انسان‌ها در آینده چه شکلی خواهند داشت؟

آیا انسان‌ها همچنان در حال تکامل‌اند؟ آیا نسل‌های آینده ما ممکن است کوتاه‌تر یا بلندقدتر باشند، ویژگی‌های ظاهری متفاوتی داشته باشند یا حتی از نظر ژنتیکی مطابق مشخصات دلخواه طراحی شوند؟

با پیشرفت تمدن بشری، بسیاری از عواملی که زمانی از طریق انتخاب طبیعی گونه انسان را شکل می‌دادند، از جمله بیماری‌ها، قحطی و شرایط سخت محیطی، به لطف پزشکی نوین، بهداشت عمومی و دسترسی پایدار به غذا کمرنگ‌تر شده‌اند.

اما دکتر جیسون هاجسون، انسان شناس و متخصص ژنتیک تکاملی در دانشگاه انگلیا راسکین بریتانیا، می‌گوید تکامل بدون هیچ تردیدی همچنان ادامه دارد.

او می‌گوید این موضوع را می‌توان از آنجا دریافت که برخی ژن‌ها در بعضی جمعیت‌های انسانی رفته‌رفته فراوان‌تر می‌شوند. با این حال، چنین تغییراتی در طول نسل‌های متعدد رخ می‌دهد و بنابراین «هیچ‌کس در طول عمر خود شاهد تغییرات تکاملی نخواهد بود.»

تنوع انسانی

بریانا پوبینر، دیرین‌مردم‌شناس در موزه ملی تاریخ طبیعی اسمیتسونین در آمریکا، می‌گوید رژیم غذایی نقش مهمی در تکامل اخیر انسان داشته است.

او می‌گوید: «امروز حدود یک سوم مردم جهان می‌توانند در بزرگسالی شیر را هضم کنند»، در حالی که ۵ تا ۱۰ هزار سال پیش تقریبا هیچ کس چنین توانایی نداشت.

او می‌گوید: «این یک تغییر تکاملی فوق‌العاده سریع است.»

بریانا پوبینر توضیح می‌دهد که این ویژگی زمانی پدید آمد که انسان‌ها به پرورش دام‌های شیری روی آوردند. در دوره‌های قحطی، افرادی که به‌طور تصادفی توانایی هضم شیر، که سرشار از چربی و پروتئین است، را داشتند، شانس بیشتری برای بقا و انتقال این ژن‌ها به نسل‌های بعد پیدا می‌کردند. به گفته او، این ژن‌ها در نتیجه «بسیار سریع گسترش یافتند».

عوامل محیطی دیگر نیز در گذشته‌های دورتر بر تکامل انسان تاثیر گذاشته‌اند.

زمانی که گونه انسان هزاران سال پیش از آفریقا به نقاط مختلف جهان مهاجرت کرد، با اقلیم‌ها و شرایط آب‌وهوایی گوناگونی روبه‌رو شد و در نتیجه، سازگاری‌های جسمی تازه‌ای در آن پدید آمد.

برای مثال، در مناطقی که نور فرابنفش کمتری وجود داشت، پوست روشن‌تر تکامل یافت تا به تولید ویتامین دی کمک کند.

جیسون هاجسون توضیح می‌دهد که این تفاوت‌های محلی «در نتیجه دور شدن گروه‌های انسانی از یکدیگر» شکل گرفت. «اما اکنون به شیوه‌های مختلف، از طریق مهاجرت، جهانی شدن و مانند آن، دوباره در کنار هم قرار گرفته‌ایم.»

این جهانی شدن به این معنا است که ممکن است شاهد کاهش تنوع زیستی باشیم. اما موضوع لزوما به همین سادگی نیست.

هاجسون درباره پدیده‌ای به نام «همسان‌گزینی در انتخاب جفت» پژوهش می‌کند؛ پدیده‌ای که به گفته او زمانی رخ می‌دهد که جانداران به‌طور ترجیحی جفت‌هایی را انتخاب می‌کنند که شباهت بیشتری به خودشان دارند.

به گفته هاجسون، «همسان‌گزینی در انتخاب جفت» می‌تواند اثر انتخاب طبیعی را تقویت کند و باعث شود برخی ویژگی‌ها با سرعت بیشتری در یک جمعیت گسترش یابند.

برای نمونه، پژوهشگران متوجه شده‌اند که هرچه یک فرد بلندقدتر باشد، احتمال این که همسر او نیز قدبلندتر باشد بیشتر است.

او می‌گوید: «پژوهش‌ها نشان داده‌اند که در برخی گروه‌ها، ویژگی‌هایی مانند قد، وزن، ساختار چهره و بسیاری از ویژگی‌های دیگر در انتخاب همسر نقش دارند، هرچند این الگو در همه گروه‌ها دیده نمی‌شود.» به گفته او، این موضوع «در نهایت بر فراوانی ژن‌ها در جمعیت تاثیر می‌گذارد.»

بخشی از این مسئله به دلایل اجتماعی و فرهنگی مربوط است. برای مثال، ازدواج افراد درون گروه قومی خود و این عوامل ممکن است در برخی جمعیت‌ها در حال تغییر باشند.

جیسون هاجسون می‌گوید: «عوامل بسیار زیادی همواره بر تکامل انسان تاثیر می‌گذارند.»

«وقتی تکامل به دست انسان‌ها شکل می‌گیرد»

اما برخی انتخاب‌هایی که ما انجام می‌دهیم بر تکامل تاثیری ندارند.

برای مثال، بریانا پوبینر می‌گوید: «اگر به باشگاه بروید، ورزش کنید و عضلات بزرگی بسازید، این لزوما به این معنا نیست که ژن‌های مربوط به عضلات بزرگ را به فرزندانتان منتقل خواهید کرد.»

از ارتودنسی گرفته تا عمل‌های زیبایی، اکنون بسیاری از ویژگی‌ها را می‌توان در طول یک عمر تغییر داد. ویژگی‌هایی که بیشتر تحت تاثیر ترجیح‌های اجتماعی قرار می‌گیرند تا انتخاب طبیعی.

بر اساس آمار انجمن بین‌المللی جراحی پلاستیک زیبایی، در سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۳۸ میلیون عمل زیبایی جراحی و غیرجراحی در سراسر جهان انجام شده است. این رقم نسبت به سال ۲۰۲۰ حدود ۴۰ درصد افزایش نشان می‌دهد.

توماس مایلوند، دانشیار پیشین بیوانفورماتیک در دانشگاه آرهوس دانمارک، می‌گوید این توانایی رو‌به‌رشد برای تغییر ظاهرمان به این معناست که «دیگر لزوماً چهره و ظاهری مطابق با آنچه ژن‌هایتان تعیین می‌کنند نخواهید داشت.»

اما در آینده، ممکن است تغییر ظاهر تنها به اصلاحات ظاهری محدود نباشد. دانشمندان اکنون از فناوری‌ به نام «کریسپر» برای ویرایش ژن‌های انسان استفاده می‌کنند.

این فناوری در اصل مانند یک قیچی مولکولی هدایت شونده عمل می‌کند: بخشی از آن دی‌ان‌ای هدف را پیدا می‌کند و بخش دیگر آن را ویرایش می‌کند. این فناوری در حال پیشرفت است و استفاده از آن برای درمان شمار محدودی از بیماری‌های ژنتیکی، از جمله برخی اختلالات خونی، آغاز شده است.

اگر این فناوری به اندازه کافی پیشرفت کند و به طور گسترده در دسترس قرار گیرد، از نظر تئوری ممکن است روزی بتوان ویژگی‌های بسیار بیشتری از انسان را در سطح ژنتیکی تغییر داد. نه به تدریج و طی نسل‌های متعدد، بلکه به صورت عمدی و تنها در یک مرحله.

و اگر این کار را در سلول‌های زایشی، یعنی سلول‌هایی که به اسپرم و تخمک تبدیل می‌شوند، انجام دهیم، هرگونه تغییر در ژن‌ها می‌تواند حتی به نسل‌های بعدی نیز منتقل شود.

اما ما هنوز با توانایی انجام ایمنِ چنین کاری و دستیابی به نتایج تضمین‌شده فاصله زیادی داریم. افزون بر این، این فناوری نگرانی‌های اخلاقی متعددی را برانگیخته است؛ از جمله امکان ایجاد «نوزادان سفارشی» و تقویت نگاه تبعیض‌آمیز به افراد دارای معلولیت، در کنار دغدغه‌های دیگری که مطرح شده‌اند.

دکتر جیسون هاجسون می‌گوید:«اکنون تقریباً اتفاق نظر وجود دارد که چنین کاری نباید روی انسان‌ها انجام شود؛ این کار کاملاً غیراخلاقی خواهد بود.»

اما او گمان می‌کند که این وضعیت ممکن است در آینده تغییر کند.

او می‌گوید: «تا ۵ هزار سال دیگر... حدس من این است که موضوع کاملا برعکس خواهد شد. زمانی فرا می‌رسد که از غیر اخلاقی بودن ویرایش ژنوم، به جایی برسیم که انجام ندادن آن غیر اخلاقی تلقی شود، چون خواهیم توانست بیماری‌های ارثی را از میان ببریم.»

اگر این فناوری به طور گسترده در دسترس قرار گیرد، حتی ممکن است والدین بتوانند با ویرایش ژن‌ها، ظاهر فرزندان خود و ویژگی‌های مطلوب آن‌ها را انتخاب کنند.

او می‌گوید: «فکر می‌کنم آینده تکامل انسان، در معنای گسترده، واقعا به چیزی تبدیل خواهد شد که در دستان خود انسان‌ها است، اما هنوز به آن نقطه نزدیک نشده‌ایم.»

او می‌افزاید با وجود آن که هنوز چیزهای زیادی درباره این فناوری باید فهمیده شود، «امیدوارم در طول عمرم هیچ یک از این‌ها را نبینم.»

گونه‌ای جدید؟

توماس مایلوند می‌گوید بدون این که بدانیم محیط زندگی ما در آینده چگونه تغییر خواهد کرد، پیش بینی این که انسان‌ها چه شکلی خواهند داشت، غیرممکن است.

اگر درباره آینده‌ای بسیار دور صحبت کنیم، شاید حتی به گونه‌ای جدید تبدیل شده باشیم.

یک میلیون سال پیش، گونه‌های انسانی‌ای مانند هومو ارکتوس (انسان راست‌قامت) در زمین زندگی می‌کردند. اما گونه ما، هومو ساپینس (انسان خردمند)، تا حدود ۳۰۰ هزار سال پیش پدیدار نشده بود.

توماس ‌مایلوند می‌گوید: «پس یک میلیون سال صبر کنید. نوادگان ما به همان اندازه از ما متفاوت خواهند بود... که هومو ارکتوس با ما تفاوت دارد.»

با این حال، او هشدار می‌دهد که تفاوت میان گونه‌ها شاید به اندازه‌ای که تصور می‌کنیم، آشکار نباشد.

او می‌گوید: «مطمئن نیستم اگر کسی هومو ارکتوس بود، متوجه می‌شدیم که او به شکل چشمگیری متفاوت است.»

حتی این احتمال وجود دارد که گونه ما به دو شاخه تقسیم شود. برای مثال، اگر گروهی از انسان‌ها در محیطی تازه مانند فضا ساکن شوند.

آقای مایلوند می‌گوید: «اگر روی ماه زندگی کنید، گرانش کم است. مریخ هم گرانش کمی دارد. باید خودتان را با آن سازگار کنید.»

برای این که واقعا شاهد شکل گیری گونه‌ای جدید باشیم، این جمعیت‌ها باید برای نسل‌های متعدد کاملا از انسان‌های ساکن زمین جدا بمانند.

اما اگر اصلا تکامل را به شانس واگذار نکنیم چه؟

مایلوند معتقد است با توجه به این‌که فناوری اکنون امکان تغییر ژن‌های ما را فراهم کرده، «پرسش اصلی دیگر این نیست که زیست‌شناسی با ما چه خواهد کرد، بلکه این است که ما چه چیزی را انتخاب خواهیم کرد.»