Чернобилдаги сўнгги тантана ё фалокат остидаги тўй

Тун ярмидан ошган эди. Ирина Стеценко тўйи учун тирноқларини бўяб бўлгач, балкон эшигини очди, асабларини тинчлантириб ухлашга тиришарди.

Меҳмонлар билан лиқ тўла қўшни хонадонда унинг қаллиғи Сергей Лобанов ошхонадаги тўшакда ухлаб ётарди.

"Кейин сукунатни "гумбурлаш" бузди, – дейди Ирина. – Гўё тепамиздан кўплаб самолётлар учиб ўтаётгандек, ҳамма ёқ гувиллаб, дераза ойналари зириллаб кетди".

Сергейнинг айтишича, у "қандайдир тўлқин ўтгандек бир силкинишни ҳис қилди", буни енгил зилзила бўлса керак деб ўйлади, яна уйқуга кетди.

19 ёшли бўлажак ўқитувчи ва 25 ёшли электр станцияси муҳандиси янги қурилган совет шаҳри Припятда тўйларини орзиқиб кутишаётган эди. Улар атиги 4 километр нарида дунёдаги энг даҳшатли ядровий ҳалокат юз бераётганидан бехабар эди.

Ҳозирги Украина шимолида жойлашган Чернобил электр станциясининг тўртинчи реактори портлаб, Европанинг катта қисмига тарқаладиган радиоактив моддаларни ҳавога сочган эди.

Орадан қарийб қирқ йил ўтиб, станциянинг ўша ўта радиоактив қолдиқлари бугун уруш комида қолди. Бу жуфтлик эса ҳозир Берлинда яшайди – улар иккинчи марта ўз ҳаётларини бутунлай ўзгартиришга мажбур бўлишди, бу сафар ядровий офатдан эмас, урушдан қочиб.

Аммо 1986 йил 26 апрель тонгини Сергей ҳаяжон билан уйғонганини, тўй куни ажойиб қуёшли бўлганини эслайди. Ўшанда соат тонгги 6 эди.

Унинг қиладиган ишлари бор эди – ўша кеча дўстиникига – Ирина билан тунамоқчи бўлган жойга чойшаб олиб бориши, гуллар сотиб олиши керак эди.

Унинг айтишича, ташқарида газниқобдаги аскарларни ва кўчани қандайдир кўпикли суюқлик билан юваётган одамларни кўрган. Атом станциясидаги ишидан таниш бўлган баъзи кишилар унга "нимадир бўлгани" учун шошилинч чақиришганини, аммо нима бўлганини ўзлари ҳам билмаслигини айтишган.

Дўстининг кўп қаватли уйидаги хонадонидан ташқарига қараганида, у тўртинчи реактордан тутун кўтарилаётганига кўзи тушди.

Кейинчалик маълум бўлишича, ўт ўчирувчилар ва электр станцияси ишчилари бутун тун давомида даҳшатли заҳарли оловни ўчириш учун қаттол радиация хавфига қарамай курашган.

"Бироз хавотирга тушдим", дейди у. Ўз билимига таяниб, эҳтиёт чораси сифатида бир парча матони ҳўллаб, радиоактив чангни тутиб қолиш учун хонадоннинг кириш қисмига осиб қўйганини қўшимча қилади.

Сўнг бозорга шошилди. Шанба тонги учун ноодатий тарзда бозор ҳувиллаб ётарди, у гулдаста учун бешта лола узиб олди.

Ўз оиласининг хонадонида онаси билан қолаётган Иринанинг айтишича, туни билан телефон тинимсиз жиринглаган. Қўшнилар "даҳшатли нимадир" юз берганини айтиб қўнғироқ қилишганда онаси "ваҳимага тушган", аммо аниқ тафсилотлар йўқ эди.

Совет Иттифоқида ахборот қаттиқ назорат қилинарди. Улар радиони ёқишди, бироқ ҳодиса ҳақида ҳеч қандай сўз айтилмади.

Эрталаб онаси расмий идораларга қўнғироқ қилди: "Унга ваҳима қилмасликни, шаҳарда режалаштирилган барча тадбирлар ўз вақтида ўтказилишини айтишди".

Расман ҳамма нарса одатдагидек давом этарди. Болалар мактабга жўнатилди.

Куннинг иккинчи ярмида келин-куёв ва меҳмонлар машиналар карвонида ҳам тантанали маросимлар, ҳам оммабоп дискотекалар ўтказиладиган Маданият саройига йўл олишди.

Улар ўз исмлари кашта қилиб тикилган гиламча устида туриб қасамёд қилишди, сўнг меҳмонлар билан яқин атрофдаги кафега ўтишди.

Аммо тўй зиёфати байрамона эмас, "ғамгин" ўтди, дейди Сергей. "Ҳамма нимадир содир бўлганини тушуниб турарди, аммо ҳеч ким тафсилотларни билмасди".

Биринчи рақслари учун улар анъанавий вальсни машқ қилишган эди. Аммо фожиа юз бераётгани тобора аён бўла бошлагач, "биринчи қадамларданоқ ритмдан адашдик, – деб эслайди Ирина. – Биз шунчаки бир-биримизни қучоқлаб, шу ҳолатда тебраниб турдик".

Сўнг ҳолдан тойган, аммо ниҳоят эр-хотин бўлган жуфтлик дўстиникига қайтишди.

Бироқ, Сергейнинг айтишича, якшанба куни тонг саҳарда бошқа бир дўсти эшикни тақиллатиб, уларни тонгги соат 5 да жўнаши керак бўлган эвакуация поездига шошилиш кераклигини айтган.

Иринанинг ёнида тўйнинг иккинчи куни учун мўлжалланган юпқагина кўйлакдан бошқа кийими йўқ эди, шунинг учун у кийимини алмаштириш учун онасиникига шошиб қайтишга тўғри келганда яна келинлик либосини кийиб олди. Қолаверса, туфлиси оёғини қавартириб юборганди. "Мен келинлик кўйлагида эдим, кўлмаклар узра ялангоёқ югурардим", дейди Ирина.

Поезддан вайрон бўлган реакторнинг ёғдусини кўрганларида ҳали қоронғи эди. Бу "гўё вулқоннинг кўзига тикилиб туришдек" эди, дейди Сергей.

Расмий эълон қилинганида, эвакуация "вақтинчалик" деб айтилди.

"Биз уч кунга деб кетгандик, аммо бир умрга кетган эканмиз", дея қўшимча қилади у.

Совет Иттифоқи фожиа кўламини ошкор этишдаги сусткашлиги учун қаттиқ танқид остига олинди. Портлашдан икки кун ўтиб, Швецияда радиация аниқланганидан сўнггина у ҳалокат юз берганини тан олди. Совет раҳбари Михаил Горбачёвнинг бу ҳақда омма олдида гапиришига эса икки ҳафтадан кўпроқ вақт керак бўлди.

Хавфсизлик синови муваффақиятсиз якунланганди. Атом энергияси бўйича халқаро агентлик ва Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти келтирган тахминий ҳисоб-китобларга кўра, портлашлар оқибатида Хиросимага ташланган бомбадан 400 баробар кўпроқ радиоактив модда ажралиб чиққан.

Николай Соловёв ўша пайтда турбина цехида етакчи муҳандис бўлиб ишлаган.

"Бу зилзилага ўхшарди, – деб эслайди у. – Томнинг қулаётганини кўрдик... Биз томонга кучли ҳаво оқими келиб, ҳамма ёқни қора чанг босди... Кейин сирена овози янгради".

Унинг айтишича, у ва ҳамкасблари генератор портлаган деб ўйлаб, воқеа жойи томон югуришган – бу реакторнинг ўзи бўлиши мумкинлигини хаёлларига ҳам келтиришмаган.

"Улардан бири мониторларни текшириб, радиация даражаси "шкаладан ошиб кетганини" айтди", деб эслайди Николай.

Унинг айтишича, улар турбиналардан бирининг устида турган яна бир ҳамкасбини топишган. У жароҳатланмаганга ўхшаса-да, тинимсиз қусаётганди – бу нурланиш касаллигининг белгиси эди. "У биринчилардан бўлиб вафот этди", дейди у.

Воқеа оқибатида ҳалок бўлганларнинг расмий сони 31 кишини ташкил этади: икки киши портлашнинг ўзида ҳалок бўлган, 28 киши кейинги ҳафталарда ўткир нурланиш касаллигидан, бир киши эса юрак хуружидан вафот этган.

Фожианинг кенгроқ миқёсдаги таъсири баҳсли ва уни аниқлаш қийин. Ўша пайтда ҳеч қандай кенг қамровли, узоқ муддатли тиббий тадқиқот ўтказилмаган.

2005 йилда БМТнинг бир нечта агентлиги томонидан ўтказилган тадқиқот ҳалокат оқибатида 4000 киши вафот этиши мумкин эди деган хулосага келди. Бошқа ҳисоб-китобларга кўра, бу рақам ўн минглаб кишини ташкил этиши мумкин.

Очиқ қолган реактордан радиация тарқалишини тўхтатиш учун операция бошланди.

Вертолётлар унинг устидан қум ва бошқа материалларни ташлади. Ҳукумат фожиа оқибатларини бартараф этиш учун бутун Совет Иттифоқидан юз минглаб одамларни жалб қилди.

Ҳаддан ташқари юқори радиация даражаси техникалар ишдан чиқишига сабаб бўлди, шунинг учун баъзи ишларни қўлда бажаришга тўғри келди.

Жаан Кринал ва Рейн Клаар ўша пайтда Совет Иттифоқи таркибида бўлган Эстониядан сафарбар қилинган ва учинчи реактор томидаги вайроналарни тозалаш учун юборилган гуруҳ таркибида бўлишган.

"Қўрғошин пластиналар тақардингиз – биттаси олдинда, биттаси орқада ва биттаси оёқларингиз орасида. У оғир, 20 килограмм ёки ундан ҳам кўпроқ эди", дейди Жаан.

"Бошингизда стандарт совет қурилиш дубулғаси, кўзойнак, қўлқоп ва чўнтагингизда дозиметр [радиацияни ўлчаш учун асбоб] бўларди", дейди у.

Рейннинг эслашича, уларни нурланиш таъсирини камайтириш учун атиги бир дақиқалик муддатларда ишлашга юборишган. "Нима бўлаётганини ҳеч ким тушунмасди... Ўйлашга вақт йўқ эди", дейди у.

Тозалаш ишлари бошланган пайтда Ирина ва Сергей Киевдан шарқда, тахминан 300 километр узоқликдаги Полтава вилоятида бувисиникида яшаётганди.

Улар етиб келганидан бир неча кун ўтгач, эвакуация қилинганларни радиация бўйича текшираётган шифокорлар кутилмаган хабар айтишди: Ирина уч ойлик ҳомиладор экан.

У шифокорларнинг радиация ҳали туғилмаган чақалоқларга таъсир қилиши мумкинлиги ҳақида огоҳлантиргани ва нурланган аёлларга аборт қилдиришни маслаҳат берганини эшитиб йиғлаганини эслайди: "Ҳам фарзанд кўришдан, ҳам аборт қилдиришдан қўрқардим".

Аммо раҳмдил бир шифокор аёл уни ҳомиладорликни давом эттиришга ундади ва Ирина Катя исмли соғлом қизалоқни дунёга келтирди. Орадан ўн йиллар ўтиб, қизи ўзи ҳам она бўлди, ҳозир Сергей ва Иринанинг 15 ёшли набираси бор.

Эр-хотин ядровий ҳалокат соғлиқларига таъсир қилган деб ҳисоблайди, аммо бу шифокорлар томонидан тасдиқланмаган.

Ирина иккала тиззасини алмаштиришга мажбур бўлган ва радиация унинг суякларини мўртлаштирган бўлиши мумкин, деб ўйлайди. Уларнинг фикрича, Сергейнинг 2016 йилда ўзининг туғилган шаҳри Припятга борганидан бир ҳафта ўтиб юрак хуружига учрашига ҳам радиация сабаб бўлган бўлиши мумкин.

Эстониялик собиқ ликвидаторлар ташкилотига раҳбарлик қиладиган Жааннинг айтишича, айримларда соғлиқ билан боғлиқ муаммолар кузатилган, аммо улар дастлаб қўрққанларидек "ҳамма ёппасига саратон" бўлмаган. Унинг айтишича, 1991 йилда 51 нафар эстониялик ликвидатор вафот этган, улардан 17 нафари ўз жонига қасд қилган.

Турбина муҳандиси Николай фожиа юз берган пайтда уйланган, икки ўғли бор эди. У заводга ишга қайтиб, яқинда нафақага чиқди. Унинг кенжа ўғли 2022 йилда Россиянинг кенг кўламли босқинидан сўнг Украина армиясига қўшилган, бироқ 2023 йил сентябридан буён бедарак йўқолган ҳисобланади.

Атом электр станциясининг ўзи доимий назорат ва техник хизматга муҳтож.

Тўртинчи реактор устидаги бетон саркофаг ҳалокатдан атиги етти ой ўтиб қуриб битказилган эди. Аммо у беқарор бўлиб қолгани сабабли, 2016 йилда радиация сизиб чиқишини тўсиш учун тепасига 1,8 миллиард доллар қийматидаги янги пўлат қалқон ўрнатилди.

Ҳозирда станция атрофидаги "тақиқланган ҳудуд"нинг аксарият қисмида радиация даражаси чекланган муддатга бориш учун хавфсиз ҳисобланадиган даражада пасайган, бироқ у ерда ҳеч кимга қонуний яшашига рухсат йўқ. Вайрон бўлган реакторнинг ичида ва яқинида, шунингдек, кучли ифлосланган "Қизил ўрмон" каби жойларда ҳамон хавфли юқори радиацияли нуқталар мавжуд.

Бир пайтлар ёшлик иштиёқи ва совет технологиясининг тимсоли саналган Припят шаҳри бинолари, жумладан, Сергей ва Ирина никоҳ аҳдини берган Маданият саройи ҳам ҳозир ҳувиллаб, харобага айланган.

Янги гумбаз остида, ичига Озодлик ҳайкалини сиғдирадиган даражада баланд ялтироқ пўлат гумбаз билан қопланган тўртинчи реакторнинг мўриси қўпол бетон қобиққа ўралган ҳолда даҳшатли бир хароба бўлиб турибди.

2022 йилда Россия кучлари электр станцияси мажмуасига танкларда бостириб кириб, ходимларни беш ҳафта давомида гаровда ушлади, ҳудудни миналаштириб, хандақлар қазиди.

Ўтган йили эса дрон янги қалқонни тешиб қўйди. Украина Россияни электр станциясини нишонга олганликда айблади, Кремль эса буни рад этди. Радиация даражаси кўтарилмаган бўлса-да, Халқаро атом энергияси агентлиги қалқон ўзининг "асосий ҳимоя вазифасини" йўқотганини маълум қилди.

Сергей ва Ирина 2022 йилда қизларининг Киевдаги хонадонига ракета келиб тушганидан сўнг Германияга кўчиб ўтишди. Ноаниқлик ва фожиалар ичида бошланган никоҳлари улар учун ҳамон тасалли манбаи бўлиб қолмоқда.

"Назаримда, биз бир-биримизсиз яшай олмаслигимизни тушуниш учун ҳаётда бир қанча қийинчиликларни бошдан кечиришимиз керак эди".

"Қирқ йилдан сўнг амин бўлиб айтаманки, биз ип билан игнадек бўлиб қолганмиз, – дейди Ирина. – Ҳамма ишни бирга қиламиз".