شبکه‌ای مخفی که دستگاه انترنت ماهواره‌ای استارلینک را به داخل ایران قاچاق می‌کند

سهند می‌گوید «اگر حتی فقط یک نفر دیگر هم بتواند به انترنت دسترسی پیدا کند، به نظرم موفق بوده‌ایم و ارزشش را داشته است.»

او که اکنون خارج از ایران با بی‌بی‌سی گفت‌وگو می‌کند، به وضوح مضطرب است. با احتیاط توضیح می‌دهد که چگونه بخشی از یک شبکه مخفی است که فناوری انترنت ماهواره‌ای را که در ایران غیرقانونی است، به داخل کشور قاچاق می‌کند.

سهند، که نامش را تغییر داده‌ایم، نگران اعضای خانواده و ارتباطاتش در داخل ایران است: «اگر حکومت ایران مرا شناسایی کند، ممکن است هزینه‌اش را کسانی بپردازند که با آن‌ها در ایران در تماس هستم.»

بیش از دو ماه است که ایران در تاریکی دیجیتال به سر می‌برد، چون حکومت یکی از طولانی‌ترین قطع‌های سراسری انترنت را که تاکنون در جهان ثبت شده، همچنان ادامه داده است.

قطع انترنت از زمانی آغاز شد که امریکا و اسرائیل در ۲۸ فبروری (۹ حوت) حملات هوایی خود علیه ایران را آغاز کردند. بعد از قطع انترنت در ماه جنوری، که هم‌زمان با سرکوب مرگبار اعتراض‌های سراسری اعمال شد، دسترسی به انترنت فقط برای حدود یک ماه و به طور محدود برقرار بود. به گزارش هرانا، سایت خبری مجموعه فعالان حقوق بشر مستقر در امریکا، در جریان آن اعتراض‌ها بیش از ۶۵۰۰ معترض کشته و ۵۳ هزار نفر بازداشت شدند.

مقام‌های جمهوری اسلامی می‌گویند دولت در زمان جنگ به دلایل امنیتی انترنت را قطع کرده و هدف از این اقدام جلوگیری از شنود، جاسوسی و حملات سایبری است.

دستگاه‌های استارلینکی که سهند به ایران می‌فرستد، یکی از قابل اعتمادترین روش‌ها برای دور زدن قطع انترنت به شمار می‌روند. این ترمینل‌های سفیدرنگ و باریک همراه با یک روتر، به شبکه‌ای از ماهواره‌های متعلق به شرکت اسپیس‌ایکس، تحت مالکیت ایلان ماسک، وصل می‌شوند و به کاربران اجازه می‌دهد به طور کامل از انترنت داخلی ایران که به شدت کنترل‌شده است، عبور کنند.

به گفته سهند، چند نفر به صورت هم‌زمان می‌توانند به یک ترمینل متصل شوند.

او می‌گوید که خودش و دیگران در این شبکه، این دستگاه‌ها را خریداری کرده‌اند و «در عملیاتی بسیار پیچیده» از مرزها عبور می‌دهند، هرچند از ارائه جزئیات بیشتر خودداری می‌کند.

سهند می‌گوید از ماه جنوری تاکنون ۱۲ دستگاه‌ استارلینک را به ایران فرستاده‌اند و «در حال یافتن راه‌های دیگری برای قاچاق تعداد بیشتری» هستند.

سازمان حقوق بشری «ویتنس» در ماه جنوری برآورد کرده بود که دست‌کم ۵۰ هزار ترمینل استارلینک در ایران وجود دارد. فعالان می‌گویند این تعداد احتمالا افزایش یافته است. بی‌بی‌سی برای دریافت جزئیات بیشتر درباره استفاده از استارلینک در ایران با شرکت اسپیس‌ایکس تماس گرفت اما پاسخی دریافت نکرد.

سال گذشته، دولت ایران قانونی تصویب کرد که استفاده، خرید یا فروش دستگاه‌های استارلینک را با مجازاتی تا دو سال زندان همراه می‌کند. همچنین توزیع یا وارد کردن بیش از ۱۰ دستگاه می‌تواند تا ۱۰ سال حبس به دنبال داشته باشد.

رسانه‌های وابسته به حکومت ایران گزارش داده‌اند که موارد متعددی از بازداشت افراد به دلیل خرید و فروش ترمینل‌های استارلینک ثبت شده است، از جمله بازداشت چهار نفر - که دو نفرشان اتباع خارجی بودند - در ماه گذشته به اتهام «واردات تجهیزات انترنت ماهواره‌ای». همچنین گزارش شده است که برخی از این بازداشت‌ها با اتهاماتی مانند نگهداری سلاح غیرقانونی و ارسال اطلاعات به دشمن همراه بوده است.

با این حال، بازار خرید و فروش این دستگاه‌ها در ایران، از جمله از طریق یک کانال تلگرامی عمومی به زبان فارسی به نام «نس‌نت»، همچنان فعال است.

یکی از داوطلبان مرتبط با این کانال که خارج از ایران فعالیت می‌کند، به بی‌بی‌سی گفت که در دو سال و نیم گذشته حدود ۵۰۰۰ ترمینل استارلینک از طریق آن فروخته شده است.

ایران سابقه‌ای طولانی در کنترل اطلاعات دارد، هم از طریق ترویج روایت‌های ضد امریکایی و ضد اسرائیلی در رسانه‌های دولتی و هم با محدود کردن گزارش‌دهی درباره اقدامات سرکوبگرانه علیه منتقدان خود.

با این حال، در جریان اعتراضات جنوری، حتی با وجود قطع انترنت، گزارش‌ها و شواهد ویدیویی از قتل‌های فراقضایی، بازداشت‌ها و ضرب‌وجرح‌ها به تدریج منتشر شد. به گفته سازمان‌های حقوق بشری، بسیاری از این اطلاعات از سوی افرادی ارسال شده که از طریق استارلینک به شبکه‌های اجتماعی دسترسی داشته‌اند.

ساختار فعلی انترنت در ایران به‌عنوان یک «نظام چندسطحی» توصیف شده است.

همه ایرانیان به یک شبکه داخلی تحت کنترل دولت متصل هستند که خدماتی مانند بانکداری، تکسی انترنتی، سفارش غذا و همچنین دسترسی به رسانه‌های دولتی روی آن فعال است.

پیش از قطع انترنت، ایرانیان به انترنت جهانی دسترسی داشتند، اما بسیاری از سایت‌ها و خدمات مانند اینستاگرام، تلگرام، یوتیوب و واتس‌اپ مسدود شده بود و دولت برای دسترسی به انترنت جهانی هزینه‌های بالاتری نسبت به شبکه داخلی تعیین کرده بود.

بسیاری از ایرانیان با استفاده از وی‌پی‌ان یا شبکه‌های خصوصی مجازی این محدودیت‌ها را دور می‌زدند؛ ابزارهایی که با پنهان نگه داشتن موقعیت مکانی کاربران، آن‌ها را از طریق سرورهای راه دور به وب‌سایت‌ها متصل می‌کند. هزینه اشتراک این خدمات نیز به افزایش هزینه‌ها دامن زده بود.

اکنون و در شرایط قطع انترنت، تنها تعداد محدودی از مقام‌ها و برخی افراد دیگر، از جمله خبرنگاران رسانه‌های دولتی، از طریق آنچه «سیم‌کارت‌های سفید» نامیده می‌شود به انترنت بدون محدودیت دسترسی دارند.

در سال ۲۰۲۲، ایلان ماسک اعلام کرد که در پی اختلالات شدید انترنتی در جریان اعتراض‌هایی که پس از کشته شدن مهسا (ژینا) امینی در بازداشت رخ داد، استارلینک را در ایران فعال کرده است.

از آن زمان، استفاده از این تکنالوژی به ویژه در دوره‌های قطع انترنت افزایش یافته است.

اکنون با تشدید تلاش نهادهای امنیتی برای شناسایی ترمینل‌های استارلینک، سهند و شبکه همکارانش به کاربران توصیه می‌کنند برای ناشناس ماندن، از وی‌پی‌ان در کنار این فناوری ماهواره‌ای استفاده کنند. اما بسیاری از مردم، به ویژه در شرایط بحران اقتصادی، توان مالی پرداخت هزینه‌های آن را ندارند.

سهند یکی از سه نفری است که بی‌بی‌سی با آن‌ها گفت‌وگو کرده و می‌گویند در قاچاق دستگاه‌های استارلینک نقش دارند.

او می‌گوید عملیاتی که در آن مشارکت دارد - از جمله خرید این دستگاه‌ها - از سوی ایرانیان خارج از کشور و دیگر افرادی که می‌خواهند به مردم داخل ایران کمک کنند، تامین مالی می‌شود. او تاکید می‌کند که آن‌ها هیچ‌گونه بودجه‌ای از دولت‌ها دریافت نمی‌کنند.

این دستگاه‌ها برای افرادی ارسال می‌شود که به باور آن‌ها از آن برای انتقال اطلاعات به خارج از کشور استفاده خواهند کرد.

سهند می‌گوید: «مردم به انترنت نیاز دارند تا بتوانند آنچه را در داخل ایران رخ می‌دهد، به اشتراک بگذارند. ما معتقدیم این ترمینل‌ها باید در اختیار کسانی باشد که واقعا برای ایجاد تغییر به آن نیاز دارند.»

یک گروه حقوق دیجیتل که نخواست نامش فاش شود، به بی‌بی‌سی گفته است که برآورد می‌کند دست‌کم ۱۰۰ نفر به دلیل در اختیار داشتن این دستگاه‌ها بازداشت شده‌اند.

سهند می‌گوید خودش نیز افرادی را می‌شناسد که به دلیل دسترسی یا مالکیت این دستگاه‌ها بازداشت شده‌اند، اما می‌گوید هیچ‌یک از آن‌ها دستگاه را از طریق او تهیه نکرده بودند.

یاسمین، یک ایرانی-امریکایی که نامش را تغییر داده‌ایم، به بی‌بی‌سی گفت که یکی از بستگانش در ایران بازداشت و به دلیل در اختیار داشتن یک دستگاه استارلینک به جاسوسی متهم شده است.

بی‌بی‌سی از سفارت ایران در لندن پرسید چرا تنها تعداد محدودی از افراد در داخل ایران اجازه دسترسی به انترنت دارند و چرا مجازات استفاده از استارلینک تا این حد شدید است، اما پاسخی دریافت نکرد.

با این حال، دولت ایران اذعان کرده است که قطع انترنت به برخی کسب‌وکارها آسیب جدی وارد کرده است؛ به طوری که یکی از وزیران کابینه در ماه جنوری گفت هر روز قطع انترنت دست‌کم ۵۰ تریلیون ریال (۳۵ میلیون دالر) به اقتصاد خسارت وارد می‌کند.

دولت ایران اخیرا طرحی با عنوان «انترنت پرو» راه‌اندازی کرده که به برخی کسب‌وکارها امکان دسترسی محدود به انترنت جهانی را می‌دهد.

مردی که در یک شرکت در ایران کار می‌کند به بی‌بی‌سی گفت که از طریق این طرح به انترنت دسترسی پیدا کرده است.

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، می‌گوید هدف این طرح «حفظ ارتباطات کسب‌وکارها در دوران بحران» است. او تاکید کرده است که دولت «کاملا مخالف بی‌عدالتی در ارتباطات» است و با بازگشت شرایط به وضعیت عادی «وضعیت انترنت نیز تغییر خواهد کرد».

مروه فطافطه، مدیر منطقه‌ای سیاست‌گذاری و حمایت‌گری در سازمان حقوق دیجیتل «اکسس ناو»، در گفت‌وگو با سرویس جهانی بی‌بی‌سی، در آستانه روز جهانی آزادی مطبوعات در ۳ می، گفت: «قطع ارتباطات به وضوح نقض حقوق بشر است و هرگز قابل توجیه نیست.»

او هشدار داد که قطع انترنت در حال تبدیل شدن به «یک هنجار جدید» است. بر اساس داده‌های اکسس ناو، در سال گذشته میلادی، ۳۱۳ مورد قطع انترنت در ۵۲ کشور ثبت شده که بالاترین رقم از زمان آغاز رصد این پدیده در سال ۲۰۱۶ است. به گفته این سازمان، شهروندان میانمار، هند، پاکستان، روسیه و ایران بیشترین موارد قطع انترنت را در سال گذشته تجربه کرده‌اند.

رویا برومند، مدیر اجرایی مرکز حقوق بشر عبدالرحمن برومند، می‌گوید خلأ اطلاعاتی در ایران «به حکومت اجازه می‌دهد روایت خود را ترویج کند، معترضان را به عنوان عناصر خشونت‌طلب یا عوامل خارجی معرفی کند و در عین حال قربانیان، از جمله محکومان به اعدام و منابع مطلع را خاموش کند».

این موضوع یکی از انگیزه‌های اصلی سهند برای ارسال تجهیزات دسترسی به انترنت به ایران است.

او می‌گوید: «حکومت ایران نشان داده که در زمان قطع انترنت می‌تواند دست به کشتار بزند. بسیار حیاتی است که ایرانیان بتوانند تصویری واقعی از آنچه در محل رخ می‌دهد ارائه دهند.»

او می‌گوید کسانی که داوطلبانه برای کمک به قاچاق این تجهیزات ثبت‌نام می‌کنند «از خطرات آن آگاه هستند». اما اضافه می‌کند که «این یک مبارزه است» و «ما احساس می‌کنیم به نوعی باید دخالت و کمک کنیم».