به بیبیسی گفت افغانها معمولاً برای ورود غیرقانونی به ترکیه از کوهها عبور میکنند و این عبورها اغلب در شرایط جوی دشوار انجام میشود که خطراتی جدی از جمله سرمای شدید، جراحت و سوءاستفاده قاچاقچیان را میتواند در پی داشته باشد.
او میگوید درگیر پروندههای متعددی مربوط به اتباع افغان و دیگر مهاجرانی که از بدرفتاری، بازگرداندن اجباری، محرومیت از دسترسی به روند پناهندگی و اخراج اجباری در مرز ایران و ترکیه، بهویژه در وان و مناطق مرزی اطراف، شکایت داشتهاند، بوده است.
سازمان دیدهبان حقوق بشر نیز در اکتوبر ۲۰۲۱ و بار دیگر در نومبر ۲۰۲۲، گزارشهایی درباره لتوکوب، محرومیت از دسترسی به حقوق اساسی در روند پناهندگی و بازگرداندن فوری پناهجویان افغان از سوی نیروهای ترکیه به ایران منتشر کرده بود.
همچنین سازمان عفو بینالملل در سال ۲۰۲۲ گزارش داد که مردان، زنان و کودکان افغان بهطور غیرقانونی بازگردانده شدهاند.
گزارش این سازمان با عنوان «آنها با ما مثل انسان رفتار نمیکنند» همچنین مواردی از تیراندازی، بازداشتهای خودسرانه، شکنجه و سایر رفتارهای غیرانسانی علیه افغانها از سوی مقامهای ایرانی و ترکیهای را مستند کرده است.
با این حال، سخنگوی وزارت خارجه ترکیه به بیبیسی گفت: «چنین ادعاهای بیاساس بهطور ناعادلانهای بر تلاشهای موفق ترکیه در مقابله با مهاجرت غیرقانونی سایه میاندازد.»
«ترکیه بهدلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خود در مسیرهای مهاجرتی و میزبانی از جمعیت قابلتوجهی از مهاجران و پناهندگان، در پی اجرای نظامی انسانمحور و پایدار برای مدیریت مهاجرت است که با ارزشهای تمدنی سازگار بوده و میان امنیت و آزادی توازن برقرار میکند.»
«در همین راستا، ترکیه با رویکردی مبتنی بر توازن میان حقوق بینالملل، اصول حقوق بشر و امنیت عمومی، بهطور مؤثر با مهاجرت غیرقانونی مقابله میکند.»
«ترکیه بهصورت شبانهروزی مرز ۵۶۰ کیلومتری خود با ایران را با استفاده از تجهیزات شناسایی و نظارتی زیر نظر دارد و تمام حوادث مرزی ثبت میشود.»
سخنگوی وزارت خارجه ترکیه اضافه کرد: «به لطف اقدامات مؤثر ترکیه و مبارزه موفق این کشور با مهاجرت غیرقانونی، جریان مهاجرت غیرقانونی به سوی اتحادیه اروپا تقریباً بهطور کامل متوقف شده است.»
بیبیسی برای دریافت اظهار نظر مقامهای ایرانی با آنها در تماس شده است اما هنوز پاسخی دریافت نکرده است.
