Đối thủ chính trị của ông Hun Sen được ân xá bản án 27 năm tù, có ý nghĩa gì?

Cựu lãnh đạo đảng đối lập Campuchia Kem Sokha, người đang thụ án 27 năm tù vì tội phản quốc, đã được ân xá. Người ký sắc lệnh này ân xá là Quyền Quốc trưởng Hun Sen, thay mặt cho Quốc vương Norodom Sihamoni.

Ông Sokha, cựu lãnh đạo của Đảng Cứu quốc Campuchia (CNRP) – hiện đã bị giải thể – lần đầu bị bắt vào năm 2017 vì một đoạn video trong đó ông nói rằng mình từng nhận được sự hỗ trợ từ các nhóm ủng hộ dân chủ của Mỹ.

Ông bị quản thúc tại gia kể từ khi bị kết tội phản quốc vào năm 2023. Các tổ chức nhân quyền đã nhiều lần chỉ trích vụ án này, cho rằng các cáo buộc mang động cơ chính trị.

Quyết định này được đưa ra sau khi đơn kháng cáo đối với bản án của ông Sokha bị bác bỏ hồi tháng trước.

Trên Facebook, ông Hun Sen viết rằng ông Sokha đã được "ân xá", kèm theo hình ảnh sắc lệnh hoàng gia có chữ ký của ông. Tuy nhiên, lệnh ân xá không hủy bỏ lệnh cấm ông Sokha rời khỏi Campuchia trong vòng 5 năm.

Con trai ông Hun Sen là Hun Manet, người tiếp quản vị trí thủ tướng từ cha vào năm 2023, nói rằng quyết định ân xá là "thêm một bước tiến nhằm củng cố đoàn kết dân tộc".

Tuy nhiên, việc ân xá lần này được đánh giá khó có khả năng tạo ra ảnh hưởng lớn đến bầu không khí chính trị tại Campuchia, trong bối cảnh các nhân vật đối lập khác đang sống lưu vong, và các nhà hoạt động chính trị-xã hội tiếp tục đối mặt với những hạn chế về quyền tự do ngôn luận và tự do đi lại.

Việc trả tự do cho một trong những tù nhân chính trị nổi tiếng nhất Campuchia đã khiến nhiều người trong nước sửng sốt, theo New York Times.

"Đây mới chỉ là sự khởi đầu," luật sư của ông Kem Sokha, ông Pheng Heng, nói.

Ông cho biết thêm rằng ông Hun Sen và ông Kem Sokha đã trao đổi với nhau trước khi lệnh ân xá được ban hành, và sẽ còn có thêm các cuộc thảo luận chính trị nhằm khôi phục hoàn toàn quyền tự do cho ông Kem Sokha.

Ông Pheng Heng nói ông Kem Sokha, 72 tuổi, hiện đang bận chăm sóc mẹ mình, người đang trong tình trạng nguy kịch, và sẽ tiếp tục các cuộc trao đổi khi có điều kiện.

"Tôi chưa từng nghe ông ấy nói rằng ông ấy sẽ ngừng tham gia chính trị," ông nói thêm.

Trước đó, ông Kem Sokha đã đến thăm người mẹ 101 tuổi với sự cho phép của tòa án vào đầu ngày 25/5, trước khi lệnh ân xá được công bố.

Ông không phát biểu trước giới truyền thông, nhưng một đoạn video được luật sư của ông đăng tải trên mạng xã hội cho thấy ông ôm mẹ và nói rằng nếu được tự do, ông sẽ xuất gia đi tu theo Phật giáo để báo hiếu bà.

Ông cũng nói rằng mình sẽ không tìm cách trả thù những người đã bỏ tù ông.

Trong một bức thư mà ông Pheng đăng trên mạng xã hội vào hôm 25/5, ông Kem Sokha viết rằng việc giải quyết các vấn đề chính trị của đất nước "phải dựa vào hòa giải dân tộc và tinh thần đoàn kết thông qua đối thoại giữa người Campuchia với nhau."

Liên quan tới lệnh ân xá lần này, bà Elaine Pearson, Giám đốc khu vực châu Á của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, nói:

"Quyết định ân xá Kem Sokha của ông Hun Sen sau hơn 8 năm giam giữ tùy tiện phần nào đảo ngược một bất công nghiêm trọng, nhưng thật đáng lên án khi ông Sokha vẫn bị cấm tham gia chính trị hoặc rời khỏi đất nước.

Các chính trị gia và đảng phái đối lập còn lại ở Campuchia vẫn liên tục đối mặt với nguy cơ bị bắt giữ tùy tiện và những hạn chế vô căn cứ. Chính phủ cần bảo đảm các quyền chính trị được tôn trọng."

Seng Vanly, một nhà bình luận chính trị người Campuchia, viết trong một bài đăng trên Facebook hôm 25/5 rằng việc trả tự do này "không thực sự là dấu hiệu của việc mở rộng không gian dân chủ".

"Thay vào đó, đây là một chiến lược chính trị được tính toán rất kỹ lưỡng và tinh vi của đảng cầm quyền," ông đánh giá.

Ông Seng Vanly viết rằng quyết định ân xá đang được sử dụng để "định hình lại hình ảnh của Hun Manet trước cộng đồng quốc tế, thể hiện chính phủ của ông như một chính quyền ôn hòa hơn, cởi mở hơn và có xu hướng hòa giải hơn so với phong cách lãnh đạo của Hun Sen."

Đảng CNRP của ông Sokha suýt chút nữa đã chiến thắng trong cuộc tổng tuyển cử năm 2013 trước Đảng Nhân dân Campuchia (CPP) của ông Hun Sen, bất chấp các cáo buộc gian lận bầu cử và đe dọa cử tri.

Khi cuộc bầu cử tiếp đó đến gần, đảng của ông Sokha là mối đe dọa khả dĩ duy nhất đối với sự cầm quyền của ông Hun Sen.

Ông bị bắt năm 2017, chưa đầy một năm trước cuộc bỏ phiếu then chốt. Sau đó, CNRP bị cấm tham gia tranh cử, khiến Campuchia trên thực tế trở thành một nhà nước đơn đảng. Vụ bắt giữ diễn ra cùng lúc với chiến dịch trấn áp các tiếng nói chỉ trích chính phủ.

Cũng trong ngày ông bị bắt, tờ Cambodia Daily xuất bản số báo cuối cùng trước khi bị đóng cửa trong chiến dịch siết chặt truyền thông độc lập.

Trang nhất của báo chạy dòng tít: "Sa vào chế độ độc tài hoàn toàn", phía trên bức ảnh ông Sokha bị còng tay với vẻ mặt sửng sốt.

Năm 2018, con gái ông là bà Kem Monovithya nói với BBC rằng cơ hội duy nhất để cha bà được trả tự do là nếu việc giam giữ ông trở thành gánh nặng thực sự đối với Hun Sen:

"Nếu không phải trả giá cho việc giam giữ ông ấy, họ sẽ tiếp tục làm vậy."

Đại sứ quán Mỹ khi đó cho rằng vụ án nhằm vào ông Sokha "dựa trên một âm mưu bịa đặt", và bản án là "một sự oan sai".

Bằng chứng chính chống lại ông là một đoạn video ghi lại cảnh ông thảo luận về lời khuyên chính trị từ các nhóm ủng hộ dân chủ có trụ sở tại Mỹ.

Trước tòa phúc thẩm tháng trước, ông nói rằng mình chưa bao giờ cấu kết với bất kỳ quốc gia nước ngoài nào để gây tổn hại đến sinh mạng của công dân Campuchia hoặc làm mất lãnh thổ quốc gia.

Ông Hun Sen, người cầm quyền ở Campuchia gần bốn thập kỷ, từ lâu bị cáo buộc lợi dụng hệ thống tòa án để nhắm vào các đối thủ chính trị.

Trong khi chính phủ khẳng định họ thúc đẩy nguyên tắc pháp quyền trong khuôn khổ một nền dân chủ bầu cử, các tòa án thường xuyên giải thể các đảng chính trị bị coi là đối thủ tiềm tàng và bỏ tù hoặc sách nhiễu các lãnh đạo của họ.

Bên cạnh đó, việc đảng của ông Kem Sokha bị giải thể vào năm 2017 được một số nhà quan sát xem là nỗ lực của ông Hun Sen trong việc dập tắt cách sử dụng tâm lý bài người Việt của đảng này như một công cụ chính trị.

Theo ông Sovinda Po, một nghiên cứu sinh người Campuchia tại viện nghiên cứu ISEAS - Yusof Ishak ở Singapore, Đảng CNRP là bên thường khơi mào tâm lý nói trên ở Campuchia.

"Các lãnh đạo nổi bật của CNRP thường xuyên sử dụng từ tiếng Khmer "Yuon" để chỉ người Việt Nam, một từ thường bị coi là mang tính miệt thị và phân biệt đối xử. Những lời lẽ như vậy đã được sử dụng như một chiến lược chính trị nhằm làm mất uy tín của đảng CPP, và đã lặp đi lặp lại trong suốt ba mươi năm qua," ông viết trên trang của viện nghiên cứu hồi tháng 7/2025.

Ông Hun Sen chuyển giao chức thủ tướng cho con trai cả Hun Manet vào năm 2023 nhưng vẫn nắm ảnh hưởng rất lớn tại Campuchia và hiện giữ vai trò quyền nguyên thủ quốc gia trong thời gian Quốc vương Norodom Sihamoni ra nước ngoài điều trị y tế.

Các nhà phê bình cho rằng tình hình không cải thiện nhiều dưới thời ông Hun Manet.