Phạm Thiên Thư, tục lụy và giải thoát

Nhà thơ Phạm Thiên Thư (1940 – 2026) vừa qua đời vào chiều 7/5 tại Sài Gòn. "Những phương trời viễn mộng", nói theo cách của Tuệ Sĩ không chỉ cho Tô Đông Pha mà còn là một Phạm Thiên Thư của những "động hoa vàng", đã khép lại.

Những năm còn là sinh viên, tôi đã bắt gặp Phạm Thiên Thư trên Tập san Tư Tưởng của Đại học Vạn Hạnh. Và tôi đã rất thích thơ ông bởi những mỹ từ như ngọc, lấp lánh thiền vị.

Rồi những ca khúc do Phạm Duy phổ nhạc thơ ông như Ngày xưa Hoàng thị, Đưa em tìm động hoa vàng… đã làm cho tuổi trẻ chúng tôi thời ấy mê đắm và "ngủ quên" cuộc chiến tranh khốc liệt đang tung tóe trên khắp quê hương. Đặc biệt, 10 bài đạo ca cũng do Phạm Duy phổ nhạc thơ ông, càng khiến cho chúng tôi "viễn mộng" khỏi binh đao khói lửa.

Thời ấy, ở Đại học Vạn Hạnh có những tài năng trẻ như thầy Tuệ Sỹ, triết gia Phạm Công Thiện và nhà thơ Phạm Thiên Thư rất được Thượng tọa Viện trưởng Thích Minh Châu trọng vọng và công chúng yêu mến. Mỗi người một độc đáo khác cho đến tận bây giờ.

Sau 1975, cảm quan về nghệ thuật của tôi thay đổi. Không còn thích hoa mỹ, không còn thích thoát tục bởi thực tế cuộc sống quá khắc nghiệt. Cơm áo gạo tiền "không đùa với khách thơ". Đoạn trường vô thanh của Phạm Thiên Thư ầm ĩ một thời trở thành vô vị.

Bản thân Phạm Thiên Thư cũng phải kiếm ăn với đầy những âm thanh hỗn độn của cuộc sống, bằng việc mở quán cà phê Hoa Vàng trong Cư xá Sĩ quan Chí Hòa cũ. Tại đây, ông còn hành nghề chữa bệnh.

Có một ngày tôi đến chỗ ông để nhờ chữa bệnh bao tử. Ông lấy một lọ dầu do chính ông bào chế, xoa xoa trên bụng tôi rồi bảo "xong rồi". Lúc về ông tặng tôi lọ dầu mà sau này tôi biết được ông sử dụng để chữa… bá bệnh.

Ông cũng tặng tôi mấy tập thơ, trong đó có tập Tự điển cười dày cả ngàn trang.

Một lần khác ngồi cà phê, Phạm Thiên Thư bảo: "Đau đâu rờ đấy, bệnh gì cũng khỏi."

Cũng vui thôi. Tôi quen nhà thơ Mai Trinh Đỗ Thị, vợ (cũ) của ông, trước khi quen ông. Và tôi cũng quen con trai ông, Phạm Thiên Văn, nữa.

Sinh thời, chị Mai Trinh Đỗ Thị hay ngồi nhậu ở 81 Trần Quốc Thảo cùng đám giang hồ văn nghệ. Mai Trinh và Thảo Phương là hai nhà thơ nữ vừa làm thơ hay vừa nhậu giỏi luôn có mặt. Những ngày ấy thật vui. Dân văn nghệ Sài Gòn chẳng ai là chưa từng lê la ở đó.

Trở lại với Phạm Thiên Thư. Có lần nhà thơ Ngô Nguyên Nghiễm, nhà văn Nguyễn Đức Minh rủ tôi cà phê. Anh Phạm Thiên Thư cũng có mặt. Tai ông nghễnh ngãng và ít nói hơn. Phạm Thiên Thư ngồi hiền lành như đất. Cái hình ảnh một nhà thơ tài hoa, một hành giả sâu sắc đã lặn sâu vào cõi tịnh.

Giữa một danh tiếng lẫy lừng với dòng thi ca hoa mỹ và lãng mạn còn hơn cả tiền chiến, một Phạm Thiên Thư còn lại trước mặt tôi lúc ấy chỉ là một ông già lắt lẻo:

Lòng như bát ngát mây xanh

Thân như sương tụ trên cành tâm mai

(thơ Phạm Thiên Thư)

Sương tụ rồi sương tan. Phạm Thiên Thư có đó rồi Phạm Thiên Thư trở thành hư vô. Nhưng những lời hát như Ngày xưa Hoàng thị, Đưa em tìm động hoa vàng, Em lễ chùa này… tôi tin sẽ còn được hát rất lâu.

Với riêng tôi, Đạo ca 4 tức Quán Thế Âm mới chính là Phạm Thiên Thư bản lai diện mục.

Nhưng nếu nói về sự nghiệp của Phạm Thiên Thư thì không thể không nhắc đến cái kỳ công thi hóa Kinh Kim cang, cũng như trường ca Đoạn trường vô thanh (3.290 câu lục bát) đã được trao giải văn chương toàn quốc năm 1973 của Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu.

Tình ca và đạo ca, hay nói cách khác, thi sĩ và đạo sĩ nơi Phạm Thiên Thư đã chan hòa làm một. Một phẩm chất mà sự hoa mỹ của ngôn từ không phàm tục hóa ngưỡng vọng giải thoát cái "tâm mai". Mà ngược lại, mĩ từ của Phạm Thiên Thư đã quyến rũ chúng sinh vào đại nguyện từ bi trong tục lụy và hóa thân độ lượng trong đại ngã.

Một nén tâm nhang cho Phạm Thiên Thư, cũng như cho những "động hoa vàng" đã khuất nẻo trong thời gian.

Sài Gòn 8/5/2026