Ông Tô Lâm thăm Thái Lan: từ đối địch thành 'đối tác bình đẳng'

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm sẽ gặp lãnh đạo chính phủ và Hoàng gia Thái Lan trong chuyến thăm từ ngày 27-29/5. Chuyến công tác diễn ra trong bối cảnh cạnh tranh kinh tế giữa hai nước ngày càng gia tăng, đồng thời người đàn ông quyền lực nhất Việt Nam đang đẩy mạnh ngoại giao trong khu vực.

"Việc sang Thái Lan của lãnh đạo Việt Nam trước thềm Đối thoại Shangri-La mang một lớp ý nghĩa địa chính trị rất rõ," Tiến sĩ Vũ Hà Phương, nghiên cứu viên không thường trú chuyên về địa chính trị tại Trung tâm Nghiên cứu Hoa Kỳ-Việt Nam của Đại học Oregon (Mỹ), nói với BBC News Tiếng Việt vài ngày trước khi ông Tô Lâm đến Thái Lan vào hôm 27/5.

"Trước hết, đây là bước đi nhằm củng cố các bước đệm chiến lược trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cái cường quốc gia gia tăng.

Việc Việt Nam tăng cường quan hệ với Thái Lan, tức là một trụ cột trong ASEAN, giúp Việt Nam nhấn mạnh định hướng đối ngoại cân bằng đa phương hóa, đồng thời giảm rủi ro bị diễn giải rằng là sẽ nghiêng về bất cứ bên nào trong thời điểm nhạy cảm về an ninh khu vực như bây giờ."

Thái Lan là nước ASEAN mà ông Tô Lâm có chuyến thăm chính thức đầu tiên kể từ khi nắm giữ cả hai chức vụ lãnh đạo Đảng và Nhà nước Việt Nam vào tháng trước.

Vị tổng bí thư, chủ tịch nước sau đó sẽ có chuyến thăm cấp nhà nước tới Singapore (29-31/5) và sẽ có bài phát biểu dẫn đề tại Đối thoại Shangri-la, diễn đàn an ninh liên chính phủ thường niên diễn ra tại nước này, ngay trước khi thăm cấp nhà nước tới Philippines (31/5-1/6).

Việt Nam và Thái Lan đã chính thức nâng cấp quan hệ lên tầm Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 5/2025 trong chuyến thăm chính thức tới Việt Nam của thủ tướng Thái Lan lúc bấy giờ, bà Paetongtarn Shinawatra.

"Hai bên cùng thống nhất sẽ đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện Kế hoạch Hành động nhằm triển khai khuôn khổ hợp tác mới này. Việc thúc đẩy mối quan hệ đối tác sẽ là chủ đề thảo luận trọng tâm giữa Thủ tướng Anutin Charnvirakul và Tổng Bí thư, Chủ tịch nước [Tô Lâm] vào ngày 28/5 tại Tòa nhà Chính phủ," Bộ phận Quan hệ công chúng của Chính phủ Thái Lan nói trong một tuyên bố hôm 27/5.

Lịch trình của ông Tô Lâm ở Thái Lan

Vào hôm 27/5, ông Tô Lâm đã tới Thái Lan. Điểm đầu tiên ông đến là tỉnh Udon Thani ở vùng Đông Bắc Thái Lan, nơi có cộng đồng người Việt đông đảo và có khu lưu niệm về thời kỳ hoạt động cách mạng của lãnh tụ Hồ Chí Minh cách đây một thế kỷ.

Theo lịch trình do phía chính phủ Thái Lan công bố, ông Tô Lâm và phu nhân Ngô Phương Ly được đón tiếp trọng thể tại Thai Khu Fah, tòa nhà chính của Chính phủ.

Sau nghi thức chào hỏi đoàn đại biểu hai nước, hai người viếng chân dung Hoàng thái hậu Sirikit, người mà Thái Lan đang để quốc tang từ tháng 10/2025.

Ông Tô Lâm có hội đàm với Thủ tướng Anutin Charnvirakul trong một buổi riêng và một buổi toàn thể, nơi các vị lãnh đạo sẽ bàn về việc hiện thực hóa tuyên bố chung về nâng cấp quan hệ hai nước vào năm ngoái.

Đến cuối buổi sáng, lãnh đạo hai nước chứng kiến lễ ký các biên bản ghi nhớ (MoU), trước khi công bố logo kỷ niệm 50 năm quan hệ ngoại giao.

Cũng trong chiều ngày 28/5, ông Tô Lâm sẽ có cuộc gặp với Vua Maha Vajiralongkorn và Hoàng hậu Suthida tại Cung điện Amphorn Sathan. Đây là một nghi thức ngoại giao thông thường khi lãnh đạo nhà nước, ở đây là vua Thái Lan, tiếp nguyên thủ nước ngoài trong các chuyến thăm chính thức.

Bên cạnh đó, ông Tô Lâm và ông Anutin cũng sẽ tới khách sạn 5 sao Ritz-Carlton, nơi diễn ra Diễn đàn Doanh nghiệp Thái Lan-Việt Nam.

Đại diện từ những tổ chức như Ban Thương mại Thái Lan, Hội đồng Doanh nghiệp Thái Lan-Việt Nam và Phòng Thương mại và Công nghiệp Thái Lan tại Việt Nam (ThaiCham) dự kiến cũng sẽ có mặt.

'Vừa hợp tác, vừa cạnh tranh'

Các nhà phân tích nói với BBC rằng xu hướng giữa hai nước có thể là "vừa hợp tác, vừa cạnh tranh" – tức là duy trì được lợi ích song phương và sự kết nối giữa hai quốc gia thành viên quan trọng của ASEAN mà không làm bất ổn của khối này.

Những lĩnh vực mà Việt Nam và Thái Lan có thể hợp tác theo hướng "phân khúc chứ không phải cạnh tranh thay thế" có thể là nông nghiệp, du lịch và kho vận, theo Tiến sĩ Vũ Hà Phương.

Chẳng hạn ở mảng nông nghiệp, Thái Lan có thế mạnh lớn về chế biến sâu, xây dựng thương hiệu nông sản và duy trì tiêu chuẩn xuất khẩu ổn định, trong khi Việt Nam vượt trội về sản lượng (gạo, cà phê, thủy sản, trái cây nhiệt đới) cùng chi phí sản xuất cạnh tranh.

Bà Phương cho rằng hai bên có thể vừa cạnh tranh ở các mặt hàng cốt lõi, vừa hợp tác theo xu hướng mới: Việt Nam tập trung sản xuất, cung ứng nguyên liệu thô, còn Thái Lan đảm nhận khâu chế biến, làm marketing và trung chuyển hàng hóa "dễ dàng và chi phí rẻ hơn".

Trong Tuyên bố chung về việc nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện được ký kết vào năm ngoái, hai nước đã đồng ý sẽ tăng cường kết nối chuỗi cung ứng, đặc biệt trong những lĩnh vực có thể bổ trợ và mang lại lợi ích cho nhau như nông nghiệp, hóa dầu, thiết bị máy móc, linh kiện điện tử và hậu cần.

Phát biểu tại hội thảo kinh tế thường niên vào cuối năm ngoái, Thủ tướng Anutin Charnvirakul từng thẳng thắn thừa nhận Thái Lan "đã tụt lại phía sau" so với Việt Nam.

Ông chia sẻ rằng đây là viễn cảnh tồi tệ nhất mà mình từng lo sợ, đồng thời nhấn mạnh bản thân chưa từng nghĩ có ngày tốc độ tăng trưởng của Thái Lan lại kém hơn các nước trong khu vực Đông Dương.

Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng 10% trong giai đoạn 2026-2030, một tham vọng táo bạo, cao hơn rất nhiều so với dự đoán tăng trưởng của Ngân hàng Phát triển châu Á và Ngân hàng Thế giới lần lượt là 7,2% và 6,8% cho năm nay.

Mục tiêu này được xây dựng trên đà phát triển trước đó. Giai đoạn 2015-2019, trung bình Việt Nam tăng trưởng 7% mỗi năm.

Bất chấp tác động của đại dịch khiến tăng trưởng GDP giảm xuống dưới 3%, Việt Nam hậu Covid-19 chứng kiến sự phục hồi mạnh mẽ, đạt 8,5% vào năm 2022, một phần do năm trước đó tăng trưởng quá thấp.

Năm ngoái, tăng trưởng đạt 8,02%, chỉ thấp hơn tốc độ tăng của năm 2022 trong suốt giai đoạn 2011-2025.

Ở chiều ngược lại, kinh tế Thái Lan khá ảm đạm. Tăng trưởng GDP năm 2025 của nước này đạt 2,4%.

Theo lời Thủ tướng Anutin tại hội thảo nói trên, trước năm 1997, nền kinh tế Thái Lan tăng trưởng trung bình 7%, sau đó giảm xuống còn 3% sau năm 1997, thời điểm xảy ra cuộc khủng hoảng tài chính châu Á.

Theo ông Anutin, tình trạng suy giảm này bắt nguồn từ việc tỷ lệ đầu tư giảm sâu từ 40% GDP (giai đoạn trước năm 1997) xuống còn 23%, khiến tốc độ tăng trưởng bình quân giảm từ mức 7% xuống 3%, và liên tục dưới mức 2% từ năm 2012 đến nay.

Ông Seksan Anantasirikiat*, cố vấn của Hiệp hội Nghiên cứu Khu vực tại Thái Lan (có trụ sở tại Bangkok), nói với BBC News Tiếng Việt trước thềm chuyến thăm của ông Tô Lâm rằng Thái Lan cần học hỏi Việt Nam ở nhiều mảng, trong đó có việc nâng số lượng hiệp định thương mại tự do (FTA) "vì nhiều nhà hoạch định chính sách [Thái Lan] cho rằng việc có các hiệp định thương mại tự do sẽ giúp Thái Lan mở ra các thị trường mới."

Tính đến đầu năm 2026, Việt Nam có 19 FTA, nhiều hơn Thái Lan ba hiệp định.

Vị học giả người Thái Lan nói thêm rằng nước ông cũng cần lưu tâm thành công của Việt Nam trong việc phát triển các công ty lớn như Vingroup.

Trường hợp Vingroup đã làm dấy lên câu hỏi ở Thái Lan rằng liệu họ có nên đi theo hướng này không, tức là hỗ trợ một công ty lớn – dù là doanh nghiệp nhà nước hay là một tập đoàn tư nhân lớn, hay nên tập trung hỗ trợ nhiều hơn cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs).

Theo ông Seksan, Thái Lan đang thúc đẩy hỗ trợ cả hai trường hợp.

Ngoại giao cây tre 'cốt thép'

Nhìn rộng hơn, quan hệ Thái Lan-Việt Nam đã chuyển từ giai đoạn căng thẳng thời Chiến tranh Lạnh sang một trong những quan hệ đối tác gần gũi nhất trong ASEAN.

Vào tháng 3/2025, Tiến sĩ Morragotwong Phumplab từ Đại học Thammasat ở Bangkok nhận định với BBC News Tiếng Việt rằng Thái Lan từng tận hưởng "thời kỳ hoàng kim" vì nhận nhiều FDI từ Mỹ và Nhật trong những thập niên 1950-1970, giai đoạn Việt Nam bị chiến tranh tàn phá.

Thời kỳ Chiến tranh Việt Nam (những năm 1960-1975), Thái Lan đóng vai trò là căn cứ quân sự trọng điểm của Mỹ để oanh tạc Việt Nam và Lào. Sau đó, vào giai đoạn cuộc chiến tại Campuchia cuối thập niên 1970 và 1980, Thái Lan đối đầu gay gắt với Việt Nam khi Việt Nam đưa quân vào Campuchia.

Ông Seksan cho rằng Thái Lan và Việt Nam phải trở thành "đối tác bình đẳng".

"Trong quá khứ, chúng tôi từng có một khái niệm chính sách gọi là 'từ chiến trường thành thương trường'. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, chúng tôi mong muốn mở cửa thị trường và kết giao bạn bè với các nước thuộc khối xã hội chủ nghĩa trước đây như Lào và Việt Nam.

Dù vào thời điểm đó, chúng tôi có thể có những khác biệt về hệ tư tưởng, nhưng giờ đây tôi nghĩ chúng tôi đang hướng tới tương lai và cùng tìm kiếm những cơ hội hợp tác sâu rộng hơn nữa," ông Seksan nói.

Theo vị học giả, Thái Lan có mô hình "ngoại giao cây tre" của riêng mình, mà trong đó có sự hiện hữu của tư tưởng "từ chiến trường thành thương trường" nói trên, bên cạnh việc nước này "quan tâm nhiều hơn đến các lợi ích an ninh mà chúng tôi có với các nước láng giềng, bất kể họ có theo chế độ xã hội chủ nghĩa hay không, bởi vì dù sao họ vẫn là các quốc gia láng giềng."

Theo ông, việc duy trì mối quan hệ với cường quốc như Trung Quốc là "điều bắt buộc" trong bối cảnh đang có một khoảng trống quyền lực lớn khi Mỹ không còn mặn mà với vai trò thúc đẩy chủ nghĩa đa phương.

Ông Seksan dẫn lại lời một học giả Thái Lan rằng "chúng ta phải biết cách chung sống với Trung Quốc, hợp tác với Trung Quốc, và biết cách đứng vững trước Trung Quốc".

"Chúng ta phải thực hiện đồng thời hai việc. Khi có lợi ích chung, đôi bên sẽ cùng nhau hợp tác để tối đa hóa các lợi ích đó, chẳng hạn như khu vực tự do thương mại ASEAN - Trung Quốc (ACFTA). Điều này là quá rõ ràng. Nhưng khi đối mặt với những vấn đề còn quan ngại, chúng ta cần phải thẳng thắn trao đổi với Trung Quốc và cùng nhau tìm hướng giải quyết."

Dưới thời ông Tô Lâm, các nhà quan sát cho rằng Việt Nam có vẻ ngày càng chú trọng ASEAN và các nước láng giềng lục địa như Thái Lan.

Các chuyên gia nhận định đây có thể là dấu hiệu Hà Nội muốn xây dựng một "trục ASEAN lục địa" mạnh hơn trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ-Trung gay gắt.

Nói đến chiến lược ngoại giao của Việt Nam, ông Seksan liên hệ đến việc một số báo Thái Lan đã miêu tả nó là "ngoại giao cây tre cốt thép", tức là thể hiện lập trường mà không cần đối đầu trực tiếp.

Trong khi đó, Tiến sĩ Vũ Hà Phương cho rằng mô hình ngoại giao của Việt Nam là bài học cho các quốc gia ASEAN nói riêng và cường quốc tầm trung nói chung.

Theo bà, đây chính là một trong những lý do mà ông Tô Lâm được mời làm diễn giả cho bài phát biểu dẫn đề tại Đối thoại Shangri-la, nơi từ lâu đã diễn ra các cuộc gặp cấp cao giữa Mỹ và Trung Quốc – một đấu trường để các siêu cường khẳng định và trình bày tầm nhìn của mình về an ninh khu vực.

"Việc này là để [ông Tô Lâm] chia sẻ về thực tế rằng hoàn toàn có thể hội nhập sâu rộng với các nước, có thể làm bạn với nhiều đối tác có hệ tư tưởng khác nhau mà không đánh mất cái quyền tự chủ, quyền tự quyết," bà Phương nhận định.

Tuy nhiên, vị tiến sĩ lưu ý đến khái niệm "chi phí đồng thuận" nội bộ trong việc tính toán và thực thi những chiến lược ngoại giao của ông Tô Lâm trong tương quan với những ưu tiên nội địa.

"Nếu ông Tô Lâm muốn đạt được mục tiêu nào đó, ông phải cho các đồng chí cùng nắm quyền thấy rằng: nếu họ hỗ trợ ông thực hiện việc này để củng cố quyền lực và đạt được các thành tựu thực tế, thì lợi ích của chính họ cũng sẽ gia tăng.

Do đó, ông Tô Lâm phải làm sao để các đồng chí trong hệ thống đồng ý thực hiện những chính sách ấy. Đây là 'chi phí đồng thuận' có thể nhìn thấy rõ nhất. Bên cạnh đó, một ví dụ khác về 'chi phí đồng thuận ngầm', đó là những thứ bắt buộc phải có sự đồng thuận giữa người dân và người cầm quyền."

Ngoài ra, bà Phương nhận định rằng vị lãnh đạo Đảng và Nhà nước Việt Nam cũng cần cân bằng giữa những tham vọng đối ngoại với cơ chế chính trị và lợi ích của các tập đoàn trong nước trong lĩnh vực như nông nghiệp, hàng không hay sản xuất ô tô, vì họ là "xương sống của nền kinh tế".

Bà cho rằng những thỏa thuận được ký kết giữa Việt Nam và Thái Lan sẽ cho thấy được liệu ông đã hoặc không dàn xếp được trong nội bộ "để đảm bảo song song hai mục tiêu: một là tham vọng đối ngoại, và hai là lợi ích của các tập đoàn, tổ chức, nhóm lợi ích ở trong nước".

* Ngoài vị trí cố vấn của Hiệp hội Nghiên cứu Khu vực tại Thái Lan, ông Seksan Anantasirikiat cũng là một nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế thuộc Bộ Ngoại giao Thái Lan, nhưng ông cho biết những phát biểu của ông không đại diện cho cơ quan này.