Teyrngedau yn y Senedd i dri Chymro a gollwyd

- Cyhoeddwyd
Mae teyrngedau wedi eu rhoi yn y Senedd i Robat Gruffudd, sylfaenydd Y Lolfa, John Lewis, cyn-reolwr Gwasg Gomer a Jeremy Turner, un o sylfaenwyr Cwmni Theatr Arad Goch.
Yn ddiweddar bu farw Robat Gruffudd yn 83 oed, John Lewis yn 94 oed, a Jeremy Turner yn 68 oed.
Yn dilyn y cwestiynau yn y Cyfarfod Llawn ar ddydd Mercher, gall Aelodau wneud datganiad byr sy'n para dim mwy na 90 eiliad.
Rhoddodd Elin Jones, AS Ceredigion Penfro, deyrnged gynnes i'r ddau gyhoeddwr, a bu Matthew Jones, AS Sir Fynwy Torfaen, yn cofio'n annwyl am Jeremy Turner.

Yn ogystal â'i waith fel cyhoeddwr, roedd Robat Gruffudd hefyd yn awdur a bardd
Dywedodd Elin Jones: "Mae yna draddodiad cyfoethog o weisg ac argraffu yng Ngheredigion a'r cyfraniadau pennaf yna i begwn y sir, Gwasg Gomer yn Nyffryn Teifi, a gwasg Y Lolfa yn Nhalybont.
"Fel un o berchnogion cwmni teuluol Gomer, mi wnaeth John Lewis gyfraniad oes i'r byd llyfrau ac i'r economi ei Landysul annwyl.
"Roedd Robat Gruffudd, sylfaenydd gwasg Y Lolfa, yn arloeswr heb ei ail, yn lliwgar, egnïol, yn flaengar ac yn gymeriad a hanner. Roedd yn un o gewri'r frwydr dros y Gymraeg, ond roedd hefyd yn ddyn oedd yn mwynhau herio'r drefn, ysgogi trafodaeth a gwneud hynny gyda hiwmor.
"Sefydlodd Robat Gruffudd Y Lolfa yn Nhalybont yn 1967. Roedd yn benderfynol o brofi bod lle i'r Gymraeg ym mhob agwedd o fywyd cyhoeddus. Nid dim ond cyhoeddi llyfrau oedd ei fwriad, ond creu gofod i syniadau newydd, gofod i ddychan drwy sefydlu y cylchgrawn Lol, a gofod i ddadlau, ac i leisiau nad oedd bob amser yn cael eu clywed.
"Roedd yn awdur ei hun hefyd ac enillodd wobr Daniel Owen ddwywaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Mae ei waddol yn enfawr i Geredigion, i'r byd cyhoeddi ac i'r Gymraeg.
"Mae teuluoedd lawer yn y gorllewin wedi elwa o swyddi drwy waith John Lewis yn Gomer a Robat Gruffudd yn Y Lolfa ar hyd y degawdau, ac mae miloedd, os nad miliynau, o lyfrau wedi eu cyhoeddi, eu darllen a'u mwynhau drwy greadigrwydd y ddwy wasg bwysig yma yng Ngheredigion.
"Coffa da am John Lewis, Gomer, a Robat Gruffudd, Y Lolfa."

Roedd John Lewis yn un o'r bobl allweddol a fu'n llywio Gwasg Gomer am ddegawdau.
Dywedodd Matthew Jones am Jeremy Turner: "Mae'n anodd iawn crynhoi cawr o ddyn mewn 90 eiliad.
"Yn enedigol o Aberdâr, fe oedd un o sylfaenwyr Cwmni Theatr Arad Goch yn Aberystwyth yn 1989, a fe oedd cyfarwyddwr artistig y cwmni am 35 mlynedd hyd ei ymddeoliad yn 2024.
"I blant a phobl ifanc Cymru, Jeremy Turner oedd un o'u heiriolwyr blaenaf.
"Roedd Jeremy yn credu bod theatr o'r safon uchaf a mynediad i'r celfyddydau yn hawl i bob plentyn yng Nghymru, ac adlewyrchwyd hyn yng nghenhadaeth y cwmni o dan ei arweiniad ef, sef i ddatgelu drych profiad ac agor drws y dychymyg.
"Roedd yn credu bod gan pob plentyn yr hawl i weld eu hunain a'u hunaniaeth yn y theatr. Ond nid oedd ei waith byth yn siarad lawr i blant Cymru, ond yn hytrach yn cyrraedd plant ar eu lefel nhw.
"Wrth siarad yn 2017 ar Beti a'i Phobol, dywedodd fod rhai pobl yn meddwl bod theatr i blant yn theatr blentynnaidd, ond dyw'r ddau beth yna ddim yn gyfystyr â'i gilydd."

Dros yrfa o 45 mlynedd, bu Jeremy Turner yn creu ac yn cyfarwyddo cynyrchiadau i gynulleidfaoedd ifanc, gan fynd â'r Gymraeg a diwylliant Cymru i gynulleidfaoedd mewn mwy na 30 o wledydd.
Parhaodd Matthew Jones: "Roedd e hefyd yn gryf o'r farn bod llwyfan rhyngwladol i theatr ifanc o Gymru, ac fe sefydlodd ŵyl theatr ryngwladol Agor Drysau, ac yn aelod gweithgar o ASSITEJ, y gymdeithas theatr ryngwladol i blant a phobl ifanc.
"Fe arweiniodd sawl cynhyrchiad cwmni theatr ieuenctid yr Urdd hefyd, a mawr yw ei golled ymysg yr holl bobl ifanc hynny a aeth trwy y prosiectau hynny.
"Rwy'n ystyried fy hunan yn un o'r bobl ffodus iawn a gafodd gyfle i holi Jeremy yn fanwl am ei waith wrth gyflawni fy ymchwil doethuriaeth ar Arad Goch.
"Roedd yn hael iawn o'i amser gyda fi, ac wastad yn agored ac yn ddidwyll am hanes y cwmni a'i weledigaeth am y dyfodol.
"Soniodd yn gyson am y pwysigrwydd o feithrin y genhedlaeth nesaf. Dywedodd mewn erthygl yn 1993, 'person y theatr wyf fi, a'm prif bryder bob amser yw'r gynulleidfa yr wyf yn ddibynnol arnynt, sef plant Cymru.'
"Felly, ar ran cenedlaethau o gynulleidfaoedd o Gymru ifanc a agorwyd drws y dychymyg iddynt, diolch i ti, Jeremy."
Teyrngedau i Robat Gruffudd - 'arloeswr heb ei ail' ac 'athrylith'
- Cyhoeddwyd5 o ddyddiau yn ôl
Yr actor, y llenor a'r cyfarwyddwr theatr, Jeremy Turner, wedi marw
- Cyhoeddwyd2 ddiwrnod yn ôl
Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.
Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.
Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.