Việt Nam có thặng dư thương mại với Mỹ cao nhất thế giới: Cái giá là gì?

Trong nửa đầu 2026, Việt Nam đã vượt Trung Quốc, Mexico và Đài Loan, trở thành đối tác có thặng dư thương mại hàng hóa lớn nhất với Mỹ, ở mức khoảng 114 tỷ USD, theo số liệu của Washington.

Trong khi Việt Nam là nước xuất khẩu hàng hóa lớn thứ năm vào Mỹ nhưng nhập khẩu tương đối ít, nhà nghiên cứu Henry Storey tại Dragoman, một công ty tư vấn rủi ro chính trị có trụ sở tại Melbourne, Úc, cho rằng đây là biểu hiện cho "thành công và vận may" của Hà Nội.

Tuy nhiên, theo ông Storey, điều này đồng thời ngày càng cho thấy mức độ dễ bị tổn thương của quốc gia Đông Nam Á 100 triệu dân.

Trong một bài viết được Viện Lowy xuất bản hôm 11/9, ông Storey chỉ ra rằng với chính quyền Mỹ hiện nay, chỉ riêng mức thặng dư thương mại lớn và mất cân đối của Việt Nam cũng đã đủ khiến Washington không hài lòng.

"Mức độ dễ bị tổn hại của Việt Nam càng tăng do nước này gắn kết chặt chẽ với các chuỗi cung ứng của Trung Quốc, từ đó liên tục xuất hiện cáo buộc rằng Việt Nam là nơi trung chuyển hàng hóa của Trung Quốc", nhà nghiên cứu này đánh giá.

Thâm hụt thương mại tăng bất chấp thuế quan

Chỉ trong sáu tháng đầu năm 2026, thặng dư thương mại của Việt Nam đạt 114 tỷ USD, vượt Mexico (103 tỷ USD) và Trung Quốc (74 tỷ USD). Con số này đã đạt gần 93% so với mức 123 tỷ USD của cả năm 2024.

Mỹ nhập khẩu 123 tỷ USD hàng hóa từ Việt Nam trong cùng kỳ, tăng 40% so với một năm trước, trong khi nhập khẩu từ Trung Quốc giảm từ 168 tỷ USD xuống 129 tỷ USD.

Nếu tính cả hàng hóa và dịch vụ, Việt Nam cũng là đối tác khiến Mỹ có mức thâm hụt thương mại lớn nhất trong quý 2/2026, ở mức 61,2 tỷ USD, cao hơn Đài Loan 53,1 tỷ USD và Mexico 52,7 tỷ USD.

Các chuyên gia đánh giá rằng điều này cho thấy dòng hàng hóa từ châu Á vào Mỹ vẫn tăng mạnh, bất chấp chính sách thuế quan của Tổng thống Donald Trump nhằm thu hẹp thâm hụt thương mại.

Từ đầu năm 2025, Tổng thống Donald Trump đã công bố chính sách thuế đối ứng trên hàng nhập khẩu từ các đối tác thương mại với mục tiêu là xử lý tình trạng thâm hụt thương mại lớn và kéo dài của Mỹ, theo website của Nhà Trắng.

Với Việt Nam, Mỹ ban đầu công bố mức thuế đối ứng 46%.

Sau đó, trong thời gian 90 ngày, ông Trump cho "tạm hoãn", Việt Nam bị áp thuế 10%.

Kết thúc khoảng thời gian này, Việt Nam bị áp thuế 20%, có hiệu lực từ 7/8/2025.

Tuy nhiên, sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ mức thuế đối ứng này, vào cuối tháng 7/2026, Tổng thống Trump lại áp các chính sách thuế mới lên 60 nền kinh tế, trong đó Việt Nam chịu mức 12,5%, thuộc các quốc gia chịu thuế cao nhất.

Quyết định này liên quan đến việc Mỹ thực thi lệnh cấm hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức, nhưng cũng không nằm ngoài bối cảnh chính quyền ông Trump dùng thuế để định hình lại quan hệ thương mại của Washington, theo các nhà quan sát.

Trong trường hợp Việt Nam, theo các nhà phân tích, nguyên nhân thâm hụt thương mại với Mỹ tăng không chỉ do "hàng Trung Quốc đội lốt hàng Việt Nam" để lách thuế Mỹ như Washington thường cáo buộc, mà còn phản ánh sự dịch chuyển sản xuất sang Việt Nam.

Việt Nam là một trong những bên được hưởng lợi từ các chính sách thuế quan thay đổi liên tục của Mỹ nhằm vào Trung Quốc kể từ năm 2018.

Những lợi thế lớn khác của Việt Nam phần lớn đến từ nội tại, bao gồm chi phí lao động thấp, mạng lưới hiệp định thương mại tự do dày đặc, các chính sách tương đối thân thiện với doanh nghiệp và, quan trọng nhất, vị trí gần các chuỗi cung ứng ở miền nam Trung Quốc.

Cũng trong bài viết trên Lowy, nhà nghiên cứu Henry Storey chỉ ra Hà Nội "rất thận trọng trong việc vượt qua các lằn ranh đỏ của Bắc Kinh" – ngay cả khi đang tăng cường quan hệ an ninh với Mỹ và các đồng minh của Mỹ.

Những yếu tố này kết hợp lại khiến Việt Nam trở thành lựa chọn "Trung Quốc +1" sáng giá đối với các tập đoàn đa quốc gia.

Bên cạnh đó, số liệu cho thấy xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ không chỉ tăng nhờ hoạt động trung chuyển. Khoảng 60% hàng Việt Nam xuất sang Mỹ thuộc các nhóm máy móc, điện tử và thiết bị gia dụng, với sự hiện diện của các tập đoàn như Samsung, Intel và Foxconn.

Tờ Wall Street Journal hồi tháng Tám dẫn lời các chuyên gia cho rằng hoạt động chuyển hướng sản xuất sang Việt Nam là một yếu tố quan trọng đứng sau đà tăng xuất khẩu.

Cái giá là gì?

Quy mô thặng dư này đã trở thành một vấn đề trong quan hệ thương mại Việt-Mỹ. Washington đặc biệt quan tâm đến khả năng hàng hóa Trung Quốc được chuyển qua Việt Nam để tránh thuế quan.

Hồi tháng Tám, Nhà Trắng ước tính Mỹ thất thu 19-26 tỷ USD tiền thuế mỗi năm do hàng hóa được trung chuyển qua các nước thứ ba, trong đó có Việt Nam.

Bất kể những tuyên bố của Mỹ đúng hay sai, các quan chức Việt Nam chắc chắn đang cảm nhận được sức ép.

Các quan chức hải quan Mỹ đã tiến hành các cuộc kiểm tra đột xuất tại những nhà máy có liên quan đến Trung Quốc ở Việt Nam, Bloomberg dẫn các nguồn thạo tin.

Cụ thể, các thanh tra kiểm tra hồ sơ, nguồn gốc nguyên liệu thô và quy trình sản xuất nhằm xác định mức độ giá trị được tạo ra tại Việt Nam trước khi hàng hóa được xuất khẩu sang Mỹ, đồng thời xem xét các dấu hiệu vi phạm tiềm tàng về quyền sở hữu trí tuệ đối với phần mềm.

Tuy nhiên, cho tới thời điểm đó chưa có bằng chứng đáng kể nào cho thấy hàng hóa Trung Quốc bị trung chuyển trái phép qua Việt Nam để xuất sang Mỹ, các nguồn tin cho biết.

Hà Nội cho biết sẽ tiếp tục đối thoại với Washington về vấn đề này.

Trong tuần cuối tháng Tám, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng đã đến Washington nhằm tìm cách khôi phục các cuộc đàm phán về một thỏa thuận thương mại song phương.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, người vừa có chuyến thăm Nga và Pháp, được cho là sẽ tới Mỹ, nơi ông dự kiến phát biểu tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, bắt đầu từ ngày 21/9 khi các nguyên thủ quốc gia trình bày ý kiến, hãng Reuters dẫn ba nguồn tin cho biết.

Tính đến nay, Việt Nam và Hoa Kỳ đã hoàn thành 6 vòng đàm phán về Hiệp định song phương về Thương mại đối ứng, song cho đến nay vẫn chưa đạt được một thỏa thuận cụ thể.

Theo các nhà quan sát, thặng dư thương mại lớn đang đặt Hà Nội trước một bài toán khó: vừa duy trì lợi thế xuất khẩu và dòng vốn đầu tư chuyển dịch vào Việt Nam, vừa phải đáp ứng các yêu cầu ngày càng chặt chẽ của Mỹ về nguồn gốc hàng hóa và chống trung chuyển bất hợp pháp.