Chernobildagi so‘nggi tantana yo falokat ostidagi to‘y

Tun yarmidan oshgan edi. Irina Stetsenko to‘yi uchun tirnoqlarini bo‘yab bo‘lgach, balkon eshigini ochdi, asablarini tinchlantirib uxlashga tirishardi.

Mehmonlar bilan liq to‘la qo‘shni xonadonda uning qallig‘i Sergey Lobanov oshxonadagi to‘shakda uxlab yotardi.

"Keyin sukunatni "gumburlash" buzdi, – deydi Irina. – Go‘yo tepamizdan ko‘plab samolyotlar uchib o‘tayotgandek, hamma yoq guvillab, deraza oynalari zirillab ketdi".

Sergeyning aytishicha, u "qandaydir to‘lqin o‘tgandek bir silkinishni his qildi", buni yengil zilzila bo‘lsa kerak deb o‘yladi, yana uyquga ketdi.

19 yoshli bo‘lajak o‘qituvchi va 25 yoshli elektr stantsiyasi muhandisi yangi qurilgan sovet shahri Pripyatda to‘ylarini orziqib kutishayotgan edi. Ular atigi 4 kilometr narida dunyodagi eng dahshatli yadroviy halokat yuz berayotganidan bexabar edi.

Hozirgi Ukraina shimolida joylashgan Chernobil elektr stantsiyasining to‘rtinchi reaktori portlab, Yevropaning katta qismiga tarqaladigan radioaktiv moddalarni havoga sochgan edi.

Oradan qariyb qirq yil o‘tib, stantsiyaning o‘sha o‘ta radioaktiv qoldiqlari bugun urush komida qoldi. Bu juftlik esa hozir Berlinda yashaydi – ular ikkinchi marta o‘z hayotlarini butunlay o‘zgartirishga majbur bo‘lishdi, bu safar yadroviy ofatdan emas, urushdan qochib.

Ammo 1986 yil 26 aprel tongini Sergey hayajon bilan uyg‘onganini, to‘y kuni ajoyib quyoshli bo‘lganini eslaydi. O‘shanda soat tonggi 6 edi.

Uning qiladigan ishlari bor edi – o‘sha kecha do‘stinikiga – Irina bilan tunamoqchi bo‘lgan joyga choyshab olib borishi, gullar sotib olishi kerak edi.

Uning aytishicha, tashqarida gazniqobdagi askarlarni va ko‘chani qandaydir ko‘pikli suyuqlik bilan yuvayotgan odamlarni ko‘rgan. Atom stantsiyasidagi ishidan tanish bo‘lgan ba’zi kishilar unga "nimadir bo‘lgani" uchun shoshilinch chaqirishganini, ammo nima bo‘lganini o‘zlari ham bilmasligini aytishgan.

Do‘stining ko‘p qavatli uyidagi xonadonidan tashqariga qaraganida, u to‘rtinchi reaktordan tutun ko‘tarilayotganiga ko‘zi tushdi.

Keyinchalik ma’lum bo‘lishicha, o‘t o‘chiruvchilar va elektr stantsiyasi ishchilari butun tun davomida dahshatli zaharli olovni o‘chirish uchun qattol radiatsiya xavfiga qaramay kurashgan.

"Biroz xavotirga tushdim", deydi u. O‘z bilimiga tayanib, ehtiyot chorasi sifatida bir parcha matoni ho‘llab, radioaktiv changni tutib qolish uchun xonadonning kirish qismiga osib qo‘yganini qo‘shimcha qiladi.

So‘ng bozorga shoshildi. Shanba tongi uchun noodatiy tarzda bozor huvillab yotardi, u guldasta uchun beshta lola uzib oldi.

O‘z oilasining xonadonida onasi bilan qolayotgan Irinaning aytishicha, tuni bilan telefon tinimsiz jiringlagan. Qo‘shnilar "dahshatli nimadir" yuz berganini aytib qo‘ng‘iroq qilishganda onasi "vahimaga tushgan", ammo aniq tafsilotlar yo‘q edi.

Sovet Ittifoqida axborot qattiq nazorat qilinardi. Ular radioni yoqishdi, biroq hodisa haqida hech qanday so‘z aytilmadi.

Ertalab onasi rasmiy idoralarga qo‘ng‘iroq qildi: "Unga vahima qilmaslikni, shaharda rejalashtirilgan barcha tadbirlar o‘z vaqtida o‘tkazilishini aytishdi".

Rasman hamma narsa odatdagidek davom etardi. Bolalar maktabga jo‘natildi.

Kunning ikkinchi yarmida kelin-kuyov va mehmonlar mashinalar karvonida ham tantanali marosimlar, ham ommabop diskotekalar o‘tkaziladigan Madaniyat saroyiga yo‘l olishdi.

Ular o‘z ismlari kashta qilib tikilgan gilamcha ustida turib qasamyod qilishdi, so‘ng mehmonlar bilan yaqin atrofdagi kafega o‘tishdi.

Ammo to‘y ziyofati bayramona emas, "g‘amgin" o‘tdi, deydi Sergey. "Hamma nimadir sodir bo‘lganini tushunib turardi, ammo hech kim tafsilotlarni bilmasdi".

Birinchi raqslari uchun ular an’anaviy valsni mashq qilishgan edi. Ammo fojia yuz berayotgani tobora ayon bo‘la boshlagach, "birinchi qadamlardanoq ritmdan adashdik, – deb eslaydi Irina. – Biz shunchaki bir-birimizni quchoqlab, shu holatda tebranib turdik".

So‘ng holdan toygan, ammo nihoyat er-xotin bo‘lgan juftlik do‘stinikiga qaytishdi.

Biroq, Sergeyning aytishicha, yakshanba kuni tong saharda boshqa bir do‘sti eshikni taqillatib, ularni tonggi soat 5 da jo‘nashi kerak bo‘lgan evakuatsiya poezdiga shoshilish kerakligini aytgan.

Irinaning yonida to‘yning ikkinchi kuni uchun mo‘ljallangan yupqagina ko‘ylakdan boshqa kiyimi yo‘q edi, shuning uchun u kiyimini almashtirish uchun onasinikiga shoshib qaytishga to‘g‘ri kelganda yana kelinlik libosini kiyib oldi. Qolaversa, tuflisi oyog‘ini qavartirib yuborgandi. "Men kelinlik ko‘ylagida edim, ko‘lmaklar uzra yalangoyoq yugurardim", deydi Irina.

Poezddan vayron bo‘lgan reaktorning yog‘dusini ko‘rganlarida hali qorong‘i edi. Bu "go‘yo vulqonning ko‘ziga tikilib turishdek" edi, deydi Sergey.

Rasmiy e’lon qilinganida, evakuatsiya "vaqtinchalik" deb aytildi.

"Biz uch kunga deb ketgandik, ammo bir umrga ketgan ekanmiz", deya qo‘shimcha qiladi u.

Sovet Ittifoqi fojia ko‘lamini oshkor etishdagi sustkashligi uchun qattiq tanqid ostiga olindi. Portlashdan ikki kun o‘tib, Shvetsiyada radiatsiya aniqlanganidan so‘nggina u halokat yuz berganini tan oldi. Sovet rahbari Mixail Gorbachyovning bu haqda omma oldida gapirishiga esa ikki haftadan ko‘proq vaqt kerak bo‘ldi.

Xavfsizlik sinovi muvaffaqiyatsiz yakunlangandi. Atom energiyasi bo‘yicha xalqaro agentlik va Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti keltirgan taxminiy hisob-kitoblarga ko‘ra, portlashlar oqibatida Xirosimaga tashlangan bombadan 400 barobar ko‘proq radioaktiv modda ajralib chiqqan.

Nikolay Solovyov o‘sha paytda turbina sexida yetakchi muhandis bo‘lib ishlagan.

"Bu zilzilaga o‘xshardi, – deb eslaydi u. – Tomning qulayotganini ko‘rdik... Biz tomonga kuchli havo oqimi kelib, hamma yoqni qora chang bosdi... Keyin sirena ovozi yangradi".

Uning aytishicha, u va hamkasblari generator portlagan deb o‘ylab, voqea joyi tomon yugurishgan – bu reaktorning o‘zi bo‘lishi mumkinligini xayollariga ham keltirishmagan.

"Ulardan biri monitorlarni tekshirib, radiatsiya darajasi "shkaladan oshib ketganini" aytdi", deb eslaydi Nikolay.

Uning aytishicha, ular turbinalardan birining ustida turgan yana bir hamkasbini topishgan. U jarohatlanmaganga o‘xshasa-da, tinimsiz qusayotgandi – bu nurlanish kasalligining belgisi edi. "U birinchilardan bo‘lib vafot etdi", deydi u.

Voqea oqibatida halok bo‘lganlarning rasmiy soni 31 kishini tashkil etadi: ikki kishi portlashning o‘zida halok bo‘lgan, 28 kishi keyingi haftalarda o‘tkir nurlanish kasalligidan, bir kishi esa yurak xurujidan vafot etgan.

Fojianing kengroq miqyosdagi ta’siri bahsli va uni aniqlash qiyin. O‘sha paytda hech qanday keng qamrovli, uzoq muddatli tibbiy tadqiqot o‘tkazilmagan.

2005 yilda BMTning bir nechta agentligi tomonidan o‘tkazilgan tadqiqot halokat oqibatida 4000 kishi vafot etishi mumkin edi degan xulosaga keldi. Boshqa hisob-kitoblarga ko‘ra, bu raqam o‘n minglab kishini tashkil etishi mumkin.

Ochiq qolgan reaktordan radiatsiya tarqalishini to‘xtatish uchun operatsiya boshlandi.

Vertolyotlar uning ustidan qum va boshqa materiallarni tashladi. Hukumat fojia oqibatlarini bartaraf etish uchun butun Sovet Ittifoqidan yuz minglab odamlarni jalb qildi.

Haddan tashqari yuqori radiatsiya darajasi texnikalar ishdan chiqishiga sabab bo‘ldi, shuning uchun ba’zi ishlarni qo‘lda bajarishga to‘g‘ri keldi.

Jaan Krinal va Reyn Klaar o‘sha paytda Sovet Ittifoqi tarkibida bo‘lgan Estoniyadan safarbar qilingan va uchinchi reaktor tomidagi vayronalarni tozalash uchun yuborilgan guruh tarkibida bo‘lishgan.

"Qo‘rg‘oshin plastinalar taqardingiz – bittasi oldinda, bittasi orqada va bittasi oyoqlaringiz orasida. U og‘ir, 20 kilogramm yoki undan ham ko‘proq edi", deydi Jaan.

"Boshingizda standart sovet qurilish dubulg‘asi, ko‘zoynak, qo‘lqop va cho‘ntagingizda dozimetr [radiatsiyani o‘lchash uchun asbob] bo‘lardi", deydi u.

Reynning eslashicha, ularni nurlanish ta’sirini kamaytirish uchun atigi bir daqiqalik muddatlarda ishlashga yuborishgan. "Nima bo‘layotganini hech kim tushunmasdi... O‘ylashga vaqt yo‘q edi", deydi u.

Tozalash ishlari boshlangan paytda Irina va Sergey Kievdan sharqda, taxminan 300 kilometr uzoqlikdagi Poltava viloyatida buvisinikida yashayotgandi.

Ular yetib kelganidan bir necha kun o‘tgach, evakuatsiya qilinganlarni radiatsiya bo‘yicha tekshirayotgan shifokorlar kutilmagan xabar aytishdi: Irina uch oylik homilador ekan.

U shifokorlarning radiatsiya hali tug‘ilmagan chaqaloqlarga ta’sir qilishi mumkinligi haqida ogohlantirgani va nurlangan ayollarga abort qildirishni maslahat berganini eshitib yig‘laganini eslaydi: "Ham farzand ko‘rishdan, ham abort qildirishdan qo‘rqardim".

Ammo rahmdil bir shifokor ayol uni homiladorlikni davom ettirishga undadi va Irina Katya ismli sog‘lom qizaloqni dunyoga keltirdi. Oradan o‘n yillar o‘tib, qizi o‘zi ham ona bo‘ldi, hozir Sergey va Irinaning 15 yoshli nabirasi bor.

Er-xotin yadroviy halokat sog‘liqlariga ta’sir qilgan deb hisoblaydi, ammo bu shifokorlar tomonidan tasdiqlanmagan.

Irina ikkala tizzasini almashtirishga majbur bo‘lgan va radiatsiya uning suyaklarini mo‘rtlashtirgan bo‘lishi mumkin, deb o‘ylaydi. Ularning fikricha, Sergeyning 2016 yilda o‘zining tug‘ilgan shahri Pripyatga borganidan bir hafta o‘tib yurak xurujiga uchrashiga ham radiatsiya sabab bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

Estoniyalik sobiq likvidatorlar tashkilotiga rahbarlik qiladigan Jaanning aytishicha, ayrimlarda sog‘liq bilan bog‘liq muammolar kuzatilgan, ammo ular dastlab qo‘rqqanlaridek "hamma yoppasiga saraton" bo‘lmagan. Uning aytishicha, 1991 yilda 51 nafar estoniyalik likvidator vafot etgan, ulardan 17 nafari o‘z joniga qasd qilgan.

Turbina muhandisi Nikolay fojia yuz bergan paytda uylangan, ikki o‘g‘li bor edi. U zavodga ishga qaytib, yaqinda nafaqaga chiqdi. Uning kenja o‘g‘li 2022 yilda Rossiyaning keng ko‘lamli bosqinidan so‘ng Ukraina armiyasiga qo‘shilgan, biroq 2023 yil sentyabridan buyon bedarak yo‘qolgan hisoblanadi.

Atom elektr stantsiyasining o‘zi doimiy nazorat va texnik xizmatga muhtoj.

To‘rtinchi reaktor ustidagi beton sarkofag halokatdan atigi yetti oy o‘tib qurib bitkazilgan edi. Ammo u beqaror bo‘lib qolgani sababli, 2016 yilda radiatsiya sizib chiqishini to‘sish uchun tepasiga 1,8 milliard dollar qiymatidagi yangi po‘lat qalqon o‘rnatildi.

Hozirda stantsiya atrofidagi "taqiqlangan hudud"ning aksariyat qismida radiatsiya darajasi cheklangan muddatga borish uchun xavfsiz hisoblanadigan darajada pasaygan, biroq u yerda hech kimga qonuniy yashashiga ruxsat yo‘q. Vayron bo‘lgan reaktorning ichida va yaqinida, shuningdek, kuchli ifloslangan "Qizil o‘rmon" kabi joylarda hamon xavfli yuqori radiatsiyali nuqtalar mavjud.

Bir paytlar yoshlik ishtiyoqi va sovet texnologiyasining timsoli sanalgan Pripyat shahri binolari, jumladan, Sergey va Irina nikoh ahdini bergan Madaniyat saroyi ham hozir huvillab, xarobaga aylangan.

Yangi gumbaz ostida, ichiga Ozodlik haykalini sig‘diradigan darajada baland yaltiroq po‘lat gumbaz bilan qoplangan to‘rtinchi reaktorning mo‘risi qo‘pol beton qobiqqa o‘ralgan holda dahshatli bir xaroba bo‘lib turibdi.

2022 yilda Rossiya kuchlari elektr stantsiyasi majmuasiga tanklarda bostirib kirib, xodimlarni besh hafta davomida garovda ushladi, hududni minalashtirib, xandaqlar qazidi.

O‘tgan yili esa dron yangi qalqonni teshib qo‘ydi. Ukraina Rossiyani elektr stantsiyasini nishonga olganlikda aybladi, Kreml esa buni rad etdi. Radiatsiya darajasi ko‘tarilmagan bo‘lsa-da, Xalqaro atom energiyasi agentligi qalqon o‘zining "asosiy himoya vazifasini" yo‘qotganini ma’lum qildi.

Sergey va Irina 2022 yilda qizlarining Kievdagi xonadoniga raketa kelib tushganidan so‘ng Germaniyaga ko‘chib o‘tishdi. Noaniqlik va fojialar ichida boshlangan nikohlari ular uchun hamon tasalli manbai bo‘lib qolmoqda.

"Nazarimda, biz bir-birimizsiz yashay olmasligimizni tushunish uchun hayotda bir qancha qiyinchiliklarni boshdan kechirishimiz kerak edi".

"Qirq yildan so‘ng amin bo‘lib aytamanki, biz ip bilan ignadek bo‘lib qolganmiz, – deydi Irina. – Hamma ishni birga qilamiz".