'Chồng tôi bị bắn 16 lần' - Vợ lãnh đạo đối lập nói về cái giá cho đấu tranh chính trị ở Tanzanian

Suốt một năm qua, bà Alicia Lissu không hề được trò chuyện hay gặp mặt chồng mình – ông Tundu Lissu, nhà lãnh đạo phe đối lập Tanzania.

Ông người hiện đang phải đối mặt với một phiên tòa xét xử tội phản quốc.

Sống lưu vong tại Bỉ, bà chỉ có thể theo dõi phiên tòa xét xử ông qua mạng, hoặc thông qua những cập nhật từ luật sư và người em rể.

"Ba tháng đầu tiên là khoảng thời gian vô cùng căng thẳng," bà chia sẻ.

Ông Lissu, 58 tuổi, bị bắt giam vào tháng 4/2025 khi đang thực hiện chiến dịch vận động tranh cử dưới khẩu hiệu của đảng mình – Đảng Chama cha Demokrasia na Maendeleo (Chadema): "Không cải cách, Không bầu cử".

Chính quyền mô tả chiến dịch này là hành vi kích động công chúng chống lại việc tổ chức cuộc tổng tuyển cử năm 2025.

"Tim tôi như thắt lại," bà kể.

"Ông Lissu từng bị bắt trước đây, nhưng lần này ở một cấp độ hoàn toàn khác."

Ông không được bảo lãnh, bị hạn chế liên lạc và đối mặt với một bản cáo trạng có thể dẫn tới án tử hình theo luật pháp Tanzania.

Vào tháng 1/2026, Chính phủ Tanzania đã phản hồi với BBC rằng:

"Dưới thời Tổng thống Samia, không gian dân sự đã được mở rộng khi bà cho phép các chính trị gia và người dân tham gia vào các cuộc mít tinh và chiến dịch chính trị. Tanzania hiện đang dẫn đầu các nước Đông Phi về tự do báo chí."

Chính phủ cũng nhấn mạnh thêm rằng tinh thần thượng tôn pháp luật phải được thực thi: "Tổng thống Samia đã mời ông Tundu Lissu, người lúc đó đang lưu vong, trở về Tanzania để tiếp tục các hoạt động chính trị. Tuy nhiên, không ai được đứng trên pháp luật. Phiên tòa xét xử Tundu Lissu không thể đem ra thảo luận vì vụ việc hiện đang được tòa án thụ lý."

Sau khi biết tin chồng bị bắt, thay vì lập tức trở về Tanzania, bà Alicia đã bay từ Brussels, Bỉ – nơi bà sinh sống từ năm 2018 – sang Mỹ, nơi hai con trai sinh đôi của hai vợ chồng đang theo học. Một người đang chuẩn bị cho kỳ thi vào đại học và bà lo rằng tin tức này sẽ khiến các con suy sụp.

"Hai con có rất nhiều câu hỏi," bà kể. "Chúng muốn biết làm sao mà tôi có thể chắc chắn rằng cha của chúng sẽ được trả tự do."

Chỉ sau một đêm, vai trò của bà đã thay đổi: trở thành người gồng gánh và giữ cho gia đình không tan vỡ.

"Tôi nói với các con rằng cha của chúng có điều mà hầu hết chúng ta không có. Mẹ không có lòng dũng cảm của cha. Mẹ cũng không có những phẩm chất đặc biệt như cha. Chúng ta nên tự hào về cha."

Đằng sau những lời trấn an ấy, Alicia phải đối mặt với một thực tế mới mà bà chưa từng nghĩ sẽ xảy ra với mình.

"Lần đầu tiên, tôi rơi vào hoàn cảnh không còn nhận được bất kỳ sự hỗ trợ nào từ Lissu," bà nói. "Ông ấy không còn ở bên tôi và cũng không còn có thể hỗ trợ tài chính. Tôi phải tự lo cho bản thân và hai con."

Những lát cắt về một nhà bảo vệ nhân quyền

Lần đầu tiên Alicia Lissu nhận ra chồng mình sẵn sàng đi xa đến mức nào trong cuộc đấu tranh vì công lý là khi ông còn là một sinh viên luật trẻ đang phải lẩn trốn cảnh sát.

Khi ấy là thập niên 1990. Khi đang ở trong phòng tại Đại học Dar es Salaam, bà nghe thấy những tiếng gõ cửa dồn dập.

"Tundu thở hổn hển," bà nhớ lại. "Ông ấy nói với tôi: 'Anh chỉ cần một chỗ để trốn'."

Khi đó, một cuộc biểu tình của sinh viên đã nổ ra trong khuôn viên trường và cảnh sát được điều đến để trấn áp. Họ còn mang theo chó nghiệp vụ.

"Tôi rất ấn tượng vì ông ấy dũng cảm đến vậy và muốn dấn thân vào hoạt động chính trị tại trường đại học," bà nói.

"Phản ứng của tôi khi đó là: 'Tundu, anh phải cẩn thận. Người ta có thể làm hại anh'."

Nhưng đó không phải là lần cuối cùng bà phải lo lắng cho sự an toàn của chồng.

Hơn ba thập niên sau, bà Alicia trả lời phỏng vấn từ Bỉ. Cuộc sống lưu vong chưa bao giờ nằm trong dự định của hai vợ chồng. Những lần bị bắt liên tiếp, vụ nổ súng suýt cướp đi mạng sống của chồng bà, hay viễn cảnh ông phải đối mặt với cáo buộc phản quốc cũng vậy.

Thế nhưng, khi nhìn lại cuộc sống hôn nhân của mình, bà không chỉ thấy câu chuyện về một nhà lãnh đạo nhiều lần hy sinh tự do vì niềm tin chính trị. Đó còn là câu chuyện của một người vợ đã gánh chịu cả những áp lực nghề nghiệp lẫn gánh nặng cá nhân khi kết hôn với một người theo đuổi cải cách.

"Lissu thu hút tôi vì ông ấy rất thông minh," Alicia nói.

Hai người gặp nhau lần đầu trong thời gian thực hiện nghĩa vụ phục vụ đất nước bắt buộc, rồi gặp lại khi cùng học trường luật.

Họ thường dành các buổi tối học cùng nhau trong thư viện và trở thành bạn thân rất lâu trước khi chính thức yêu nhau.

"Khi ấy, tôi đã bắt đầu hiểu cách anh ấy phản ứng trước bất cứ điều gì mà anh cho là bất công và phi lý."

Theo Alicia, phần lớn điều đó bắt nguồn từ tuổi thơ của Lissu ở vùng nông thôn Tanzania và từ người cha của ông – người mà bà nói là "căm ghét mọi hình thức ngược đãi hay bất công đối với người khác".

Năm 1995, ông Lissu lần đầu tranh cử Quốc hội nhưng thất bại. Dẫu vậy, đến khi hai người kết hôn vào năm 1997, bà Alicia biết chính trị sẽ giữ vai trò trung tâm trong cuộc sống của họ.

Đến năm 2008, ông Lissu bắt đầu nghiêm túc nói về việc quay trở lại chính trường và một lần nữa tranh cử vào Quốc hội. Bà Alicia nhớ rằng điều khiến bản thân lo lắng khi ấy không phải là các cuộc bầu cử, mà là việc nuôi dạy con cái.

"Nuôi con khi chồng là một chính trị gia sẽ không hề dễ dàng," bà nói.

Và bà đã đúng. Những chuyến xa nhà kéo dài dần trở thành chuyện thường xuyên khi ông Lissu đi khắp Tanzania để vận động, xây dựng sự ủng hộ dành cho đảng Chadema.

"Lần đầu tiên chúng tôi đón năm mới mà không ở bên nhau là vào năm 2008," bà kể.

Khi sự nghiệp chính trị của ông Lissu ngày càng thăng tiến, thời gian ông dành cho gia đình cũng ngày càng ít đi.

Bắt đầu những đợt bắt giữ

Năm 2010, ông Lissu được bầu làm nghị sĩ đại diện khu vực Singida East và nhanh chóng khẳng định mình là một trong những chính trị gia đối lập thẳng thắn và mạnh mẽ nhất của Tanzania.

Tuy nhiên, theo bà Alicia, mọi thứ chỉ thực sự thay đổi sau khi Tổng thống John Magufuli lên nắm quyền vào năm 2015.

Khi ông Lissu liên tục công khai chỉ trích các quyết định của chính phủ và phản đối các chính sách của tổng thống, việc ông bị bắt dần trở thành chuyện thường xuyên.

"Năm 2016 là một năm vô cùng khó khăn đối với gia đình tôi."

Ông nhiều lần bị bắt và bị cáo buộc tội kích động chống chính quyền. Một trong những cáo buộc được đưa ra sau khi ông tuyên bố rằng một chiếc máy bay thuộc sở hữu của chính phủ Tanzania đã bị Canada thu giữ do nước này chưa thanh toán một khoản nợ.

Alicia nhớ lại suốt nhiều tháng liền, cuộc sống của gia đình chỉ xoay quanh việc đến đồn cảnh sát, ra tòa, dự các phiên xem xét bảo lãnh và chuẩn bị hồ sơ pháp lý.

"Tôi không đi làm vào năm 2016," bà nói. "Hết đợt bắt này tới đợt bắt khác."

Áp lực càng gia tăng vào năm 2017, khi ông Lissu nói với vợ rằng ông đang bị theo dõi.

Dù Lissu từng trực tiếp đối chất với những người ngồi trong chiếc xe mà ông nghi theo dõi mình và thậm chí công khai kêu gọi mở cuộc điều tra, nhưng cuối cùng không có động thái nào được thực hiện.

"Tôi bắt đầu cảm thấy sợ hãi," Alicia nói. "Tôi sợ ông ấy sẽ mất mạng."

Nhưng ông Lissu vẫn giữ vững lập trường.

"Ông ấy nói: 'Anh sẽ không dừng lại. Anh sẽ không ngừng lên tiếng về những điều mà anh tin là đúng'."

Ngày mọi thứ thay đổi

Ngày 7/9/2017, sau khi rời tòa nhà Quốc hội tại thủ đô Dodoma để trở về nhà, ông Lissu bị những kẻ mang theo súng trường tự động phục kích và nổ súng. Ông bị bắn 16 viên đạn vào vùng bụng và chân.

Đối với bà Alicia, cơn ác mộng bắt đầu từ một tin nhắn trên điện thoại. Khi những bức ảnh chụp bộ quần áo đẫm máu của chồng bắt đầu lan truyền, bà nghĩ đến điều tồi tệ nhất.

"Tôi chỉ biết hét lên," bà kể. "Lissu bị bắn rồi."

Đến tận bây giờ, sau nhiều năm trôi qua, bà Alicia vẫn khó có thể diễn tả lại những giờ phút tiếp theo. Bà nhớ cảnh những người hàng xóm lặng lẽ tập trung trước cửa nhà.

"Ánh mắt của họ…" bà nói khẽ. "Những hình ảnh đó vẫn còn in đậm trong tâm trí tôi."

Bà lập tức được đưa ra sân bay để bay đến bệnh viện ở Dodoma, nơi bà được thông báo rằng chồng mình vẫn còn sống.

"Tôi có thể nhận ra ông ấy vẫn còn sống. Đó là lần đầu tiên tôi thực sự tin rằng Lissu đã vượt qua được."

Nhưng sự nhẹ nhõm ấy chỉ kéo dài trong chốc lát.

Ông Lissu sau đó được chuyển bằng máy bay sang Nairobi để điều trị chuyên sâu. Có thời điểm, theo bà Alicia, tim ông đã ngừng đập và các bác sĩ phải nỗ lực hồi sức để cứu ông.

"Chúng tôi chỉ biết đứng đó," bà nhớ lại. "Tôi đọc tất cả những lời cầu nguyện mà mình có thể đọc."

Sau thêm một khoảng thời gian điều trị tại Kenya, ông Lissu được chuyển sang Bỉ, trải qua nhiều năm phẫu thuật và phục hồi chức năng.

Với bà Alicia, có những vết thương đến nay vẫn chưa lành.

"Chưa từng có bất kỳ cuộc điều tra nào được tiến hành," bà nói. "Đó là điều khiến những vết sẹo ấy mãi không thể khép lại."

Từ cuộc sống lưu vong đến phòng giam

Cuối cùng, cả gia đình định cư tại Bỉ trong thời gian ông Lissu tiếp tục điều trị và phục hồi.

"Chúng tôi đến Bỉ vào đầu mùa đông, trời rất lạnh," bà kể.

"Nhưng tôi cảm thấy nhẹ nhõm vô cùng."

Lần đầu tiên sau nhiều năm, gia đình có thể tập trung vào việc chữa lành, thay vì chỉ cố gắng sinh tồn.

Sau khi Tổng thống John Magufuli qua đời vào năm 2021, người kế nhiệm là Samia Suluhu Hassan lên nắm quyền. Chính quyền mới phát đi tín hiệu về một môi trường chính trị cởi mở hơn và kêu gọi các nhân vật đối lập ở nước ngoài trở về.

Tháng 1/2023, hơn năm năm sau vụ ám sát hụt, ông Lissu quyết định trở lại Tanzania.

"Ông ấy nói với tôi: 'Anh cần quay về, dùng sự ủng hộ và kiến thức pháp lý của mình để góp phần vào tiến trình hòa giải. Điều đó có thể mở đường cho sự thay đổi'," Alicia kể.

Bà giúp chồng thu xếp hành lý trước ngày trở về Tanzania.

"Tôi biết lúc nào mình không nên khuyên ngăn," bà nói.

Khi ấy, cả hai đều cảm thấy một chương mới của cuộc đời có lẽ sắp bắt đầu.

Nhưng thay vào đó, một cuộc đối đầu mới với nhà nước lại đang chờ phía trước.

Giờ đây, mỗi khi nhắc đến chồng, dù phiên tòa xét xử ông với cáo buộc phản quốc vẫn chưa có hồi kết, bà Alicia vẫn nhìn thấy hình ảnh chàng sinh viên trẻ năm nào hớt hải chạy đến phòng ký túc xá của bà để xin lánh nạn sau một cuộc biểu tình.

Vẫn là con người luôn tin rằng mình có trách nhiệm phải lên tiếng chống lại những điều mà ông cho là bất công.

Với bà Alicia, chính sự kiên định ấy vừa là niềm tự hào, vừa là nguồn cơn của những đau đớn mà bà phải gánh chịu.

Đó cũng là điều đã tạo nên con người chính trị của ông Lissu.

"Đây không phải là một Lissu biết sợ hãi," bà nói. "Đây là một Lissu mà người ta không thể làm ngơ."

Sau nhiều lần đề nghị bình luận về vụ việc, chính phủ Tanzania đã yêu cầu BBC thực hiện một cuộc phỏng vấn chung với Bộ trưởng Nội vụ, Chủ tịch Quốc hội và Bộ trưởng phụ trách các vấn đề nhà nước.

BBC từ chối vì cho rằng việc phỏng vấn đồng thời cả ba quan chức là không thực tế. Sau đó, chính phủ Tanzania cũng từ chối đưa ra bình luận.