Maxaa in dumarku caytamaan loogu arkaa mid aad u xun?

Sawirro cusub oo muujinaya haween da'yar oo adeegsanaya ereyo cay ah intii lagu guda jiray dibad-bax ka dhacay Hindiya ayaa dhaliyay dood aan caadi ahayn: Ma loo arkaa inay ka sii daran yihiin ereyada cayda ah marka ay ku dhawaaqaan haweenku?

Qofkii ugu dambeeyay ee doodda ku biira waa Rahul Gandhi, oo ah hoggaamiyaha xisbiga ugu weyn mucaaradka Hindiya; wuxuuna dhaliilay sida Ra'iisul Wasaaraha Hindiya Narendra Modi uu u tilmaamay muuqaalka haweenka da'da yar ee xiran dharka labiska (uniform-ka) inay tahay "naxdin dhaqan" (culture shock).

"Haddii wiilashu ay caytamaan, dhib malaha waana la aqbalaa. Laakiin haddii gabar ay caytanto, waxay noqotaa naxdin dhaqan," ayuu yiri Rahul Gandhi.

Dibad-baxayaashu waxay caradooda u jeedinayeen dowladda, qaar ka mid ah ereyada cayda ahna waxaa loola jeeday Ra'iisul Wasaaraha. Tani waxay ka careysiisay taageerayaashiisa, xitaa dad badan oo dhaliila siyaasadaha Modi ayaa sheegay in haweenku ay xadka dhaafeen.

Hadallada Rahul Gandhi ayaa mar kale dib u huriyay doodda ku saabsan sida bulshada Hindiya ay u aragto dhaqdhaqaaqyada haweenka iyo sida ay u muujiyaan aragtidooda si cad, oo ay ku jirto marka ay haweenku si adag u hadlaan, xitaa haddii ay adeegsanayaan ereyo cay ah.

Dhacdadan ayaa bilaabatay bishii hore, markii tiro haween dhalinyaro ah ay hadallo fool xun ka jeediyeen ra'iisul wasaaraha intii lagu jiray toddobaadyo dibadbaxyo ay xisbiga Sikh People's Party ka dhigayeen Delhi iyo magaalooyin kale, kuwaas oo loogu talagalay dib-u-habaynta waxbarashada.

Mr. Modi laftiisu wuxuu arrinta kaga hadlay muuqaal, isagoo sheegay in aragtida haweenka da'da yar ee dhaaranaya ay ahayd "naxdin dhaqameed" isaga, laakiin wuxuu raaciyay inuu cafiyay.

Si kastaba ha ahaatee, ra'iisul wasaaruhu kama uusan hadlin tacaddiyada rabshadaha wata ee ay booliisku ku hayaan dibadbaxayaasha, mana uusan taageerin haweenka sheegay in lagu bartilmaameedsaday dhibaatayn online ah iyo hanjabaad kufsi ah ka dib markii ay ka soo qaybgaleen dibadbaxyada xisbiga Sosak People's Party.

Rahul Gandhi, oo ah hoggaamiyaha mucaaradka ee aqalka hoose ee baarlamaanka Hindiya, ayaa dhaliilay hadalladii Modi ee ku saabsanaa "naxdinta dhaqanka" (culture shock) oo uu ka jeediyay isu-soo-bax arday oo ka dhacay magaalada Pune ee galbeedka Hindiya.

Isagoo xusaya in rag iyo dumarba ay adeegsadeen hadallo xun xilligii ay socdeen dibadbaxyada looga soo horjeeday daadashada su'aalaha imtixaanka, ayuu isweydiiyay sababta Narendra Modi uu dumarka oo kaliya uga hadlay.

Hadalladiisa ayaa yimid toddobaadyo ka dib markii baraha bulshada ay si weyn ugu faafeen boodhadh iyo muuqaallo muujinaya haween mudaaharaadaya oo aflagaadeynaya Narendra Modi.

Iyadoo booliisku ay bilaabeen baaritaan ku saabsan waxyaabahaas aflagaadada ah, ayaa waxaa murankaas xuddun u ahayd gabar 15 jir ah, taas oo dadka isticmaala baraha bulshada ay ku bartilmaameedsadeen cay iyo hanjabaado.

Gabadhaas da'da yar ayaa soo dhigtay muuqaal ay ku raaligelinayso luqaddii ay isticmaashay, cafisna ku dalbanayso. Waxay sidoo kale sheegtay inay tirtirtay muuqaalkeedii hore, balse cadhada dadweynaha ayaa sii socotay.

Hooyadeed, oo ah qofka kaliya ee mas'uulka ka ah gabadha, ayaa u sheegtay warbaahinta maxalliga ah in murankaas uu ku qasbay inay dhowr jeer gurigooda beddelaan.

Modi ayaa qaatay hab-dhaqan nabadeed iyo mid is-afgarad ku dhisan ka dib markii ay dhammaadeen mudaaharaadyadii, isagoo arrintaas kaga hadlay muuqaal uu soo dhigay Instagram-ka. "Dhalinyaro qaarkood ayaa isticmaalay luqad aad u xun oo aan meel ku lahayn bulsho ilbax ah. Way i caayeen, xitaa waxay caayeen hooyadaydii geeriyootay. Waxay ahayd wax aad u dhib badan," ayuu yiri.

Isagoo ka jawaabaya cadhada taageerayaashiisa, wuxuu sheegay inuu fahmayo dareenkooda cadhada leh. Mr Modi ayaa raaciyay: "Waa wax lala yaabo oo dhaqan ahaan aan la filayn. Sidee bay gabdhaheennu u isticmaali karaan luqad noocaas ah? Laakiin waxaan rabaa inaan sheego in khaladaadku ay dhacaan xilliga carruurnimada, taniina ay tahay fursad lagu saxayo."

Rahul Gandhi ayaa munaasabad ka dhacday magaalada Pune ku sheegay in diiradda uu Narendra Modi saaray jinsiga dadka mudaaharaadaya ay salka ku hayso nidaamka awoodda ragga (patriarchy).

"Waa maxay nooca fikirka ah ee gabadha siinaya meel gaar ah, laakiin wiilasha siinaya xorriyad buuxda? Waxay samayn karaan wax kasta oo ay doonaan; haddii ay rabaan inay caayaan, way caayayaan... Waa inaan burburinaa nidaamkan awoodda ragga," ayuu yiri.

Namita Bhandare, oo ah wariye qorta qoraal si weyn looga akhriyo arrimaha jinsiga oo ku qoran wargeyska Hindustan Times, ayaa BBC-da u sheegtay in si ka duwan waxa dad badan ay yiraahdaan, "haweenka Hindiya way dhaartaan, dabcan, tanina ma aha wax cusub."

Tuulooyin badan oo ku yaal waqooyiga Hindiya, mid ka mid ah caadooyinka muhiimka ah ee arooska ayaa ah in haweenka qoyska aroosadda ay qaadaan heeso taxane ah oo ay ku jiraan luuqad aan habboonayn iyagoo soo dhaweynaya xubnaha arooska, dhaqan aan cidina u arkin wax laga xumaado.

Namita Bhandare waxay sheegtay in ku tilmaamidda hadallada ka soo yeeray dibadbaxyada inay tahay naxdin dhaqan iyo eedaynta haweenka ee dhaarta ay muujinayso "heerar labanlaab ah," iyadoo siyaasiyiinta ka kala socda dhammaan dhinacyada siyaasadda, oo ay ku jiraan ra'iisul wasaaraha, ay u adeegsadeen hadallo meel ka dhac ah haweenka mar kasta oo ay ku habboon tahay.

Narendra Modi wuxuu ku boorriyay dadka Hindiya inay la dagaallamaan nacaybka dumarka khudbaddiisa Maalinta Xorriyadda ee 2022. Dowladdiisu waxay hirgelisay dhowr qorshe oo lagu awood siinayo haweenka, Narendra Modi-na wuxuu ku raaxaystaa caannimo sare oo ka dhex jirta codbixiyayaasha dumarka.

Laakiin marar badan, Mr. Modi iyo asxaabtiisa xisbigiisa ayaa lagu dhaleeceeyay inay ixtiraam darro u hayaan haweenka.

Tiro ka mid ah hoggaamiyeyaasha sare ee xisbiga ayaa la kulmay dhaleecayn ku saabsan hadallo nacayb ah oo ku saabsan dharka haweenka, Narendra Modi laftiisuna waxaa lagu dhaleeceeyay inuu adeegsaday ereyo ay dhaleeceeyayaashu u arkeen inay yihiin kuwo xadgudub ku ah haweenka.

Dhaleecayntani kuma koobna BJP oo keliya. Siyaasiyiin badan oo mucaarad ah, oo ay ku jiraan xubnaha xisbiga Congress-ka ee Gandhi, ayaa la kulmay eedeymo la mid ah. Hoggaamiye Congress-ka gobolka Kerala ayaa dhawaan kiciyay caro dadweyne isagoo ka hadlay isticmaalka haweenka si ay u gudbiyaan cabashooyin been abuur ah oo ka dhan ah kuwa siyaasadda kula tartamaya.

"Haweenka si xun ayaa loola dhaqmaa waana mid aad u fudud in la bartilmaameedsado. Laakiin marka ay iyagu isticmaalaan hadallo xun, qof walba wuxuu isweydiiyaa sida gabdhaheena u dhaaran karaan," ayay tiri Namita Bhandare.

"Waxaan u baahanahay inaan diiradda saarno dhaarta lafteeda, ee ma aha jinsiga kuwa isticmaala," ayuu yiri Sunil Jalan, oo ah dhaqdhaqaaqe bulsho oo olole ka waday ka hortagga dhaarta tan iyo 2014.

Sahan uu sameeyay hay'addiisa aan dawliga ahayn sannadkii hore, 55% ka mid ah in ka badan 70,000 oo jawaab-bixiyeyaal ah oo ka kala yimid 28 gobol oo Hindiya ah iyo siddeed dhul oo midowga ah ayaa qirtay inay isticmaalaan hadallo xun.

Su'aasha sahanka waxay ahayd mid fudud: Imisa jeer ayaad maqashaa ama isticmaashaa hadallo cay ah oo bartilmaameedsanaya hooyooyinka, walaalaha, ama gabdhaha?

"Khariidadda Cayda ee Hindiya" ee sanadka 2025-ka ayaa muujisay in isticmaalka ereyada noocan ah uu aad ugu badan yahay waqooyiga dalka.

Jalan ayaa sheegaya inay tani tahay markii ugu horreysay ee Hindiya laga yeesho dood ballaaran oo ku saabsan hadallada xunxun ama cayda, wuxuuna yiri: "Waxaan rajeynayaa inay taasi horseedi doonto wax wanaagsan."

"Kani waa arrin aad u culus," ayuu yiri. "Caydu waxay noqotay fayras ku faafay bulshada dhexdeeda. Barnaamijyada majaajilada, kaftanka iyo filimada ayaa ka dhigay wax caadi ah, waana in arrintaas la xakameeyaa."

Laakiin xubno badan oo ka tirsan Jiilka Z ee Hindiya ayaa leh aragti ka duwan dhaarta.

"Dhaarta iyo mudaharaadku waxay muddo dheer is barbar socdeen," Sourav Das, oo ah afhayeenka Xisbiga Dadka Sosak, ayaa hore u sheegay BBC. "Waxay leedahay nooc ka mid ah naxdinta iyo saameynta oo ah qayb aasaasi ah oo ka mid ah mudaaharaadka. Waxay noqon kartaa mid aan fiicnayn qaar ka mid ah oo aan ahayn kuwa kale. Laakiin waa in aan loo tixgelin dambi sinaba."

Luqaddan noocan ah kuma koobna dibadbaxyada waddooyinka. Aflagaadada iyo weerarrada shakhsi ahaaneed ayaa si isa soo taraysa u noqday qayb ka mid ah doodaha dadweynaha ee Hindiya, laga bilaabo doodaha telefishanka ilaa maxkamadaha iyo xitaa baarlamaanka.

Muuqaal dhawaan ku faafay baraha bulshada ayaa muujiyay haweeney ku xeel dheer kanaal ay maamusho Hindiya oo isku dayaysa inay dejiso wadaad Hindu ah oo aflagaado u geystay afhayeenka xisbiga Kongareeska, kaasoo si la mid ah uga jawaabay.

Sannadkii 2023, xildhibaanka BJP Ramesh Biduri ayaa si weyn loogu dhaleeceeyay inuu isticmaalay luuqad Islaam nacayb ah oo ka dhan ah xildhibaan Muslim ah oo uu ugu hanjabay Baarlamaanka. Wuxuu markii dambe sheegay inuu ka qoomameeyay hadalladiisii ​​ka dib markii ay sii kordheen dibadbaxyada.

"Isticmaalka luqadda xun waa calaamad muujinaysa burbur qoto dheer oo ku yimid dimuqraadiyadda," ayuu yiri khabiirka cilmiga bulshada Shiv Viswanathan. "Waxay muujinaysaa in wadahadalku dhammaaday oo ixtiraamku meesha ka baxay."

Wuxuu leeyahay marka aflagaado la soo galo baarlamaanka iyo maxkamadaha, "waxay muujinaysaa in luqaddu burburayso, caqligu hoos u dhacayo, dimuqraadiyadduna la wiiqayo."

Sida uu sheegay, dibadbaxayaashu waxay isticmaalaan luqad xun sababtoo ah "marka dareenka ixtiraamku daciifo, dhaartu waxay noqotaa falcelin."