Thiếu Mỹ, NATO có còn đáng gờm?

Quan hệ xuyên Đại Tây Dương lại một lần nữa chịu áp lực sau khi các quốc gia châu Âu kiên quyết từ chối tham gia vào các cuộc tấn công gần đây do Mỹ và Israel thực hiện nhằm vào Iran.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã nhiều lần sử dụng các cuộc phỏng vấn trên truyền thông và mạng xã hội để bày tỏ sự thất vọng của mình với các đồng minh châu Âu và thậm chí đe dọa rút khỏi liên minh quân sự lâu đời, Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO).

Mỹ đóng góp phần lớn chi tiêu quốc phòng và công nghệ quân sự tiên tiến trong tổ chức này.

Nếu Mỹ rút khỏi NATO, liệu các quốc gia châu Âu có thể duy trì khả năng răn đe đáng gờm mà không có sự hỗ trợ quân sự của Mỹ hay không?

NATO là gì và được thành lập khi nào?

NATO được thành lập vào năm 1949 với 12 quốc gia, trong đó có Mỹ, Anh, Canada và Pháp.

Các thành viên nhất trí rằng nếu một trong số họ bị tấn công, các thành viên khác nên giúp họ tự vệ.

Mục tiêu của NATO là ngăn chặn sự bành trướng ở châu Âu của Liên Xô – một nhóm các nước cộng hòa cộng sản do Nga thống trị.

Sau khi Liên Xô sụp đổ năm 1991, nhiều quốc gia Đông Âu đã gia nhập liên minh: Albania, Bulgaria, Hungary, Ba Lan, Cộng hòa Séc, Slovakia, Romania, Lithuania, Latvia và Estonia.

Thụy Điển và Phần Lan, hai quốc gia đã giữ thái độ trung lập trong nhiều thập kỷ, đã nộp đơn xin gia nhập vào tháng 5/2022, sau cuộc xâm lược toàn diện của Nga vào Ukraine.

Khối quân sự này hiện có 32 thành viên trên khắp châu Âu và Bắc Mỹ.

NATO không có quân đội riêng, nhưng các nước thành viên có thể tiến hành hành động quân sự tập thể để đối phó với các cuộc khủng hoảng quốc tế.

Lực lượng NATO lần đầu tiên tham chiến vào năm 1994 khi máy bay chiến đấu của Mỹ bắn hạ các máy bay Serbia tham gia các chiến dịch ném bom ở Bosnia trong khuôn khổ Chiến dịch Deny Flight.

Các hoạt động quân sự đang diễn ra bao gồm Chiến dịch Vệ binh Biển tuần tra Địa Trung Hải và sứ mệnh của NATO tại Iraq (dù hiện đang đóng quân tại Naples, nhằm đáp ứng tình hình an ninh trong khu vực).

Yêu cầu gia nhập NATO của Ukraine hiện đang bị tạm hoãn.

Liên minh NATO hiện chưa điều quân đến Ukraine hoặc thiết lập vùng cấm bay trên không phận nước này do lo ngại bị cuốn vào một cuộc xung đột trực tiếp với Nga, một siêu cường hạt nhân.

Tuy nhiên, các quốc gia thành viên riêng lẻ đã cung cấp vũ khí và thiết bị cho Ukraine.

Quốc phòng châu Âu

Là một liên minh quân sự, NATO sở hữu sức mạnh đáng gờm, nhưng các chuyên gia cho rằng nếu không có sự tham gia của Mỹ, khả năng răn đe một đối thủ hùng mạnh của NATO sẽ bị suy yếu đáng kể.

Theo hãng tin Reuters, tính đến tháng 12/2025, có khoảng 68.000 quân nhân Mỹ đóng quân thường trực tại các căn cứ của Mỹ, trải rộng trên 31 căn cứ quân sự và 19 địa điểm quân sự khác.

"Hiện tại, cam kết của Mỹ đối với NATO là không thể thiếu cả về mặt quân sự thông thường và hạt nhân," Tiến sĩ Torrey Taussig, Giám đốc Sáng kiến ​​An ninh xuyên Đại Tây Dương tại viện nghiên cứu Atlantic Council (Hội đồng Đại Tây Dương) của Mỹ, lập luận.

Bà từng giữ các vị trí cấp cao trong Bộ Quốc phòng Mỹ đặc trách các vấn đề châu Âu và NATO.

Nếu không có sự hậu thuẫn của Mỹ, châu Âu sẽ gặp khó khăn trong việc lấp đầy những khoảng trống trong các lĩnh vực quan trọng như "khả năng vận tải chiến lược, tình báo, giám sát và trinh sát cũng như hệ thống phòng thủ tên lửa", bà nói trong một cuộc phỏng vấn qua email với BBC.

Tiến sĩ Gavin Hall, giảng viên về an ninh quốc tế tại Đại học Strathclyde ở thành phố Glasgow, Scotland, đồng ý rằng bất kỳ sự rút quân nào của Mỹ cũng sẽ là một cú sốc đối với an ninh châu Âu.

"Mỹ vẫn là trụ cột vững chắc đằng sau năng lực của các thành viên NATO khác," ông Hall nói với BBC.

Theo ông, các nước châu Âu hiểu rõ rằng giai đoạn ban đầu của việc huy động và triển khai lực lượng vốn đã dựa vào việc châu Âu và các nước thành viên NATO duy trì năng lực quân sự thực chất mà không cần sự hỗ trợ của Mỹ.

"Các hoạt động của NATO, chẳng hạn như các nhiệm vụ tuần tra trên không ở Balkan, tuần tra hàng hải ở Địa Trung Hải,... phần lớn diễn ra mà không có sự tham gia trực tiếp của Mỹ."

Các thành viên NATO chi bao nhiêu cho quốc phòng?

Ông Trump có những lo ngại sâu sắc về NATO và thực tế trước đây liên minh này dường như bất lực trong việc tăng chi tiêu quốc phòng.

Trong chiến dịch tranh cử nhiệm kỳ tổng thống thứ hai năm 2024, ông Trump đã gây tranh cãi khi tuyên bố rằng, nếu trở thành tổng thống, ông sẽ khuyến khích Nga tấn công các nước NATO không cam kết chi hơn 2% GDP cho quốc phòng.

Năm 2014, NATO yêu cầu tất cả các thành viên chi ít nhất 2% GDP cho quốc phòng. Đến năm 2025, tất cả các nước thành viên đã đạt được mục tiêu đó.

Mục tiêu mới nhất mà các thành viên cam kết là tăng chi tiêu quốc phòng lên 5% GDP vào năm 2035.

Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm, Mỹ chiếm 66% tổng chi tiêu quốc phòng của các nước NATO năm 2024.

Bà Taussig giải thích lý do tại sao việc điều chỉnh tăng ngân sách quốc phòng của châu Âu là điều không thể tránh khỏi.

"Mỹ cũng đóng góp khoảng 15% ngân sách chung của NATO để tài trợ cho các trụ sở NATO, các bộ chỉ huy quân sự và hạ tầng. Dù các đồng minh đang tăng cường chi tiêu quốc phòng, chi tiêu sẽ cần phải tăng hơn nữa nếu Mỹ cắt giảm đóng góp tài chính."

NATO đang tăng cường phòng vệ trước Nga như thế nào?

Năm 2023, giới chỉ huy NATO đã nhất trí các kế hoạch chi tiết để đối phó với các cuộc tấn công tiềm tàng của Nga ở Bắc Cực và Bắc Đại Tây Dương, Trung Âu hoặc khu vực Địa Trung Hải.

Năm trước đó, họ cũng đã công bố kế hoạch tăng số lượng binh sĩ trong tình trạng sẵn sàng chiến đấu cao ở châu Âu từ 40.000 lên hơn 300.000.

Ngoài ra, họ đã tăng cường phòng thủ ở sườn phía đông, giáp với Nga, với tám nhóm tác chiến, có quy mô và thành phần khác nhau tùy theo yêu cầu quân sự.

Cứ ba năm một lần, NATO tổ chức cuộc tập trận Steadfast Defender (Hộ vệ Vững vàng), một trong những cuộc tập trận quân sự lớn nhất từ ​​trước đến nay, với sự tham gia của 90.000 quân nhân từ tất cả 32 quốc gia thành viên NATO.

Cuộc tập trận tiếp theo dự kiến diễn ra ​​​​vào năm 2027.

"Một NATO nhỏ hơn có thể đóng vai trò răn đe, mặc dù nó cần sự lãnh đạo và định hướng rõ ràng," ông Hall nói.

Ông cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải cải thiện năng lực hạt nhân.

Pháp và Anh có vũ khí hạt nhân, nhưng tổng số lượng của họ nhỏ hơn nhiều so với kho vũ khí của Nga.

Các nước châu Âu hiện đang lên kế hoạch quân sự để chống lại các cuộc tấn công ban đầu và huy động lực lượng nhanh chóng, nhưng Hall cho biết ông không chắc liệu điều này có thể duy trì được về lâu dài hay không.

Một sự rạn nứt 'thảm khốc'?

Quân đội Mỹ thường xuyên tiến hành các cuộc tập trận song phương và đa phương với các đồng minh châu Âu, giúp phát triển chiến thuật và cải thiện khả năng hiệp đồng tác chiến (khả năng hoạt động cùng nhau của các lực lượng quân sự).

Việc là thành viên của NATO giúp quân đội Mỹ dễ dàng tiếp cận nhiều căn cứ ở châu Âu.

"Nếu không có NATO, Hoa Kỳ sẽ phải ký các thỏa thuận hợp tác quốc phòng với các quốc gia trên cơ sở song phương để hoạt động tại những quốc gia đó," bà Taussig nói.

Bà Taussig chỉ ra rằng Mỹ đã có các thỏa thuận riêng biệt với nhiều quốc gia châu Âu, nhưng có thể cần phải ký các thỏa thuận mới với các quốc gia mà Mỹ chưa có thỏa thuận hợp tác quốc phòng.

Tuy nhiên, bà thừa nhận bất kỳ động thái nào của ông Trump nhằm hiện thực hóa lời đe dọa rút khỏi NATO đều sẽ có những hậu quả cả về quân sự lẫn chính trị.

"Về mặt chính trị, sự rạn nứt của Mỹ với liên minh này sẽ là thảm khốc đối với tính đoàn kết xuyên Đại Tây Dương và năng lực răn đe mà NATO thể hiện trước Nga và các đối thủ khác," bà Taussig cảnh báo.

Ngoài việc đảm bảo an ninh, liên minh này cũng tạo ra nhiều thiện chí cho Mỹ ở châu Âu, bà nói thêm.

"Chúng ta không nên quên rằng cơ chế phòng thủ tập thể theo Điều 5 của NATO mới chỉ được kích hoạt một lần duy nhất là để bảo vệ Hoa Kỳ, chủ yếu là do uy tín của Mỹ với tư cách là một đồng minh kiên định trong NATO."

Điều 5 đã được viện dẫn sau các cuộc tấn công khủng bố ngày 11/9/2001 nhằm vào Hoa Kỳ.

Ông Hall cho rằng ông Trump có thể sử dụng lời đe dọa rút khỏi NATO để đạt được những nhượng bộ trong các lĩnh vực quan trọng như Greenland (mà Trump nói rằng ông muốn giành được vì lý do an ninh quốc gia) hoặc thương mại.

Ông Hall nói thêm rằng bất kỳ sự rút lui nào cũng sẽ gây bất lợi cho cả hai bên.

"Nó sẽ phá vỡ sự thừa nhận về tính không thể chia cắt của an ninh xuyên Đại Tây Dương từ sau Thế chiến II. Nó sẽ là một lời tuyên bố rằng an ninh châu Âu không còn là mối quan tâm của Hoa Kỳ nữa và những thay đổi trong động lực an ninh châu Âu không hề ảnh hưởng đến lợi ích của Hoa Kỳ."