Mask, Starlink va Ukraina: yangi cheklovlar ortida nima turibdi?

Ukrainadagi urush davom etayotgan bir paytda mamlakat mudofaasi uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan sputnik aloqa tizimlari yana bahs markaziga chiqdi. Ukraina rasmiylari Starlink va uning harbiy versiyasi hisoblangan Starshield tarmoqlarida kutilmagan cheklovlar paydo bo‘lganini bildirmoqda. Bu cheklovlar jang maydonidagi ayrim operatsiyalarga ta’sir qilgani aytilayapti.

Shu bilan bir vaqtda Ilon Mask mazkur cheklovlar uchun mas’uliyatni o‘z kompaniyasi emas, balki AQSh hukumati zimmasiga yuklashi mumkinligi haqidagi bayonoti bilan e’tiborni tortdi.

Nima sodir bo‘ldi?

Ukraina tomonining ma’lum qilishicha, seshanba kechasi tarmoqda harakatlanuvchi qurilmalar uchun soatiga 160 kilometrlik tezlik cheklovi joriy qilingan. Bu esa bunday tezlikdan yuqori harakatlangan qurilmalarning internet tarmog‘i bilan aloqasini uzib qo‘ygan. Natijada ayrim harbiy missiyalar bajarilishi qiyinlashgan.

Keyinroq Ukraina rasmiylari xizmat qisman tiklanganini bildirishdi. Ukraina raqamli transformatsiya sohasidagi loyihalarga rahbarlik qilib kelgan sobiq vazir Mixaylo Fedorov mamlakat mudofaasi uchun cheklovlarni butunlay bekor qilish muhimligini ta’kidladi.

"Starshield uchun tezlik cheklovini butunlay bekor qilish endi Ukraina mudofaasi uchun juda muhim ahamiyatga ega", dedi u.

Mask nima dedi?

Ukrainalik amaldorlar aloqadagi muammolar bo‘yicha izoh so‘rayotgan bir paytda Ilon Mask X ijtimoiy tarmog‘i orqali javob qaytardi.

Uning ta’kidlashicha:

«Starshield tizimlari AQSh hukumatiga tegishli va uning nazoratida. Tezlik yoki foydalanishga oid har qanday cheklovlar AQSh harbiylari va oxir-oqibat Amerika prezidenti tomonidan belgilanadi».

Mask shuningdek, Starlink fuqarolik yoki mudofaa maqsadlarida qo‘llanishi mumkinligini, ammo uni hujumkor harbiy amaliyotlarda ishlatish tijorat kompaniyasi uchun maqbul emasligini bildirdi.

Bu bayonot Ukraina tomonidan bildirilgan xavotirlarni yanada kuchaytirdi. Chunki Kiev uchun gap oddiy internet xizmati haqida emas, balki jang maydonidagi minglab qurilmalar va bo‘linmalarni bir-biriga bog‘lab turuvchi muhim tizim haqida ketmoqda.

Starlink va Starshield o‘rtasida qanday farq bor?

Har ikki xizmat ham SpaceX kompaniyasiga tegishli.

Biroq ularning vazifalari turlicha.

Starlink Yerga yaqin orbitadagi sun’iy yo‘ldoshlar orqali internet xizmatini taqdim etuvchi fuqarolik tarmog‘i hisoblanadi. U dunyo bo‘ylab, ayniqsa aloqa infratuzilmasi yaxshi rivojlanmagan hududlarda internet bilan ta’minlash uchun ishlatiladi.

Starshield esa davlat idoralari va harbiy tuzilmalar uchun yaratilgan maxsus tizimdir.

Ukraina urushi davomida har ikki tarmoq mamlakat mudofaa imkoniyatlarining muhim qismiga aylandi.

Nega Starlink Ukraina uchun hayotiy ahamiyatga ega?

Mutaxassislar Starlink'ni Ukraina armiyasining raqamli aloqa ustuni deb baholamoqda.

Urushni o‘rganish instituti (ISW) eksperti Jorj Barros BBC'ga bergan intervyusida Starlink Ukraina qurolli kuchlarining dengiz, quruqlik va havo bo‘linmalari tomonidan faol qo‘llanilayotganini aytdi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, mazkur texnologiya dronlar, artilleriya hisoblari va qo‘mondonlik markazlarini yagona tarmoqqa birlashtirib, nishon aniqlanganidan keyin zarba berish uchun ketadigan vaqtni sezilarli darajada qisqartiradi.

Boshqacha aytganda, Starlink jang maydonida ma’lumotlarni tez uzatish va qaror qabul qilish jarayonini tezlashtirish imkonini beradi.

Tizim ayniqsa dronlar uchun muhim ahamiyatga ega. Starlink yordamida operatorlar o‘z dronlarini oddiy radioaloqa tarmoqlariga nisbatan ancha uzoq masofada ham boshqara oladi. Bundan tashqari, bunday aloqa turi radioelektron to‘sqinliklarga nisbatan barqarorroq hisoblanadi.

Cheklovlar qanday oqibatlarga olib kelishi mumkin?

Ukraina rasmiylarining aytishicha, tezlik cheklovlari ayniqsa Rossiya havo hujumlariga qarshi kurashish imkoniyatlariga ta’sir ko‘rsatadi.

Ekspertlar ta’kidlashicha, Starlink bilan jihozlangan tutib qoluvchi dronlar Rossiya tomoni qo‘llayotgan «Shohid» dronlariga qarshi kurashda eng samarali vositalardan biri hisoblanadi.

«Shohid» dronlari soatiga 300 kilometrdan ortiq tezlikda harakatlana oladi. Shu sababli tarmoqdagi 160 km/soatlik cheklov ukrain dronlarining ularni quvib yetishi va nishonga olishini ancha qiyinlashtirishi mumkin.

BBC Radio 4 bilan suhbatda radioelektron kurash bo‘yicha mutaxassis Tom Uittington Starlink orqali katta hajmdagi ma’lumotlar, jumladan video, ovoz va matnlar uzatilishini ta’kidladi.

Uning aytishicha, bu smartfonlar qanday ishlasa, shunga o‘xshash imkoniyatlarni taqdim etadi, ammo mobil aloqa infratuzilmasini talab qilmaydi.

Bu holat qanday siyosiy vaziyatda yuz berdi?

Cheklovlar Rossiyaning Ukrainaga qarshi navbatdagi yirik hujumlari paytida paydo bo‘ldi.

Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, Rossiya zarbalari natijasida odamlar halok bo‘lgan, harbiylar foydalanadigan aloqa va energetika ob’ektlari shikastlangan. Ukraina bo‘ylab yuz minglab aholi elektr ta’minotisiz qolgan.

Zelenskiy maslahatchisi Sergiy Beskrestnov bu voqeani tasodif deb hisoblamasligini aytdi.

«Bu harakat tasodif bo‘lishi mumkin emas va hozirgi siyosiy vaziyat bilan bog‘liq», dedi u.

Shu bilan birga, maqolalarda Volodimir Zelenskiyning Vashington bilan munosabatlardagi taranglik haqidagi fikrlari ham keltirilgan.

Uning so‘zlariga ko‘ra, AQSh Ukraina Tramp taklif etgan energetika sohasidagi o‘t ochishni to‘xtatish tashabbusini qo‘llab-quvvatlamasa, razvedka ma’lumotlari almashinuvini cheklashi mumkinligini bildirgan. Biroq Donald Tramp bu da’voni rad etgan.

Nima uchun bu bahs muhim?

Starlink atrofidagi bahs texnologiya masalasidan ancha kengroq mavzularni qamrab olmoqda.

Bu masala bir tomondan Ukrainaning jang maydonidagi imkoniyatlari, ayniqsa dronlar va havo mudofaasi samaradorligi bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkinchi tomondan Kiev va Vashington o‘rtasidagi munosabatlarda yuzaga kelgan navbatdagi sinov sifatida ko‘rilmoqda.

Shu jihatdan qaralganda, Starlink va Starshield atrofidagi bahs faqat aloqa tizimlari haqida emas. Bu texnologiyalar zamonaviy urush sharoitida qanchalik muhim strategik resursga aylanganini yana bir bor ko‘rsatmoqda.

"Energetika sulhi" ham tugadimi?

Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy mamlakat Rossiya neftni qayta ishlash zavodlari va dizel infratuzilmasiga qarshi hujumlarni qayta boshlaganini ma’lum qildi.

Uning aytishicha, Ukraina uch kun davomida Tramp tomonidan e’lon qilingan "energetika sulhi"ga rioya qilib kelgan. Biroq bu vaqt ichida Rossiya Ukraina energetika ob’ektlariga qarshi hujumlarni to‘xtatmagan.

"Hammasi. Yetarli", dedi Zelenskiy Financial Times'ga bergan intervyusida.

Shundan so‘ng Ukraina harbiylariga Rossiya energetika ob’ektlariga qarshi zarbalarni qayta boshlash buyrug‘i berilgan.

Zelenskiyning aytishicha, agar Ukrainaga havo mudofaasi uchun qo‘shimcha Patriot raketa tizimlari berilganida, Kiev NPZlarga zarba bermaslik haqidagi chaqiriqlarga amal qilishga tayyor edi.

"Men buni so‘rayman, javoban esa Starlink bloklanishini olaman", dedi u.