Kapadokya'daki antik yeraltı şehrinden iklim dersleri

Kaynak, Getty Images
- Yazan, Selin Uğurtaş
- Unvan, BBC Earth
- Yayın tarihi
- Okuma süresi 5 dk
Milyonlarca yıl boyunca rüzgar ve yağmurun şekillendirdiği kayalar, Kapadokya'da yer kabuğunu delip geçen boynuzlar gibi yükseliyor.
Bilim henüz devreye girip bir açıklama getirmemişken yerel halk bu dünyadan değilmiş gibi görünen bu oluşumları doğaüstü güçlere bağlamıştı bile.
Bu yüzden onlara "peri bacaları" dediler.
Fakat bu olağanüstü manzaranın altında, belki de en az onun kadar dikkat çekici bir başka şey daha yatıyor: Antik yeraltı şehri Derinkuyu.
Peri bacalarının hemen altındaki Derinkuyu'nun karanlık tünellerine indiğinizde, tüm duyularınız keskinleşiyor. Hava cildinizde serin bir his bırakıyor, etrafınızı taş duvarlar sarıyor.
Dar ve loş tüneller, ayak seslerinin ürkütücü yankıları dışında her türlü sesi yutar gibi.
Şiddetli bir kar fırtınasını geride bıraktınız ya da temmuz ayındasınız ve bölge kavurucu bir sıcak hava dalgasıyla boğuşuyor. Eldiven takıyorsunuzdur veya yüzünüzden terler süzülüyor olabilir.
Oysa Derinkuyu'nun içinde sıcaklık, yıl boyunca 15-17°C civarında kalıyor.
Derinkuyu yeraltı şehri 7. yüzyılın ortaları ve 11. yüzyılın başları arasında bölgeye akınlar düzenleyen Arap ordularından korunmak için kullanılıyordu.
Günümüzdeyse bambaşka bir koruma arayışına ilham veriyor.
İklim araştırmacıları ve şehir plancıları, Kapadokya yeraltı mimarisindeki sırların, değişen iklim koşullarına uygun sığınaklar tasarlamada yardımcı olup olamayacağını sorguluyor.

Kaynak, Getty Images
Aşırı sıcak ve soğuktan kaçış
Obruk Mağara Araştırma Grubu, Türkiye'nin en önemli yeraltı yapılarından bazılarını tek başlarına haritalandırmış, mağaracılığa gönül vermiş bir topluluk. Haritalandırdıkları mağaralar arasında bir zamanlar dünyanın en büyük katedrali olan Ayasofya'nın altındakiler de bulunuyor.
Grubun kurucu üyelerinden Ali Yamaç, son 15 yılını, araştırma grubu ile Kapadokya'daki mağaraları ve yeraltı yapılarını inceleyerek ve kayıt altına alarak geçirdi. Çalışma, Kayseri belediyesiyle iş birliği kapsamında yapılıyor.
Yerin altında neler olduğunu daha iyi bildiğini iddia edebilecek çok az insan var.
Bir mağara bulmak hala Yamaç ve ekibine, aşırı doğa koşullarından korunmak için bir sığınak sunuyor.
Yamaç "İster doğal ister insan yapımı olsun, tüm mağaralardaki sıcaklık, yıl boyunca yer üstündeki sıcaklıkların bir ortalamasını yansıtıyor" diyor.
"Yazın serin, kışın ise ılık olması büyük bir avantaj."
Oldukça zor geçen bir yaz keşif gezisinde ekibi, yer altında bir şeyler bulmayı umut ediyordu.
Yamaç, o anları "İçimden, 'Allahım, ne olur bir mağara yerleşimi, bir yeraltı sığınağı, kaya içine girebileceğimiz herhangi bir yer bulalım' diye dua ettiğimi hatırlıyorum" sözleriyle anlatıyor.
Bazı tahminlere göre Türkiye, sanayi öncesi döneme kıyasla şimdiden 2,1°C ısınmış halde.
Artan sıcaklıklar, sıcak hava dalgalarını şiddetlendiriyor ve kuraklıkları daha sık hale getiriyor. Ayrıca, yağış düzenlerini de değiştirerek sel riskine dair endişeleri artırıyor.
Yakın tarihli bir modelleme çalışmasına göre İstanbul'da aşırı sıcaklara bağlı ölümlerin bu yüzyılın sonuna kadar 10 katına çıkması bekleniyor.
Kış aylarında ise tam tersi bir sorun var.
Kapadokya'da kışlar uzun ve kar yağışlı. Sıcaklıklar genellikle sıfırın altına düştüğü için maliyetli karbon yoğunluğu yüksek ısıtma çözümlerine başvurmak zorunlu hale geliyor.
Son derece geniş yeraltı mağaraları bakımından zengin bir bölgedeki Derinkuyu'yu özel kılan buranın büyüklüğü.
Katman sayısı ve derinliğine dair tahminler değişiyor.
Bazı kaynaklar altı ila 12 katmandan bahsederken, diğerleri 18 kata kadar inebildiğini 85 metre derinliğe ulaştığını söylüyor.
2,5 kilometrelik bir alana yayılan Derinkuyu, 20 bin kişiye ev sahipliği yapabiliyor ve ayrıca 53 su kuyusu ve havalandırma bacası bulunuyordu.
Sağladığı ısı konforu, muhtemelen saldırgan gruplardan saklanılan o tehlikeli yaz aylarında, sığınaktakilerin hayatını katlanılır kılan olumlu unsurlardan biriydi.
Günümüzde tüneller artık iklim sığınağı olarak kullanılmasa da yeraltındaki diğer pek çok alan tam da bunun için ideal olabilir.
Yeraltı planları
Francesco La Vigna İtalyan Çevre Koruma ve Araştırma Enstitüsü'nden (ISPRA) araştırmacı ve EuroGeoSurveys (EGS) Kentsel Jeoloji Uzman Grubu başkanı.
"Genel olarak şehirlerimizi yer üstünde, dikey yönde genişletmeye alışkınız. Ancak yeraltını düşünmeye başlamamız gerektiğini düşünüyorum. Bunun için de kültürel bir değişime ihtiyacımız var" diyor.
La Vigna ve ISPRA'daki meslektaşları, Roma'daki yeraltı alanlarını haritalandırıp, şehrin tam da bu yönde bir adım atmasına yardımcı oluyorlar.
Amaçları, hangi alanların iklim sığınağı olabileceğini belirlemek.
Tıpkı Derinkuyu sakinlerinin yaptığı gibi "yaşanabilir" alan tanımımızı yeniden şekillendirmeyi umuyorlar.
La Vigna, Derinkuyu örneğini yeraltı yerleşimleri tarihinde bir "dönüm noktası" olarak tanımlıyor.
Şu ana kadar yapılan haritalandırma çalışmalarıyla, Roma'nın altında yaklaşık 350 kilometrekarelik bir alan kayıt altına alındı.
Taş ocaklarından yeraltı mezarlarına, su tünellerinden antik yeraltı yapılarına yedi binden fazla yeraltı yapısı kayda geçti.
La Vigna, "Buraların doğru bir şekilde haritalandırılması ve şehir yönetiminin bu haritaları kendi planlarına dahil etmesi büyük önem taşıyor" diyor.
Bu türden ilk plan, Helsinki tarafından hayata geçirildi. Burada kentsel yaşam yer altında da devam ediyor. 200 kilometrelik bir alanda oyun yerleri, sanat mekanları, yüzme havuzları, müze ve kilise gibi hareketli alanlar bulunuyor.
Kapadokya'daki gibi, bu yeraltı alanlarının çoğu başlangıçta İkinci Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında savunma için inşa edildi.
Ancak bazen, resmi bir planlama olmadan da yer altına inilebiliyor.
Avustralya'da opal madenciliği yapılan Coober Pedy kasabasında, halk yumuşak kayayı oyarak yer altında yaşamanın, kendilerini aşırı hava koşullarından koruyacağını ve enerji harcamalarını büyük ölçüde azaltacağını fark etti.

Kaynak, Getty Images
Riskler
La Vigna, yeraltı alanlarının iklim sığınaklarına dönüştürülmesi ve kullanıma sunulmasının bir süreç gerektirdiğini belirtiyor.
Yeraltı ocaklarından antik yeraltı mezarlarına ve yakın dönemde inşa edilmiş savaş sığınaklarına kadar pek çok farklı türde yeraltı mekanı var.
Savaş sığınakları gibi yapılarda süreç daha kolay, zira şehir yönetimlerinin yalnızca betonun sağlamlığını ve havalandırma sisteminin çalıştığını teyit etmesi yeterli. Ancak taş ocakları, yeraltı mezarları veya Kapadokya'daki yeraltı sığınakları gibi doğrudan kaya kütlesi içine oyulmuş alanlarda durum daha karmaşık.
Kapadokya'daki mağara ve tüneller, yeraltı sığınaklarıyla ilgili iki acil sorunu da gözler önüne seriyor. Çökme riski ve yeterli havalandırmanın sağlanması.
Kapadokya, bölge genelinde 64 kilometreden fazla uzanan Ecemiş fay hattı üzerinde. Bu fay hattı son 17 bin yıldır bir depreme yol açmamış olsa da Türkiye deprem riski yüksek bir ülke.
Yamaç, "Kapadokya, volkanlar ve erozyon sayesinde oluştu ama bugün yine aynı etkenler burayı yavaş yavaş aşındırıyor" diyor. Bu sözlerle çökme riskinin gerçek ve daimi olduğu uyarısını yapıyor.
La Vigna da bu riski doğruluyor.
Uzmanların yapıyı detaylıca incelemesi ve sadece herhangi bir dengesizlik belirtisi bulunmadığı durumlarda "güvenli alan" olarak ilan etmeleri gerektiğini vurguluyor.
İkinci sorun ise havalandırma. Derinkuyu, etkileyici havalandırma sistemiyle biliniyor ama günümüz teknolojileri hava akışını daha da iyileştirebilir.
Bu sistemler, vantilatörler, kanallar ve hava kalitesi izleme cihazları aracılığıyla bayat havayı tahliye edip, dışarıdan temiz hava sağlayabilir.
Helsinki'deki yeraltı sığınaklarında hava kalitesi bu yöntemle korunuyor. O kadar ki bu sığınaklar, bir saldırı durumunda kapıları tamamen kapatılsa dahi altı bin kişiyi güvenli bir şekilde barındırabilir.
Bakış açısında değişim
Yamaç, günümüzde Kapadokya'daki boş mağara yapılarının çoğunun patates ve limon depolamak için kullanıldığını anlatıyor.
Hatta bu oyma yapıların soğuk hava deposu olarak kiralanması bölgede bir gelir kaynağı haline gelmiş durumda. Örneğin, nüfusu üç binin kişinin biraz üzerindeki Ortahisar kasabasında, beş milyon sandık narenciye depolama kapasitesine sahip yaklaşık bin mağara kiralanıyor.
Yamaç ise bu mağaraların, giderek ısınan yazlar nedeniyle tehdit altında olan insanlar için de ideal bir çözüm olabileceği görüşünde.
"Her odasında klima çalıştırmam gereken bir ev satın almak yerine, kayaya oyulmuş, konforlu bir evde yaşamayı kesinlikle tercih ederim."
La Vigna gibi araştırmacılar bu tür alanları şehir planlamalarına dahil etmeye çalışıyor.
Kapadokya'nın kadim yer altı şehirlerinin yüzyıllardır kanıtladığı gibi, çözümler zaten mevcut. Eksik olan tek şey, bakışımızı yer altına çevirmedeki eksiklik.
Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan önce çeviriyi bir BBC gazetecisi kontrol etti. Yapay zekayı nasıl kullandığımız hakkında daha fazla bilgi burada.








