کدام ارزها از جنگ ایران سود بردند و کدام آسیب دیدند؟

وقتی جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران در پایان ماه فوریه آغاز شد، تنها خاورمیانه نبود که پیامدهای آن را احساس کرد.

با مختل شدن حمل‌ونقل تجاری و جریان انتقال کالا در جهان بر اثر این درگیری، قیمت نفت به شدت بالا رفت و باعث افزایش تورم و تلاطم در بازارهای جهانی شد.

همان‌طور که معمولا در دوره‌های بی‌ثباتی رخ می‌دهد، برخی از سرمایه‌گذاران از بازارهای نوظهور که پرریسک‌تر تلقی می‌شوند، فاصله گرفتند و سرمایه خود را به دلار آمریکا منتقل کردند که به طور سنتی پناهگاه امن سرمایه‌گذاری محسوب می‌شود.

این روند بر بسیاری از ارزها اثر گذاشته است. ارزش برخی از آن‌ها سقوط کرده، در حالی که بعضی دیگر نوسان شدید داشته‌اند و حتی تعدادی از ارزها تقویت شده‌اند.

آندره پرفیتو، اقتصاددان برزیلی و مدیر یک شرکت مشاوره مالی،‌ می‌گوید: «قیمت نفت بر همه تاثیر می‌گذارد، اما نوسانات ارزی می‌تواند این تاثیر را تشدید یا تعدیل کند.»

اما این نوسانات ارزی، در کنار عوامل دیگری که بر اقتصاد اثر می‌گذارند، برای کشورها و شهروندانشان چه معنایی دارد؟

کشورهایی که بیشترین آسیب را دیدند

کشورهایی که بخش بزرگی از انرژی مورد نیاز خود - به ویژه نفت - را وارد می‌کنند، از جمله کشورهایی هستند که ارز آن‌ها تحت فشار قرار گرفته است.

هند، اندونزی، فیلیپین، تایلند و مصر از جمله این کشورها هستند که با افزایش هزینه سوخت و تداوم کمبود ارز خارجی، بار دیگر با فشار اقتصادی روبه‌رو شده‌اند.

با انتقال سرمایه‌ها به دلار آمریکا، تقاضا برای ارز این کشورها کاهش یافته و ارزش آن‌ها پایین آمده است. این امر به نوبه خود هزینه بازپرداخت بدهی‌های دلاری را افزایش می‌دهد.

نفت و بسیاری از کالاهای دیگر نیز که تحت تاثیر اختلال در روند تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز قرار گرفته‌اند،‌ معمولا با دلار قیمت‌گذاری می‌شوند.

با کاهش ارزش پول ملی، واردات نسبتا گران‌تر می‌شود. این مسئله همه چیز را، از انرژی گرفته تا پلاستیک و کود شیمیایی، تحت تاثیر قرار می‌دهد و بر قیمت مواد غذایی و کالاهای روزمره در فروشگاه‌ها نیز تاثیر می‌گذارد.

در هند، ارزش روپیه از آغاز جنگ تاکنون حدود پنج درصد در برابر دلار کاهش یافته و هم‌زمان با افزایش قیمت نفت، بارها به پایین‌ترین سطح تاریخی خود رسیده است.

ارز هند پیش از آغاز جنگ ایران نیز در حال تضعیف بود و پیامدهای جنگ این روند را تشدید کرده است.

برخی بانک‌های مرکزی برای مقابله با این وضعیت، نرخ بهره را افزایش داده و بخشی از ذخایر دلاری خود را فروخته‌اند تا از ارزش پول ملی خود حمایت کنند.

بانک مرکزی اندونزی هر دو اقدام را انجام داده و بارها با فروش دلار و خرید روپیه اندونزی، تلاش کرده تقاضا برای پول ملی این کشور را افزایش دهد.

بالا رفتن نرخ بهره به معنای سود بیشتر برای سپرده‌های بانکی است، اما در عین حال هزینه بازپرداخت بدهی‌هایی مانند وام مسکن و دیگر وام‌ها را هم بالا می‌برد.

ارزهای پرنوسان و روبه‌رشد

گروه دیگری از ارزها نوسان بیشتری داشته‌اند و در هر دو جهت با تغییرات شدید روبه‌رو شده‌اند.

ارز کشورهایی مانند آفریقای جنوبی، کلمبیا، شیلی و مکزیک در این دسته قرار می‌گیرد.

این ارزها معمولا به شدت تحت تاثیر فضای روانی بازارهای جهانی قرار دارند. زمانی که سرمایه‌گذاران به سمت دارایی‌های امنی مانند دلار می‌روند، ارزش آن‌ها کاهش می‌یابد، اما با افزایش قیمت کالاهای پایه یا بازگشت تمایل به سرمایه‌گذاری پرریسک، می‌توانند به سرعت احیا شوند.

برخی صادرکنندگان انرژی، از جمله برزیل و مالزی، تا حدی از افزایش قیمت نفت سود برده‌اند، زیرا این موضوع درآمد صادراتی آن‌ها را افزایش داده و توجه سرمایه‌گذاران را جلب کرده است.

بانک‌هایی مانند گلدمن ساکس و بانک آمریکا در گزارش‌هایی که در ماه آوریل برای مشتریان خود منتشر کردند، از تقاضای بالا برای اوراق قرضه دولتی و سهام شرکت‌های برزیلی خبر دادند. گلدمن ساکس حتی برزیل را بهترین بازار نوظهور برای سرمایه‌گذاری معرفی کرد.

با این حال، مارتین کاستلانو، رئیس بخش تحقیقات آمریکای لاتین در «موسسه مالی بین‌المللی»، می‌گوید افزایش قیمت انرژی می‌تواند تورم را در برزیل بالا ببرد، کاهش نرخ بهره را به تاخیر بیندازد و بر جریان سرمایه تاثیر بگذارد.

برزیل همچنین واردکننده فرآورده‌های پالایش‌شده‌ای مانند بنزین و گازوئیل است و این مسئله هزینه سوخت در داخل این کشور را افزایش می‌دهد.

علاوه بر این، لوئیزا پینزه، اقتصاددان شرکت مدیریت سرمایه‌گذاری اکس‌پی در برزیل، به تازگی در گزارشی گفته است که بلاتکلیفی سیاسی در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری ماه اکتبر «ریسک نوسانات نرخ ارز را افزایش خواهد داد».

گروه دیگری از ارزها نیز به دلایل متفاوت، مقاومت بیشتری از خود نشان داده‌اند.

ارز چین نسبتا باثبات باقی مانده است. دلیل این امر کنترل سرمایه و مداخلات دولتی است که مانع نوسانات شدید می‌شود. این اقدامات شامل اعمال محدودیت بر ورود و خروج سرمایه و مداخله مستقیم بانک مرکزی برای مدیریت نرخ برابری یوان است.

روبل روسیه نیز که از زمان آغاز جنگ ایران یکی از موفق‌ترین ارزها در برابر دلار بوده، با اتکا به درآمد بالای انرژی و اعمال کنترل‌های سخت‌گیرانه بر جریان سرمایه تقویت شده است. این محدودیت‌ها صادرکنندگان را ملزم می‌کند درآمد ارزی خود را به روبل تبدیل کنند و انتقال سرمایه به خارج از کشور را محدود می‌کند.

وضعیت اقتصادهای توسعه‌یافته چگونه است؟

در آغاز بحران، ارزهایی که به طور سنتی پناهگاه امن محسوب می‌شوند تقویت شدند، زیرا سرمایه‌گذاران به دنبال امنیت بیشتر بودند. دلار آمریکا و فرانک سوئیس هر دو ابتدا رشد کردند، اما بعدا دوباره به سطحی نزدیک به پیش از جنگ بازگشتند.

ارزهای وابسته به نفت، مانند کرون نروژ، نیز از افزایش قیمت نفت خام سود قابل توجهی برده‌اند.

اما ین ژاپن برخلاف رفتار معمول ارزهای امن عمل کرد و تضعیف شد. بخشی از این مسئله به وابستگی شدید ژاپن به واردات انرژی مربوط است.

دلار کانادا و دلار استرالیا نیز از افزایش قیمت کالاهای صادراتی کشورشان، مانند نفت خام، گاز، فلزات، سنگ آهن و زغال‌سنگ سود برده‌اند، اما نگرانی‌ها درباره رشد اقتصاد جهانی و تنش‌های تجاری، این افزایش را محدود کرده است.

یورو و پوند بریتانیا نیز دوره‌هایی از نوسان را تجربه کرده‌اند که ناشی از نگرانی درباره افزایش هزینه انرژی، تورم ماندگار و کند شدن رشد اقتصادی در اروپا بوده است.

چه خواهد شد؟

اقتصاددانان می‌گویند اگرچه حملات هوایی اولیه به ایران سرمایه‌گذاران را به سمت دارایی‌های امن‌تر سوق داد و موجب تقویت دلار شد، اما ارز آمریکا از آن زمان تضعیف شده است و این روند می‌تواند به بازارهای نوظهور کمک کند.

اقتصاددانان شرکت سرمایه‌گذاری بریتانیایی «آلیانس‌برنستین» در گزارش تازه خود نوشته‌اند: «کاهش ارزش دلار معمولا به معنای تسهیل شرایط پولی، ایجاد فضای بیشتر برای کاهش نرخ بهره در کشورهای در حال توسعه و کاهش ریسک‌گریزی است؛ عواملی که همگی به نفع بازارهای نوظهور خواهد بود.»

آن‌ها گفته‌اند که نقش دلار همچنان محوری باقی مانده است، زیرا بخش زیادی از بدهی کشورهای نوظهور به دلار است و کالاهای اصلی نیز با دلار قیمت‌گذاری می‌شوند. بنابراین تضعیف دلار معمولا چشم‌انداز این اقتصادها را بهبود می‌بخشد.

با این حال، صندوق بین‌المللی پول در ماه آوریل هشدار داد که اختلالات ناشی از جنگ ایران، اقتصاد جهانی را به سمت سناریوی «نامطلوب» سوق می‌دهد که با رشد ضعیف و تورم بالا همراه است.

بر اساس این سناریو، اگر قیمت نفت بالا باقی بماند، تورم بی‌ثبات‌تر شود و شرایط مالی سخت‌تر شود، رشد اقتصاد جهانی ممکن است به ۲/۵ درصد کاهش یابد و تورم به ۵/۴ درصد برسد، در حالی که پیش‌بینی فعلی این نهاد، رشد ۳/۱ درصدی و تورم ۴/۴ درصدی است.

صندوق بین‌المللی پول همچنین سناریوی بدبینانه‌تری را مطرح کرده که در آن رشد اقتصاد جهانی به دو درصد کاهش می‌یابد و تورم از شش درصد فراتر می‌رود. این نهاد قرار است بار دیگر در ماه ژوئیه پیش‌بینی‌های خود را به‌روزرسانی کند.