آیا راه‌آهن ایران به چین می‌تواند اثر محاصره آمریکا را خنثی کند؟

ایران در پی اختلال در حمل‌ونقل دریایی و فشار بر مسیرهای سنتی تجارت خود، در حال گسترش مسیرهای جایگزین از طریق مرزهای شمالی است. یک مقام سازمان توسعه تجارت ایران گفته است که کریدور ریلی ایران و چین زمان ترانزیت کالا را به طور چشمگیری کاهش داده است.

با این حال، در شرایط محاصره دریایی شدید آمریکا، ظرفیت این مسیر در مقایسه با حمل‌ونقل دریایی محدود است و با گلوگاه‌هایی در مرزها و تفاوت استاندارد خطوط ریلی روبه‌روست.

همزمان، ایران در شرایط اختلال در تجارت خارجی، واردات مواد غذایی، دارو، تجهیزات پزشکی و نهاده‌های تولید را در اولویت قرار داده است؛ مسئله‌ای که این پرسش را مطرح می‌کند که مسیرهای زمینی تا چه اندازه می‌توانند وابستگی اقتصاد ایران به تجارت دریایی را جبران کنند.

این مسیر ریلی چگونه کار می‌کند؟

امیر روشن‌بخش قنبری، معاون توسعه کسب‌وکارهای بین‌المللی سازمان توسعه تجارت ایران، می‌گوید کریدور ریلی ایران و چین با وجود «برخی مشکلات و موانع» چند ماهی است که فعال شده و بازرگانان از آن در هر دو جهت استفاده می‌کنند.

او در گفت‌وگویی با خبرگزاری تسنیم گفت انتقال کالا میان ایران و چین از طریق دریا ممکن است ۴۵ تا ۵۰ روز طول بکشد، در حالی که مسیر ریلی این زمان را به حدود ۱۵ روز کاهش می‌دهد.

به گفته او، کاهش حدود ۳۵ روزه زمان حمل کالا یک «مزیت مهم» برای تجارت و جابه‌جایی سریع‌تر محموله‌ها به شمار می‌رود.

این مسیر از بندر خشک پیشگامان در استان یزد آغاز می‌شود، از بندر خشک اصفهان عبور می‌کند و پس از گذر از ترکمنستان و قزاقستان به بندر خشک یی‌وو در چین می‌رسد.

به گفته آقای قنبری، این مسیر تا حدی به این دلیل انتخاب شد که بخش مهمی از سازوکارهای تجاری ایران از پیش با شبکه‌های تجاری و لجستیکی شانگهای مرتبط بود و در نتیجه، بازرگانان می‌توانستند بدون ایجاد تغییرات عمده در ترتیبات موجود از آن استفاده کنند.

با این حال، او اذعان می‌کند که حمل‌ونقل ریلی از نظر ظرفیت قابل مقایسه با حمل‌ونقل دریایی نیست. به گفته او، هر قطار حدود هزار تن بار حمل می‌کند، در حالی که کشتی‌ها می‌توانند حجم بسیار بیشتری از کالا را جابه‌جا کنند.

به گفته این مقام سازمان توسعه تجارت، همین محدودیت ظرفیت باعث شده است که برای ارسال بار از طریق این مسیر ریلی صف انتظار ایجاد شود.

مزیت‌ها و محدودیت‌های مسیر ریلی ایران به چین

مانع دیگر، تفاوت استاندارد خطوط راه‌آهن در بخش‌هایی از این مسیر است.

آقای قنبری می‌گوید هنگام عبور قطارها از ترکمنستان و قزاقستان، در برخی نقاط ناچارند کانتینرها را از یک قطار به قطار دیگر منتقل کنند؛ فرایندی که موجب تاخیر در حمل‌ونقل می‌شود و مقام‌های ایرانی در تلاش‌اند آن را برطرف کنند.

ایران همچنین کوشیده است با ایجاد جریان دوطرفه حمل بار، هزینه‌های این مسیر را کاهش دهد. پیش از این، کانتینرها پس از تحویل کالا به ایران اغلب خالی بازمی‌گشتند و همین موضوع هزینه‌های اضافی بر بازرگانان تحمیل می‌کرد.

به گفته این مقام ایرانی، تلاش‌های هفت تا هشت ماه گذشته این امکان را فراهم کرده است که صادرکنندگان ایرانی در مسیر بازگشت نیز کانتینرها را بارگیری کنند؛ اقدامی که بخشی از هزینه‌ها را کاهش داده، هرچند حمل‌ونقل ریلی همچنان گران‌تر از حمل‌ونقل دریایی است.

او تاکید می‌کند: «ایران نباید به یک مسیر واحد متکی باشد و باید به‌طور همزمان از حمل‌ونقل ریلی، جاده‌ای و دریایی استفاده کند تا شریان‌های تجاری جدیدی ایجاد شود.»

ایران چگونه زنجیره تامین کالاهای حیاتی را فعال نگه داشته است؟

گسترش مسیرهای تجاری جایگزین در شرایطی دنبال می‌شود که تجارت دریایی ایران پس از جنگ و محاصره آمریکا با گلوگاه‌ها و اختلال‌های قابل توجهی روبه‌رو شده است.

بر اساس گزارش رویترز، صادرات نفت ایران به دلیل محدودیت‌های اعمال‌شده بر حمل‌ونقل از طریق خلیج فارس به شدت کاهش یافته است؛ محدودیت‌هایی که حتی بر صادرات به چین، بزرگ‌ترین مشتری نفت ایران، نیز تاثیر گذاشته‌اند.

تنگه هرمز، که به طور معمول روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی از آن عبور می‌کند، نیز شاهد کاهش چشمگیر تردد کشتی‌های تجاری بوده است.

اداره اطلاعات انرژی آمریکا اعلام کرده است که میزان عبور نفت و فرآورده‌های نفتی از این آبراه در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ به ۴/۹ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است؛ در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۱ میلیون بشکه در روز بود.

در چنین شرایطی، ایران برای حفظ جریان واردات و صادرات، بیش از پیش به مسیرهای زمینی از طریق آسیای مرکزی و دیگر همسایگان شمالی خود روی آورده است؛ هرچند این مسیرها از نظر ظرفیت قابل مقایسه با حمل‌ونقل دریایی نیستند.

به گفته امیر روشن بخش قنبری، پس از «تحولات اخیر» یک کمیته اضطراری برای مدیریت واردات تشکیل شده و تامین کالاهای ضروری در اولویت قرار گرفته است. مواد غذایی، دارو، تجهیزات پزشکی و نهاده‌های تولید از جمله اقلامی هستند که در اولویت واردات قرار دارند.

او گفت واردکنندگان در حال حاضر به حدود ۲۵۰۰ تا ۲۸۰۰ ردیف تعرفه‌ای دسترسی دارند، در حالی که واردات کالاهای خارج از فهرست مصوب امکان‌پذیر نیست.

آیا ایران می‌تواند در بلندمدت بر مسیرهای ریلی تکیه کند؟

این کریدور ریلی در چارچوب تلاش گسترده‌تر ایران برای تداوم تجارت با چین و تامین کالاهای ضروری در شرایطی مورد استفاده قرار گرفته است که مسیرهای دریایی این کشور همچنان با محدودیت‌ها و فشارهای قابل توجهی روبه‌رو هستند.

با وجود مزیتی که کاهش زمان حمل‌ونقل فراهم کرده است، این مسیر با چالش‌های متعددی نیز روبه‌رو است. ظرفیت محدود، موانع مرزی، تداوم تحریم‌ها و همچنین محاسبات پکن درباره هزینه‌ها و منافع همکاری با ایران، همچنان موانعی بر سر راه هدف تهران برای تبدیل این مسیر جایگزین به یک شریان اقتصادی مؤثر و پایدار به شمار می‌روند.

این‌که این مسیر در نهایت چه حجمی از بار را خواهد توانست جابه‌جا کند، هنوز روشن نیست. برای ایران، پرسش مهم‌تر این است که آیا چنین کریدورهای جایگزینی می‌توانند تاب‌آوری اقتصادی معناداری ایجاد کنند یا صرفا راه‌حل‌هایی پرهزینه برای اقتصادی باشند که به طور سنتی به تجارت دریایی وابسته بوده است.