Sida qoraal baraha bulshada lagu faafiyay uu u kiciyay mowjado khaldan oo ka dhan ah muhaajiriinta Liibiya

Hal qoraal oo baraha bulshada ah ayaa kiciyay mowjad khaldan oo ka dhan ah muhaajiriinta iyo hay'adaha Qaramada Midoobay ee Liibiya bishii Juun, sida ay ogaatay BBC.

Taariikhdu markii ay ahayd 3dii Juun, akoon X ah oo Masar laga leeyahay ayaa wadaagay qoraal sheegaya in hay'adda qaxootiga ee Qaramada Midoobay (UNHCR) ay "si geesinnimo leh ugu dhawaaqday in 850,000 oo muhaajiriin Afrikaan ah dib u dejin loogu sameeyay Liibiya". Macluumaadkaasi waa been abuur.

Falanqaynta BBC ee boqollaal qoraal oo baraha bulshada ah laga soo bilaabo Juun 2026 ayaa lagu ogaaday in sheegashadaas ay markaas isku mar ku faaftay Liibiya, Masar iyo Tunisiya, taasoo ay sii xoojisay shabakado akoonno aan sax ahayn.

Diidmada rasmiga ah ee UNHCR ayaa ku tilmaamtay sheegashada "mid been abuur ah" oo si dhib yar loo faafiyay.

Maalin gudaheed, dibadbaxayaal ayaa isugu soo baxay bannaanka xarunta UNHCR ee Tripoli, iyagoo weeraray xarunta, teendhooyin ka taagay, ciidna ku tuulay albaabbada. Waxay ku celiyeen sheegashooyinka beenta ah ee internet-ka ka socday waxayna dalbadeen in hay'addu ay ka baxdo dalka.

UNHCR waxay sheegtay in macluumaad khaldan oo ku saabsan qorsheyaasha la sheegay in lagu dejinayo muhaajiriinta Liibiya ay sii hurisay rabshadaha ka dhanka ah xarumaha Qaramada Midoobay, oo ay ku jiraan isku dhacyada Tripoli iyo sidoo kale magaalada galbeed ee Zawiya.

Kiiskan waa mid ka mid ah tusaalooyinkii ugu dambeeyay ee Waqooyiga Afrika oo macluumaad khaldan oo ku saabsan socdaalka uu saameyn dhab ah ku yeeshay dunida. Sheegashooyinka marin habaabinta ah ayaa lala xiriiriyay kororka tirada muhaajiriinta ka imanaya Morocco ee galaya deegaanka Isbaanishka ee Ceuta usbuucii hore.

Toddobaadyadii xigay, muhaajiriinta iyo dadka magangelyo doonka ah ee Liibiya ayaa soo sheegay inay kordheen weerarrada iyo dhibaataynta ka dhanka ah.

Maryam Cali (maaha magaceeda dhabta ah), oo ah wariye Suudaani ah oo magangelyo ka raadsanaysa Liibiya ayaa BBC u sheegtay in xiriir kasta oo lala yeesho UNHCR uu hadda khatar sare gelinayo soogalootiga.

"Kaarka UNHCR ee la filayo inuu na siiyo ilaalin oo ah tallaabada ugu horreysa ee loo qaado nolol wanaagsan annaga iyo qoysaskeenna, ayaa hadda na gelinaya khatar rabshado dheeraad ah", ayuu yiri qof magangelyo doon ah oo Suudaani ah oo ku sugan Liibiya, Axmed Xasan (maaha magaciisa dhabta ah), ayaa sidaa BBC u sheegay. Kaarka UNHCR waa dukumenti aqoonsi oo rasmi ah oo UNHCR ay siiso qaxootiga iyo dadka magangalyo doonka ah.

Axmed ayaa BBC u sheegay in toddobaadyadii la soo dhaafay, muhaajiriinta ku sugan Tripoli oo uu hadda ku sugan yahay, lagu weeraray waddooyinka, goobtooda shaqada iyo xitaa guryahooda labadaba mas'uuliyiin iyo muwaadiniin Liibiyaan ah.

"Waxaan ka baqaynaa meel kasta oo aan tagno," ayuu yiri.

Liibiya waa meel loo socdo iyo waddan ay ku sii maraan muhaajiriinta. Hay'adda Caalamiga ah ee Socdaalka (IOM) waxay ku qiyaastay in in ka badan 930,000 oo muhaajiriin ah ay ku sugnaayeen Liibiya horraantii 2026, kuwaas oo badankood ka yimid Suudaan, Nayjeeriya, Masar iyo Chad. Xogta Qaramada Midoobay waxay muujineysaa in sidoo kale ay jireen in ka badan 112,000 oo qaxooti iyo magangalyo doon ah, kuwaas oo intooda badan ka yimid Suudaan, oo ay ku barakaceen colaado socda.

Mas'uuliyiinta Bariga iyo Galbeedka Liibiya waxay ku dhawaaqeen taxane ah tallaabooyin lagu qaadayo muhaajiriinta tan iyo horraantii Juun, oo ay ku jiraan xarig, xabsi iyo masaafuris. Aqalka Wakiillada ee fadhigiisu yahay Bariga Liibiya ayaa soo saaray bayaan ay ku diidayaan "dejinta muhaajiriinta sharci darrada ah ee Liibiya". Dowladda Midnimada Qaranka ee fadhigeedu yahay Tripoli ayaa sidoo kale diiday fikradda ah "dejinta" muhaajiriinta Liibiya.

BBC waxay la xiriirtay Wasaaradda Arrimaha Gudaha ee Tripoli. Afhayeenkooda ayaa diiday inuu faallo ka bixiyo.

Maya Dhaqdhaqaaqa Deegaameynta

Nadege Lahmar, oo ah Cilmi-baare ka tirsan Amnesty International oo ka tirsan Liibiya ayaa sharraxaysa in sheegashadani ay qayb ka tahay dhaqdhaqaaq ballaaran oo "Maya Dejinta" ah oo ka socda Waqooyiga Afrika.

"Dhaqdhaqaaqa 'Maya Dejinta' ayaa ka soo ifbaxay Waqooyiga Afrika laga bilaabo 2023 wixii ka dambeeyay," ayay tiri. "Laakiin mudaaharaad sidan u weyn oo ka dhan ah hay'adaha Qaramada Midoobay isla markaana si dhab ah u bartilmaameedsanaya hay'adaha Qaramada Midoobay doorka ay ku leeyihiin degsiimooyinka xigashada-aan la soo xigan, waa horumar cusub oo ku yimid luqaddooda iyo wadahadalkooda."

Lahmar waxay xustay inay aragtay ereygan oo loo adeegsaday Tunisia, Morocco, Algeria iyo Masar.

Waxay sheegtay in dhaqdhaqaaqan uu jiro fikrad ah in "siinta nooc kasta oo taageero ah ama aqoonsi ama xuquuq ah [qaxootiga iyo muhaajiriinta] ay taageerayso degsiimadooda."

Laakiin "taageerada bani'aadamnimada daruuri maaha inay noqoto taageeridda joogitaanka qof ee waddan," ayay tiri.

Raad-raaca sheegashada been-abuurka ah ee internetka

BBC-du waxay la xiriirtay Thuraya Twebi si ay uga hadasho arrintan. Waxay sharraxday in sheegashada ku saabsan dejinta dadka ay ku saleysnayd fahamkeeda ku aaddan dukumeentiyada hay'adaha IOM iyo UNHCR, oo ay ku jirto Warbixinta Sannadlaha ah ee UNHCR ee Liibiya (2024), taas oo sheegtay: "Liibiya, dowladdu waxay tirakoobka qaranka ee 2024 ku dartay muunad ka mid ah muhaajiriinta (oo ay ku jiraan koox-hoosaad ka tirsan qaxootiga)." Twebi waxay u fasirtay ku-darista muhaajiriinta iyo qaxootiga ee tirakoobka inay tahay ujeeddo lagu doonayo in muhaajiriinta lagu "dejiyo" Liibiya.

Waxay sidoo kale tixraacday sharci ka jira Liibiya oo dejinaya tallaabooyin looga hortagayo dejinta sharci-darrada ah ee ajaanibta dalka Liibiya, kaas oo dambi ka dhigaya socdaalka aan sharciga ahayn; waxayna sheegtay in iyadoo la dalbanayo in sharcigaas la baabi'iyo, ay aaminsan tahay in Qaramada Midoobay ay muujinayso ujeeddo ah inay dejiso qaxootiga. Twebi waxay u sheegtay BBC-da inay qayb ka tahay olole, balse aysan ku lug lahayn faafinta macluumaad been abuur ah.

Sida laga soo xigtay Warbixinta Natiijooyinka Sannadlaha ah ee UNHCR ee 2024, "Liibiya, dowladdu waxay tirakoobka qaranka ee 2024 ku dartay muunad ka mid ah muhaajiriinta (oo ay ku jiraan koox-hoosaad ka tirsan qaxootiga). In la tiriyo dadka waa tallaabo muhiim ah oo loo qaaday dhanka fahamka baahiyaha kooxaha kala duwan, oo ay ku jiraan qaxootiga, muhaajiriinta iyo muwaadiniinta dalka."

Ma jirto caddeyn muujinaysa in ku-darista muwaadiniinta ajaanibta ah ee tirakoobka ay ka dhigan tahay in Qaramada Midoobay ay muhaajiriin ku dejinayso Liibiya. Warbixinta Qaramada Midoobay waxay sharraxaysaa in tallaabadan lagu daray dadka ay tahay "tallaabo muhiim ah oo loo qaaday dhanka fahamka baahiyaha kooxaha kala duwan, oo ay ku jiraan qaxootiga, muhaajiriinta iyo muwaadiniinta dalka."

Fiidiyowga wareysiga Twebi ayaa markii dambe waxaa soo dhigay akoon X ah (oo horey u ahaan jiray Twitter), kaas oo wax soo dhiga dhowr jeer saacaddii, 24-ka saac ee maalintii, isla markaana u muuqda mid taageersan dowladda Masar. Akoonkan ayaa ku celceliyay macluumaadkii been-abuurka ahaa ee ku jiray wareysiga isagoo u gudbinaya ku dhawaad ​​13,000 oo qof oo raacsan, taas oo sii ballaarisay eedeyntaas gobolka dhexdiisa.

BBC-du ma aysan awoodin inay ogaato cidda leh akoonkan. Weli wuu shaqeynayaa oo si xooggan ayuu wax u soo dhigaa. Qoraalka ay ku jirto wareysiga Twebi ayaa sidoo kale weli halkaas yaalla.

BBC-du waxay shirkadda X ka codsatay inay ka hadasho sheegashooyinkan been-abuurka ah iyo akoonkii markii ugu horreysay faafiyay sheekadan, balse shirkaddu way diidday inay ka jawaabto.

Sida laga soo xigtay falanqeyntayada, sheegashadan waxaa faafiyay akoonno ku yaalla Masar, Tunisia iyo Liibiya, iyadoo gaartay ugu yaraan hal milyan oo isticmaale.

Qaar badan oo ka mid ah akoonnada faafinayay sheekadan ayaa muujiyay dhaqan aan dhab ahayn, iyadoo isla sheegashadaas oo qaab ahaan aad isugu dhow lagu soo celceliyay akoonno badan oo kala duwan.

BBC-du waxay ku ogaatay Facebook waxa u muuqda shabakad isku xiran oo ah akoonno aan sax ahayn oo riixaya hadallada ka dhanka ah muhaajiriinta bishii ka horreysay mudaharaadka.

Waxay wadaageen muuqaallo mudaaharaadka ah waxayna sii wadeen inay xoojiyaan sheekooyinka ka dhanka ah muhaajiriinta ka dib.

Akoonnada shabakadda ayaa dhiirrigeliyay dibadbaxyada, iyadoo mid ka mid ah uu soo dhigay Juun 3: "Berri, waxaa jiri doona dibadbax weyn oo ka dhacaya Al-Saraj, gaar ahaan, dadkuna waxay ka hor imaan doonaan Afrikaanka."

Dhowr tilmaamood ayaa tilmaamaya dhaqan aan sax ahayn oo isku xiran, sida ay ogaatay BBC. Soddon iyo afar ka mid ah 40-ka akoon ayaa la sameeyay muddo lix maalmood ah gudahood inta u dhaxaysa 2 iyo 7 Maajo 2026, taasoo soo jeedinaysa firfircooni dufcadeed, calaamad caadi ah oo isku-dubarid ah. Akoonnadu waxay sidoo kale u isticmaaleen sawirro guud sawirradooda profile-ka waxayna wadaageen qoraallo isku mid ah shabakadda oo dhan.

Waqtigan gaaban, akoonnadan cusub ee la sameeyay waxay si wada jir ah u gaareen 1.46 milyan oo raacsan.

Meta, oo leh Facebook, ayaa sheegtay inay leedahay kooxo la socda xaaladda Liibiya 24/7 oo ay ka saaraan waxyaabaha jebiya siyaasaddeeda, oo ay ku jiraan macluumaadka khaldan iyo waxyaabaha kiciya rabshadaha ka dhanka ah muhaajiriinta, shaqaalaha samafalka iyo shaqaalaha Qaramada Midoobay. Shirkaddu waxay sheegtay inay baarayso akoonnada ay aqoonsatay BBC. Meta waxay ka saartay 11 ka mid ah akoonnada shabakadda ka dib markii ay la xiriirtay BBC.

Iyadoo wararka iyo sheekooyinka been-abuurka ah ay ku faafayaan internetka, dadka magangelyo-doonka ah ayaa weli la kulmaya rabshado dhab ah oo ka dhacaya dhulka dhabta ah.

Amna waa hooyo u dhalatay dalka Suudaan, taas oo sannadkii 2024-kii weyday mid ka mid ah carruurteeda kadib markii uu ku dhintay rabshado ka dhacay waddada u dhaxaysa Suudaan iyo Liibiya.

Waxay u sheegtay BBC-da inay dhibbane u noqotay weerar loo geystay sababo la xiriira xaaladdeeda ah qof magangelyo-doon ah.

Waxay sheegtay in lix nin oo dhalinyaro ah ay xoog ku galeen guriga ay ku sugnaayeen iyada iyo wiilkeeda oo 12 jir ah. Waxay sheegtay inay garaaceen labadoodaba, iyagoo si xoog ah uga qaaday xijaabkeeda oo jeexjeexay dharkeedii. Raggaas ayaa kadib baaray guriga, waxayna heleen kaarkii UNHCR ee seygeeda iyo kaarka aqoonsiga ee wiilkeeda; labadii dukumeenti ayay jeexjeexeen, waxayna qaateen lacagtii yarayd ee qoysku haystay iyo taleefan gacmeed uu isticmaalayay wiilkeedu.

"Wiilkayga waxaa aad u saameeyay oo qalbi-jabiyay inuu arko anigoo la i qaawinayo oo la i garaacayo," ayay u sheegtay BBC-da. "Weli waa ilmo yar, mana awoodin inuu joojiyo waxa dhacayay."