Baadari u dhashay Kenya oo ku eedeysnaa inuu waalidiinta ku amray inay carruurtooda gaajo ku dilaan oo lagu helay dambi

Hoggaamiyihii koox diimeed ka dhisan Kenya ayaa waxay maxkamad ku heshay dambiga kiis la xiriira dil wadareed.

Wadaadka Paul Mackenzie iyo 29 ka mid ah taageerayaashiisa ayaa lagu soo oogay dilka 190 carruur ah iyo hal qof oo qaangaar ah.

Kooxdiisa ayaa lagu eedeeyay inay carruurta ku qasbi jireen inay gaajo u dhintaan si ay "Ciise ula kulmaan". Caqiiddadiisa maalin-qiyaameedku waxay qabtay in waxbarashadu ay mamnuuc tahay, halka dawada casriga ahna loo arkayay "shay xun" ama "shar".

Mackenzie iyo 29-ka kale dhammaantood way beeniyeen eedaha dilka, iyagoo si isdaba joog ah u sheegay in aan qofna lagu qasbin inuu dhinto.

Ninkii hore u ahaa madaxa amniga ee Mackenzie, Enos Amanya Ngala, ayaa markii hore lagu eedeeyay kiiska, balse dabadeed wuxuu galay heshiis qirasho wuxuuna noqday markhaati dhinaca xeer ilaalinta ah.

Mackenzie iyo hoggaamiyeyaal kale oo ka tirsan kooxda ayaa wajahaya dacwado sharci oo kale oo badan, kuwaas oo ay ka mid yihiin argagixisanimo, xagjirayn iyo carruurta oo loo diiday waxbarashada.

Si kastaba ha ahaatee, tani waa markii ugu horreysay ee wadaadku sugo xukun la xiriira eedaha ugu culus ee dilka.

Mas'uuliyiintu waxay sheegeen in in ka badan 400 oo mayd laga helay qabuurayaal gacmeedyo qoto yar leh oo ku yaalla kaynta Shakahola ee u dhow xeebaha Kenya, halkaas oo Mackenzie uu geeyay taageerayaashiisa isaga oo ka kala ururiyey qaybo kala duwan oo dalka ah.

Toban iyo toddobo nin ayaa laga soo kireystay magaalo u dhow si ay u qabtaan hawsha naxdinta leh ee qodista qabuurahaas. Qaar ka mid ah waxaa la siin jiray mushahar dhan 8 doollar oo keliya maalintii.

"Qabri kasta oo aan helnay waxaa ku jiray ugu yaraan saddex mayd," ayuu James, oo ka mid ahaa qodayaasha qabuuraha, u sheegay BBC-da. "Qaar ka mid ah maydadka waxay ahaayeen carruur da'doodu ahayd toddobaadyo yar oo keliya."

"Mar baan helnay 12 mayd oo carruur ah oo saf ugu jira gudaha hal qabri. Waxay ahayd arrin aad u weyn; maydadka waxaa loo dhigay sidii dhar la is dul saaray, midna dusha ka saaran yahay mid kale."

Qodayaasha qabuuraha ayaa sidoo kale sheegay in qaar ka mid ah maydadka carruurta laga helay iyagoo "gacmaha iyo lugaha ka xiran, jidhkoodana lagu duubay go'yaal sariireed."

Inkasta oo taageerayaal badan oo Mackenzie ahi ay ka yimaadeen meelo kale oo Kenya ka tirsan, haddana qaar ka mid ah maydadka la helay ayaa ahaa dad ay deegaanka si fiican u yaqaanneen. Sababta ayaa ahayd in xubnaha kooxdaasi ay marar badan u iman jireen magaalada u dhow ee Shakahola si ay uga soo iibsadaan raashin iyo agab kale, isla markaana ay biyo uga soo dhaansadaan webiga Galana ee mara magaalada.

"Mararka qaarkood waxaan mootooyinkeenna ku qaadi jirnay dadkayaga gudaha kaynta," ayuu yiri Salim Karisa, oo ka mid ahaa qodayaasha qabuuraha. "Laakiin arrintu waxay ahayd mid si weyn loo qorsheeyay oo sir badan lagu waday, sidaas darteed cidina ma ogaan karin waxa ka dhacayay gudaha."

Stephen Mwiti, oo 48 jir ah, ayaa ka sheekeeyay sida uu ugu waayay dhammaan lixdiisii carruur ah kooxdaas. Wuxuu sheegay inuu arkay "haween badan oo timaha laga xiiray iyo carruur fara badan" oo ku hareeraysnaa Mackenzie gurigiisa markii uu u tegay inuu arrinta kala hadlo.

Mackenzie wuxuu mamnuucay qurxinta iyo timo-jarista casriga ah, isagoo haweenka ku amray inay timaha iska xiiraan ama ay dayacaan oo aanay hagaajin.

Xaaskii hore ee Mwiti ayaa ka mid ah dadka lagu soo oogay dacwadaha la xiriira kiiskan, iyada oo lala maxkamadeynayo Mackenzie.

"Haddii aan maanta la kulmo Wadaad Mackenzie, midkeen baa khasbanaan doona inuu dhinto," ayuu Mwiti u sheegay BBC-da.

"Dhammaan lixdaydii carruur ahaa waxay ku dhinteen kaynta Shakahola," ayuu yiri Stephen Mwiti, isagoo si muuqata u murugaysan isla markaana gacanta ku haya sawirka qoyskiisa. "Waxaan helay oo keliya hadhaagii wiilkayga Samuel, anigoo aasay."

"Qalabkan yar ee halkan yaalla ayaa bilow u ahaa dhammaan masiibooyinkayga," ayuu yiri Mwiti, isaga oo farta ku fiiqaya telefishan boodh qariyay iyo sanduuqa fiilooyinka ee gurigiisa ku yaalla magaalada xeebta ah ee Malindi, oo qiyaastii 70 km (43 mayl) u jirta Shakahola. Waxay ahayd telefishankaas halka ay farriimaha iyo caqiiddada Mackenzie ka soo gaadheen qoyskiisa.

Wadaadku wuxuu aasaasay kaniisadda Good News International Ministries sannadkii 2003. Muddo 16 sano ah oo xigtay, kaniisaddu waxay si weyn caan uga noqotay Kenya, iyadoo soo jiidatay kumannaan taageerayaal ah oo ku kala sugnaa laamaha kaniisadda ee dalka oo dhan.

Kaniisaddiisu waxay sidoo kale maamuli jirtay telefishan lagu magacaabo Times TV, kaas oo baahin jiray khudbadihiisa iyo wacdiyadiisa laga jeediyo kaniisadda ku taal Malindi.

Wacdiyadiisa ku saabsan maalmaha ugu dambeeya dunida waxay xambaarsanaayeen aragtiyo shirqool oo uu ku tilmaami jiray waxbarashada inay tahay "wax shar ah", daryeelka caafimaadkana inuu yahay "mid ka hor imanaya caqiiddada", halka kaararka aqoonsiga dijitaalkana uu ku sheegay inay yihiin "calaamadda Shaydaanka".

Wiilka Mackenzie, Dan Paul Mackenzie, ayaa sheegay inuu kaniisadda ka ahaa sawir-qaade fiidyow.

"Carruurtu waxay fariisan jireen dhabarka dambe, dadka waaweyna bartamaha, qof walbana wuxuu ku heesi jiray heesaha cibaadada subaxdii oo dhan," ayuu yiri.

Wadaadku wuxuu bilaabi jiray wacdiyadiisa kulul duhurkii, kuwaas oo qaarkood ay ku jireen waxa uu ugu yeedhi jiray "ka saarista jinniyada".

Kaniisaddii ugu weynayd ayaa la xidhay sannadkii 2019, waxaana Paul Mackenzie uu u guuray kaynta Shakahola, isagoo taageerayaashiisa ku dhiirrigeliyey inay ku soo biiraan.

Peter Shukrani, oo 23 jir ah, ayaa sheegay in hooyadiis ay isaga ula guurtay Shakahola wakhtigaas. Wuxuu kaniisadda Mackenzie bilaabay inuu tago isaga oo siddeed jir ah, wuxuuna ku tilmaamay wadaadka inuu ahaa "aabbahayga ruuxiga ah", isagoo intaa ku daray inuusan "weligiis ka sheegi doonin eray xun".

Markii uu ku noolaa kaynta, Shukrani wuu xanuunsaday, xaaladdiisuna way ka sii dartay maaddaama isticmaalka daawooyinka la mamnuucay.

"Hooyaday waxay tuuri jirtay dhammaan daawooyinkii la ii qoray, sababtoo ah waxay aaminsanayd in Ilaahay oo keliya i bogsiin karo," ayuu yiri Shukrani.

Bulshadan ayaa la geeyay aqallo dhoobo ka samaysan oo ku kala firirsan kaynta ballaadhan.

"Waxaan ku noolayn nolol deggan oo caadi ah. Waxaan soomi jirnay maalmo kooban ka dibna waxaan cuni jirnay cunto yar," ayuu yiri Shukrani.

Markii hadhaagii ugu horreeyay ee maydadka ay heleen xoolo-dhaqato deegaanka ah bishii Maarso 2023, boqollaal qof ayaa hore u dhintay.

"Waxaan mararka qaarkood qof ka soo qaadi jirnay kaynta, laakiin aad bay u tabar-darnaayeen oo gacmaheenna ayay ku naf bixi jireen," ayuu sharxay Salim Karisa, oo ka mid ahaa qodayaasha qabuuraha.

Shukrani wuxuu ka mid ahaa raggii laga soo badbaadiyey kaynta Shakahola bishii Maarso 2023.

Wuxuu xilligaas ahaa bukaan sariir jiif ah toddobaadyo badan, hase yeeshee xaaladdiisu way sii xumaatay sababtoo ah hooyadiis ayaa tuuri jirtay dhammaan daawooyinka uu u baahnaa si uu uga soo kabsado.

"Hooyaday waxay rumaysnayd caqiiddada Wadaad Mackenzie ee ahayd in dawadu tahay wax shar ah," ayuu yiri Shukrani.

"Haddii aanan laga soo samatabbixin kaynta Shakahola, waan dhiman lahaa."

Dukumeentiga dacwadda hadda socota ee ka kooban 298 bog, waxaa ku xusan in 190 ka mid ah dhibbanayaasha ay Mackenzie iyo taageerayaashiisa ku eedeysan yihiin inay dileen ay ahaayeen carruur.

Maydad badan weli lama aqoonsan, sababtoo ah waxay gaareen heer burbur iyo qudhun aad u sareeya.

Dukumeentiyada maxkamadda, qaar badan ayaa lagu sheegay magacyo sida "wiil aan la aqoonsan", waxaana lagu kala gartaa goobta laga helay qabriga iyo taariikhda maydka la soo saaray.

Inkastoo taageerayaashii Mackenzie ay soo mareen dhibaatooyin aad u daran, isla markaana rag, haween iyo carruur ay u dhinteen gaajo, ceejin iyo xitaa garaacid lagu dilay, iyo sidoo kale dhibaatadii isaga qudhiisu la kulmay, haddana Peter Shukrani wuxuu aaminsan yahay in Mackenzie uu ahaa "qof wanaagsan oo daneeya".

"Mackenzie qofna kuma qasbin inuu soomo. Dadku iyagaa go'aannadaas qaatay, iyagoo ku salaynaya waxa ay rumaysnaayeen," ayuu yiri Shukrani.

"Weli waan jeclahay, welina waa wadaadkaygii."

Dhanka kale, Dan Mackenzie, oo ah wiilka Mackenzie, wuxuu aaminsan yahay in aabbihii lagu helay dambiga dilka.

"Isaga ayaa ahaa hoggaamiyaha. Wuxuu ahaa qof ay dadku ku daydaan oo ay ku daydaan fikirkiisa. Sidaa darteed waa mas'uulka dilalka tirada badan," ayuu yiri Dan Mackenzie.