طرح هفت‌روزه ایران چیست و چه تفاوتی با تفاهم‌نامه اسلام‌آباد دارد؟

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز پنجشنبه ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ (دوم مهرماه ۱۴۰۵)، در نشستی با گروهی از خبرنگاران در نیویورک، جزئیاتی از «پیشنهاد تازه» تهران به واشنگتن را تشریح کرد.

او گفت اگر واشنگتن شروط تعیین‌شده در این طرح را بپذیرد و به آن‌ها عمل کند، تنگه هرمز در پایان یک دوره هفت‌روزه باز خواهد شد. آقای عراقچی گفت این شروط فراتر از تعهداتی نیست که در تفاهم‌نامه ۱۴ ماده‌ای ماه ژوئن میان ایران و آمریکا پیش‌بینی شده بود.

این پیشنهاد که با عنوان «طرح هفت‌روزه» در رسانه‌ها بازتاب یافته، پیشنهاد ایران برای رسیدن به یک توافق نهایی ظرف یک هفته نیست، بلکه دوره‌ای فشرده برای اجرای اقدامات متقابل با هدف ازسرگیری مذاکرات با آمریکاست. بر اساس این طرح پیشنهادی، اگر ایالات متحده بخشی از فشار نظامی و اقتصادی علیه ایران را بردارد، جمهوری اسلامی نیز در پایان این دوره، محدودیت بر رفت‌وآمد در تنگه هرمز را رفع می‌کند.

متن رسمی این پیشنهاد هنوز منتشر نشده است. بخشی از جزئیات این طرح از اظهارات وزیر امور خارجه ایران و بخشی دیگر از گزارش رسانه‌ها به نقل از منابع نزدیک به مذاکرات به دست آمده است.

در هفت روز قرار است چه اتفاقی بیفتد؟

عباس عراقچی در جلسه‌ای که مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران نیز در آن حضور داشت، به خبرنگاران گفت که تهران پیشنهادی را از طریق میانجی‌ها به آمریکا ارائه کرده است که بر اساس آن، اگر شروط ایران برآورده شود، تنگه هرمز در پایان هفت روز باز خواهد شد و پس از آن مذاکرات برای رسیدن به یک توافق نهایی از سر گرفته می‌شود.

آقای عراقچی گفت ایران آماده است به محض موافقت واشنگتن، اجرای طرح را آغاز کند و تاکید کرد شروط تهران در اساس همان مواردی است که پیش‌تر در تفاهم‌نامه ماه ژوئن میان دو کشور آمده بود.

نیویورک تایمز، که خبرنگارش در این نشست حضور داشت، به نقل از وزیر امور خارجه ایران گزارش داده است که در این دوره باید مخاصمات، از جمله در لبنان، متوقف شود؛ آمریکا محاصره دریایی ایران را بردارد، برای صادرات نفت ایران معافیت تحریمی صادر کند و امکان دسترسی تهران به دست‌کم ۱۲ میلیارد دلار دارایی مسدودشده را فراهم کند.

بر اساس همین گزارش، در صورت برآورده شدن این شرایط، ایران در پایان روز هفتم تنگه هرمز را باز می‌کند و سپس مذاکرات جامع درباره برنامه هسته‌ای آغاز می‌شود.

اصل این پیشنهاد پیش از توضیحات علنی آقای عراقچی، در رسانه‌ها مطرح شده بود. رویترز روز ۲۲ سپتامبر، به نقل از یک مقام ارشد ایرانی، گزارش داد که تهران آماده است در صورت کاهش فشار نظامی آمریکا و رفع محاصره بنادر ایران، ظرف هفت روز تنگه هرمز را باز کند. به گفته این مقام، پیشنهاد ایران در ۱۶ سپتامبر از طریق میانجی‌ها به آمریکا منتقل شده بود. او همچنین گفته بود واشنگتن باید رسما اعلام کند که خواهان حل بحران از راه دیپلماتیک است و دو طرف بر سر جدول زمانی ادامه روند به توافق برسند.

خبرگزاری رویترز همچنین روز ۲۴ سپتامبر، پیش از سخنان آقای عراقچی، به نقل از منابع ایرانی، منطقه‌ای و غربی گزارش داد که دو طرف درباره ترتیباتی گفت‌وگو می‌کنند که در آن بازگشایی هرمز و برداشته شدن محاصره آمریکا در مراحل اولیه قرار دارد و دسترسی ایران به دارایی‌های مسدودشده نیز مطرح شده است. یک مقام ایرانی به رویترز گفته بود یکی از گزینه‌ها حل بحران به صورت «مرحله به مرحله» و آغاز کار با پایان محاصره و بازگشایی تنگه هرمز است.

این گزارش‌ها در حالی منتشر شده که محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، تاکید کرده است که آمریکا باید پیش از بازگشایی تنگه هرمز به شروط تهران عمل کند. او روز اول مهر در گفت‌وگو با شبکه خبر گفت که «اول باید آن‌ها به شروط ما عمل کنند» و افزود تا این شروط اجرا نشود «نه تنگه هرمز را باز می‌کنیم، نه مذاکره‌ای در کار خواهد بود». آقای رضایی همچنین گفت شروط ایران پیش‌تر جمع‌بندی و از طریق واسطه‌ها به طرف آمریکایی ابلاغ شده و بحثی درباره حذف یا اضافه کردن آن‌ها مطرح نبوده است.

خبرگزاری تسنیم نیز روز اول مهر، پیش از جلسه عباس عراقچی با خبرنگاران، به نقل از اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، گزارش داد که شروط ایران شامل توقف محاصره دریایی و فشار اقتصادی آمریکا، پایان جنگ در همه جبهه‌ها، آزادسازی اموال مسدود ایران و «پذیرش مسیر ایمن کشتیرانی بر اساس تفاهم میان دو دولت ساحلی» [ایران و عمان] است.

به گزارش پاتریک وینتور، خبرنگار گاردین که در نشست عباس عراقچی با خبرنگاران در نیویورک حضور داشت، وزیر امور خارجه ایران گفته است قصد دارد تا پایان هفته (یکشنبه) در نیویورک بماند تا منتظر پاسخ آمریکا به پیشنهاد تهران باشد، هرچند تاکید کرده ایران برای رسیدن به توافق عجله‌ای ندارد. به نوشته گاردین، او همچنین گفت تهران درباره این پیشنهاد با چین مشورت کرده و پکن از طرح ایران برای پایان دادن به درگیری‌ها و بازگشایی تنگه هرمز حمایت کرده است.

موضوع عوارض عبور کشتی‌ها نیز همچنان حل‌نشده است. رویترز روز ۲۴ سپتامبر گزارش داد ایران آمادگی نشان داده است بحث دریافت عوارض را از توافق اصلی جدا کند و به ترتیبات بعدی بسپارد؛ اما منابع این خبرگزاری گفتند این به معنای صرف‌نظر دائمی تهران از این موضوع نیست. در همان هفته، مقام‌های اروپایی و کشورهای عربی خلیج فارس بر عبور آزاد و بدون عوارض از هرمز تاکید کرده بودند.

نسخه فشرده تفاهم اسلام‌آباد؟

طرح هفت‌روزه بر چارچوبی بنا شده که ایران و آمریکا در ماه ژوئن بر سر آن توافق کرده بودند. آقای عراقچی در نیویورک گفت شروطی که اکنون ایران مطرح کرده «چیز تازه‌ای» نیست و از آنچه در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد آمده بود فراتر نمی‌رود. سی‌بی‌اس نیز گزارش کرده است که طرح تازه بخش بزرگی از مفاد همان تفاهم‌نامه ۱۴ ماده‌ای را تکرار می‌کند.

متن آن تفاهم‌نامه خواهان توقف فوری عملیات نظامی در همه جبهه‌ها، از جمله لبنان، و آغاز مذاکرات برای رسیدن به توافق نهایی ظرف حداکثر ۶۰ روز شده بود. بر اساس آن آمریکا متعهد شده بود بلافاصله روند رفع محاصره دریایی ایران را آغاز و حداکثر ظرف ۳۰ روز آن را کامل کند. ایران نیز باید عبور امن و بدون عوارض کشتی‌های تجاری را برای یک دوره ۶۰ روزه فراهم می‌کرد؛ بازگشت کامل ترافیک دریایی نیز، با توجه به مین‌روبی و رفع موانع نظامی و فنی، حداکثر ظرف ۳۰ روز پیش‌بینی شده بود.

در همان تفاهم‌نامه آمده بود که ایران با عمان درباره «اداره آینده و خدمات دریایی» در تنگه هرمز گفت‌وگو کند و دیگر کشورهای ساحلی خلیج فارس نیز در این رایزنی‌ها حضور داشته باشند. آمریکا همچنین متعهد شده بود برای صادرات نفت ایران معافیت صادر کند و امکان استفاده از دارایی‌های مسدود یا محدودشده ایران را فراهم کند. در مقابل، مسائل دشوارتری مانند آینده برنامه هسته‌ای، ذخایر اورانیوم غنی‌شده و رفع گسترده‌تر تحریم‌ها به مذاکرات بعدی واگذار شده بود.

اما این تفاهم که در آن زمان به امضای روسای جمهور ایران و آمریکا رسید، دوام چندانی نداشت. خیلی زود اختلاف‌ها بر سر نحوه اجرای آن آشکار شد که مهم‌ترین آن به تنگه هرمز برمی‌گشت. تهران می‌گفت تفاهم، نقش ایران در مدیریت تردد در این آبراه را به رسمیت شناخته است، در حالی که واشنگتن و کشورهای عربی خلیج فارس بر عبور آزاد کشتی‌ها بدون نظارت ایران تاکید داشتند.

اختلاف بر سر اجرای تعهدات اقتصادی نیز بالا گرفت؛ آمریکا یک مجوز فروش نفت ایران را لغو کرد و دو طرف بر سر نحوه دسترسی تهران به دارایی‌های مسدودشده اختلاف پیدا کردند. با ازسرگیری درگیری‌های نظامی، دونالد ترامپ در هشتم ژوئیه اعلام کرد تفاهم پایان یافته است. ایران نیز آمریکا را متهم کرد که پیش از آن به تعهدات خود عمل نکرده است.

به گفته مقام‌های ایرانی که با نیویورک تایمز صحبت کرده‌اند، تفاوت طرح جدید با تفاهم ژوئن بیش از هر چیز در سرعت اجرای آن است. در تفاهم قبلی، برای مذاکرات نهایی یک دوره ۶۰ روزه در نظر گرفته شده بود؛ در پیشنهاد تازه، تهران می‌خواهد اقدامات اولیه‌ای که زمینه بازگشایی هرمز و بازگشت به مذاکره را فراهم می‌کند در یک دوره هفت‌روزه انجام شود.

آمریکا چه می‌گوید؟

متن رسمی این پیشنهاد هنوز منتشر نشده و واشنگتن نیز تا زمان انتشار این گزارش پذیرش آن را اعلام نکرده است.

مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، پیشتر گفته بود که در تماس‌های این هفته گشایش خاصی حاصل نشده و یک میانجی نیز به سی‌بی‌اس گفت که گفت‌وگوها مثبت اما هنوز در مراحل اولیه است. یک مقام آمریکایی نیز به نیویورک تایمز گفته مذاکرات از طریق میانجی‌ها «مثبت و سازنده» است اما آمریکا قصد ندارد برای توافق عجله کند.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در سخنرانی خود در مجمع عمومی بار دیگر ایران را به اقدام نظامی شدید در صورت نرسیدن به توافق تهدید کرد و تاکید کرد که هدف اصلی آمریکا جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای است. او همچنین گفت که تصور می‌کند توافق ممکن است پس از انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر حاصل شود.

در مقابل، مقام‌های جمهوری اسلامی گفته‌اند که ترجیح می‌دهند توافق به پس از انتخابات آمریکا موکول نشود. عباس عراقچی در نشست با خبرنگاران گفت «بهتر است» توافق پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای حاصل شود، اما تصمیم درباره این موضوع را به واشنگتن مربوط دانست.

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در همان نشست به خبرنگاران گفت: «نمی‌خواهیم کار به انتخابات میان‌دوره‌ای برسد» و افزود ایران می‌خواهد آمریکا پیش از انتخابات به تفاهم‌نامه ماه ژوئن بازگردد. با این حال، او در مصاحبه‌ای جداگانه با فاکس‌نیوز تاکید کرد که ایران زمان‌بندی خود را بر اساس انتخابات آمریکا تنظیم نمی‌کند.

او افزود ایران «هیچ‌یک از انتخابات آمریکا» را مبنای تصمیم خود قرار نمی‌دهد و گفت اگر دولت فعلی آمریکا در چارچوب حقوق بین‌الملل خواهان رسیدن به توافق باشد، تهران آماده است؛ «اگر نه، قبل از انتخابات یا بعد از انتخابات، چه تفاوتی برای ما دارد؟»