Труменнинг пенсиясидан Трампнинг миллиардларигача - Оқ уйда ҳеч бир президентникига ўхшамаган молиявий даромад
Гарри Трумен Оқ уйни ойига 113 доллар миқдоридаги ҳарбий пенсиясидан бошқа ҳеч қандай даромадсиз тарк этган эди. АҚШнинг 33-президенти кейинчалик президентлик лавозимининг "нуфузи ва қадр-қимматини тижорат мақсадларида ишлатиш" нотўғри эканини ёзган.
Жорж Буш кичик президентликка номзодини қўйишдан олдин инвестицияларини "кўр-кўрона ишонч жамғармаси"га (blind trust) ўтказган ва лавозимдаги сўнгги ҳафтасида 2008 йилги иқтисодий инқироз унинг шахсий бойлигига қандай таъсир қилганидан бехабар эканини айтган эди.
Айни мақолада Facebook томонидан тақдим қилинган контент мавжуд. Биз бу контент юкланмасидан аввал сизнинг розилигингизни сўраймиз, чунки улар куки ва бошқа технологиялардан фойдаланган бўлиши мумкин. Сиз Facebook ҳаволасида кукиларга доир ва шахсий маълумотларга оид қоидалар ҳақида аввал ўқиб, кейин қабул қилишга рози бўлишингиз мумкин. Кўриш учун “қабул қилиш ва давом этиш”ни танланг.
Охири Facebook пост
Доналд Трамп эса, аксинча, янги молиявий декларацияга кўра, лавозимга қайтганидан кейинги илк йилидаёқ камида 2,2 миллиард доллар ишлаб топган. Тарихчилар бу кўрсаткич мисли кўрилмаган даражада эканини ва АҚШ президентларининг Оқ уйда молиявий манфаатлар тўқнашувидан қочишга оид узоқ йиллик анъанасини буткул бузиб ташлаганини айтмоқда.
"Бу мисли кўрилмаган ҳолат", дейди Виржиния университетининг Миллер маркази президентчилик тарихи бўйича мутахассиси Барбара Перри. "Бу президентлик тарихида илгари кўрганларимиздан анча ошиб кетади".
Трампнинг 2025 йилдаги улкан даромадлари унинг ҳокимиятга қайтганидан қанчалик катта фойда кўрганини очиқ кўрсатди. Бу маблағлар давлат қарорлари билан президент ва унинг атрофидаги кишиларнинг бизнес манфаатлари ўртасидаги чегара кўпинча ноаниқ бўлган лойиҳалардан келиб тушган.
Сешанба куни эълон қилинган мажбурий молиявий декларацияга кўра, Трампнинг ўзи фақат криптовалюта соҳасидан 1,4 миллиард доллар даромад қилган.
У, шунингдек, иккинчи президентлик муддатини бошлашидан сал аввал ишга туширилган $TRUMP мем-тангаси ортида тургани тахмин қилинадиган Celebration Coins компаниясидан 635 миллион доллар миқдорида роялти олганини билдирган.
Президент бундан ташқари World Liberty Financial крипто-компаниясидан 500 миллион доллардан ортиқ даромад олганини ҳам маълум қилган. Ушбу фирма Трампнинг ўғиллари Доналд Трамп кичик ва Эрик Трамп ҳамда Трампнинг Яқин Шарқ ва Украина бўйича махсус вакили Стив Уиткоффнинг ўғиллари томонидан ташкил этилган.
Трампнинг 2025 йилдаги даромади унинг лавозимга қайтишидан олдинги йил - 2024 йилда маълум қилган 622 миллион долларлик даромадидан деярли тўрт баробар кўп.
Оқ уй эса Трамп ва унинг оиласи президентлик лавозимидан даромад олаётгани ҳақидаги даъволарни рад этди.
Оқ уй матбуот котиби ўринбосари Анна Келли баёнотида: "Президент ҳам, унинг оиласи ҳам шахсий манфаатлар давлат манфаатларига таъсир қилиши мумкин бўлган ҳолатларга ҳеч қачон аралашмаган ва бундай қилмайди", деди.
У яна қўшимча қилди: "Президент Трамп ва унинг маъмурияти томонидан амалга оширилаётган барча ҳаракатлар Америка халқининг манфаатлари учун қилинади. Аксини даъво қилаётган айрим "мухбирлар" эса демократлар ва анъанавий ОАВ ўн йилдан буён илгари суриб келаётган эски ва ёлғонини такрорламоқда".
Ўтган даврларда ҳам айрим президентлар молиявий можаролар марказида қолган, бу эса коррупция ҳақидаги саволларни юзага келтирган.
Тарихчилар АҚШ фуқаролар уруши тугаганидан кейинги даврни мисол келтиради. Президент Улисс Грант даврида Молия вазирлигининг айрим амалдорлари олтин савдоси ва божхона йиғимларига оид можароларга аралашган эди.
1920 йилларда Уоррен Хардинг президентлиги даврида Ички ишлар вазири нефт конлари ижараларини бериш эвазига пора олгани фош бўлган. Бу воқеа тарихга "Teapot Dome" можароси номи билан кирган.
Аммо бу ҳолатларнинг ҳеч бирида президентнинг ўзи бевосита иштирок этмаган ёки лавозимда турган пайтида шахсий бойлигини оширишда айбланмаган.
Сурат манбаси, Getty Images
1933 йилда Франклин Рузвелт президентлиги билан бошланган замонавий даврда эса айрим президентларнинг қариндошлари Оқ уй билан алоқаларидан фойда олишга уринган.
Масалан, Жимми Картернинг укаси пиво брендини тарғиб қилган.
Жо Байден вице-президент бўлиб ишлаган вақтда эса унинг ўғли Ҳантер Байден Украина энергетика компаниясидан даромад топган.
Бироқ тарихчиларнинг айтишича, бу ҳолатларни Трамп ва унинг оилавий бизнеси президентликка қайтгач орттирган даромадлар билан қиёслаб бўлмайди.
"Трамп ва унинг оиласи билан бошқа президентлар ўртасидаги асосий фарқ мана шунда", дейди Барбара Перри.
"Лавозимда туриб жуда катта пул ишлаш ноқонуний бўлмаслиги мумкин, аммо ахлоқий жиҳатдан саволлар туғдиради. Аввалги президентларнинг аксарияти бундай қилишни истамаган".
Сурат манбаси, AFP via Getty Images
2017 йилда биринчи президентлик муддатини бошлашидан аввал Трамп оилавий бизнеси - "Trump Organization" бошқарувини вояга етган ўғилларига топширган эди.
Бироқ бу қадам аввалги президентлар амалиётидан фарқ қилган. Чунки Трамп ўз бизнес манфаатларини анъанавий "кўр-кўрона ишонч жамғармаси" (blind trust)га ўтказмаган ва кўчмас мулк ҳамда бошқа активларидан воз кечмаган эди.
Иккинчи муддатидан олдин ҳам у шунга ўхшаш чоралар кўрди.
Иккинчи инаугурациясидан олдин "Trump Organization" Трамп президентлик даврида компаниянинг кундалик фаолиятида иштирок этмаслигини маълум қилган.
Ўша пайтда Эрик Трамп компания президентнинг иккинчи муддатида "қатъий ахлоқий стандартлар"га амал қилишини айтган эди.
2,2 milliard dollarlik daromadi AQSH prezidentlik tarixi uchun misli ko‘rilmagan holatdir.
Крипто-миллиардерга афв
Шунга қарамай, Трамп Оқ уйга қайтгач, ўз бизнесига ҳамда маъмуриятдаги бошқа юқори мартабали амалдорлар билан боғлиқ бизнесларга фойда келтирган қатор қарорларни қабул қилди.
Ўтган июль ойида у "Stablecoin" деб аталадиган криптовалюта турини қўллаб-қувватловчи қонунни имзолади. Бу эса "World Liberty Financial" ўз рақамли валюта лойиҳасини ишга туширганидан атиги тўрт ой ўтиб юз берди.
Молиявий декларацияга кўра, ушбу компания 2025 йилда Трампга камида 500 миллион доллар даромад келтирган.
Ўтган октябр ойида эса Трамп "Binance" криптоплатформаси асосчиси, миллиардер Чжанпэн Чжаони афв этди.
Бу Трампнинг лавозимга қайтган дастлабки ойларида криптовалюта саноатини мақташи фонида юз берди. Ҳолбуки, у аввалроқ бу соҳани "фалокатга олиб борувчи йўл" деб атаган эди.
Оқ уйга қайтганидан бери Трампнинг оилавий бизнеси ва унинг айрим яқин ҳамкорлари криптовалютадан ташқари бошқа соҳаларда ҳам фойда кўрди.
The New York Times нашри хабар қилишича, ўтган йили Трамп Қозоғистон президенти билан америкалик компанияга мамлакатдаги йирик муҳим фойдали қазилмалар лойиҳасига кириш имконини берувчи келишувга эришган.
Кейинчалик Эрик Трамп ва Доналд Трамп кичик ушбу кончилик лойиҳасида иштирок этаётган компанияда озчилик улушини сотиб олган.
АҚШ Савдо вазири Ҳовард Лутникнинг ўғиллари бошқарадиган "Cantor Fitzgerald" инвестиция компанияси ҳам мазкур битимда иштирок этган.
Чоршанба куни Трамп лавозимдаги даромадларини фонд бозори ўсиши билан изоҳлади ва оиласининг бизнес фаолиятида қатнашмаслигини таъкидлади.
"Мен шахсий молиявий ишларимга аралашмайман, маблағларимни бошқарадиган фондлар бор", деди у журналистларга.
"Президент бўлишимдан олдин ҳам жуда кўп пул ишлаб топганман. Улар менинг пулларимни инвестиция қилади, мен эса улар билан бу масалаларни муҳокама қилмайман".
Айрим этика бўйича мутахассислар, айниқса, Трампнинг криптовалютадан олган даромадларини ташвишли ҳолат деб баҳоламоқда.
Жорж Буш кичик даврида Оқ уйнинг бош этика ҳуқуқшуноси бўлиб ишлаган Ричард Пейнтер Би-би-сига: "Албатта, бу манфаатлар тўқнашувидир. Мамлакат президентининг шунчалик катта маблағ ишлаб топаётганини кўриш америкаликлар учун жиддий хавотир уйғотиши мумкин", деди.
