چرا قزاقستان خود را وارث اردوی زرین می‌داند؟

شهر تاریخی سارایجوق در استان آتیراو قزاقستان در حال آماده‌سازی برای توسعه گردشگری است. این شهر که زمانی یکی از پایتخت‌های اردوی زرین بود، قرار است با اجرای ۲۰ طرح عمرانی و فرهنگی احیا شود. از جمله این طرح‌ها می‌توان به بازسازی بازار تاریخی اردوی زرین، ایجاد موزه‌ای برای نمایش آثار باستانی کشف‌شده، راه‌اندازی کارگاه‌های صنایع دستی و برگزاری نمایش‌های سوارکاری و شتردوانی اشاره کرد.
    • نویسنده, بخش مانیتورینگ
    • شغل, بی‌بی‌سی
  • منتشر شده در
  • زمان مطالعه: ۸ دقیقه

قزاقستان در دوره ریاست‌جمهوری قاسم‌جومارت توقایف، کارزاری را برای بازخوانی مستقل تاریخ خود و بازتعریف هویت تاریخی‌اش آغاز کرده است. این کشور اکنون در داخل و عرصه بین‌المللی خود را وارث اردوی زرین معرفی می‌کند.

مقام‌های قزاقستان می‌گویند کشوری که در سال ۱۹۹۱ از روسیه مستقل شد، اکنون سرانجام حق خود را برای بازنگری و روایت مستقل از تاریخش به کار گرفته است.

این رویکرد جدید در سیاست‌گذاری تاریخی، آشکارا در تقابل با روایت رایج در روسیه از تاریخ قزاق‌ها قرار دارد؛ روایتی که بر اساس آن، قزاق‌ها پیش از پیوستن به امپراتوری روسیه و سپس اتحاد جماهیر شوروی، هیچ‌گونه دولت و ساختار حکومتی نداشتند و صرفا کوچ‌نشینانی بدوی بودند.

در عین حال، این نگاه تازه به تاریخ را می‌توان بخشی از سیاست خارجی توقایف نیز دانست؛ سیاستی که در چارچوب آن، او می‌کوشد از قزاقستان تصویری به عنوان یک «قدرت میانه» ارائه کند؛ کشوری با اندازه متوسط اما دارای نفوذ و نقش‌آفرینی در عرصه جهانی.

قاسم جومارت توقایف
، رئیس‌جمهور قزاقستان، پشت تریبون در حال سخنرانی
توضیح تصویر، قاسم جومارت توقایف، رئیس‌جمهور قزاقستان، می‌گوید قزاقستان به طور طبیعی باید تبار و میراث تاریخی خود را به اردوی زرین پیوند بزند

وارث مستقیم اردوی زرین

پس از آن‌که قاسم‌جومارت توقایف در سال ۲۰۱۹ به ریاست‌جمهوری رسید، آستانه به‌طور فعال از پژوهش درباره تاریخ اردوی زرین حمایت کرد؛ یا دقیق‌تر از مطالعه تاریخ «اولوس جوچی»، بخش شرقی امپراتوری عظیم چنگیزخان که بعدها به یکی از دولت‌های جانشین این امپراتوری تبدیل شد.

توقایف در سال ۲۰۲۱ ایجاد «موسسه مطالعات اولوس جوچی» را آغاز کرد و همچنین دستور داد آرامگاه جوچی‌خان، فرزند چنگیزخان، در استان اولیتائو در مرکز قزاقستان بازسازی شود.

در نسخه تازه منتشرشده تاریخ هفت‌جلدی قزاقستان نیز تاریخ اردوی زرین با جزئیات به عنوان پیش‌زمینه و پیشگام خانات قزاق روایت شده است؛ حکومتی که در سال ۱۴۶۵ شکل گرفت.

آرامگاه جوچی‌خان، وسط بیابان
توضیح تصویر، توقایف دستور داده است آرامگاه جوچی‌خان در مرکز قزاقستان مرمت شود

در مه ۲۰۲۶، آستانه میزبان یک همایش بین‌المللی درباره تاریخ اردوی زرین بود. توقایف شخصا این همایش را افتتاح کرد.

از % title % عبور کنید و به ادامه مطلب بروید
خبرنامه
خبرنامه بی‌بی‌سی فارسی

گزیده‌ای از مهم‌ترین خبرها، گزارش‌های میدانی و گفت‌وگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.

اینجا مشترک شوید

پایان % title %

توقایف در سخنرانی افتتاحیه، دوره اردوی زرین را بخش بسیار مهمی از «دوره تحول تمدنی» خواند و گفت بر اساس قانون اساسی جدید قزاقستان که تنها در مارس ۲۰۲۶ تصویب شده است، پاسداری از پیوستگی با استپ بزرگ و تاریخ هزارساله آن، وظیفه‌ای مقدس برای قزاق‌هاست. او گفت: «کشور ما وارث مستقیم اردوی زرین است.»

توقایف، اولوس جوچی را «امپراتوری‌ که غرب و شرق را به یکدیگر پیوند داد، تاثیری چشمگیر بر شکل‌گیری و توسعه تمدن‌ها و دولت‌های گوناگون گذاشت و بی‌تردید یکی از مهم‌ترین نظام‌های سیاسی تاریخ بود» توصیف کرده است.

توقایف گفت قزاقستان در حال «بازنگری فعالانه در انگاره‌ها و کلیشه‌های منسوخی است که امپراتوری‌های نیرومند استپی را به "شبه‌دولت"‌هایی تقلیل می‌دهند و مردمان کوچ‌نشین را همچون نیرویی وحشی و بربر به تصویر می‌کشند؛ مردمانی که گویی هیچ نقشی در روند تاریخ جهان نداشته‌اند.»

توقایف می‌گوید رشد و تحول فکری آسیای مرکزی تا حد زیادی بر «پویایی جهان کوچ‌نشین و میراث ترک‌تاتاری و مغولی» استوار بوده است. به گفته او، اقتصاد اردوی زرین نیز ترکیبی از زندگی کوچ‌نشینی، سنت‌های پیشرفته شهری و پیشه‌وری، و تسلط بر بخش شمالی جاده ابریشم بود.

در روایت توقایف، اردوی زرین فرهنگ‌های گوناگون را در قالب «یک نظام واحد همکاری انسانی و سیاسی» گرد هم آورده بود. به باور او، اوراسیا نیز امروز باید با ماموریت تاریخی خود همسو باشد و به «یکی از قطب‌های مهم تمدنی و ژئوپلیتیکی جهان» تبدیل شود.

الحاق کریمه؛ آغازی بر تغییر نگاه تاریخی قزاقستان

ژاکسیلیک سابیتوف، رئیس موسسه مطالعات اولوس جوچی، در گفت‌وگویی که ماه ژوئیه با «آزاتلیک آسیا»، بخش وابسته به رادیو آزادی، انجام داد، توضیح داد که در دهه ۱۹۹۰ شرایط در قزاقستان دشوار بود و «هرگونه تلاش برای تقویت خودآگاهی ملی می‌توانست حتی به جنگ داخلی منجر شود.»

به گفته او، به همین دلیل مقام‌های قزاقستان از برجسته کردن موضوع‌های مربوط به آگاهی تاریخی و ملی قزاق‌ها خودداری می‌کردند. در دوره نورسلطان نظربایف، مقام‌ها بیشتر بر ایده قزاقستان مستقل و امروزی به‌عنوان کشوری تمرکز داشتند که در دوران معاصر ایجاد شده است.

لباس زره برای رزم در یک موزه
توضیح تصویر، بر اساس روایت غالب کنونی در قزاقستان، اولوس جوچی به عنوان یک تمدن، دربرگیرنده فرهنگ کوچ‌نشینان و جنگجویان، فرهنگ پیشه‌وری و صنایع دستی در شهرها، و همچنین کنترل بخشی از جاده ابریشم بود

سابیتوف می‌گوید نقطه عطف، الحاق کریمه به روسیه در سال‌ ۲۰۱۴ میلادی بود. او می‌گوید: «نخبگان سیاسی به این نتیجه رسیدند که باور به این‌که نورسلطان آبیشویچ بنیان‌گذار [کشور] است، روایت بسیار بدی است. بنابراین پس از کریمه، علاقه به تاریخ پیش از نظربایف به‌شدت افزایش یافت. در سال‌ ۲۰۱۹ عدالت تاریخی احیا شد. توجه به اردوی زرین آغاز شد، چون اردوی زرین پیش از خانات قزاق وجود داشت و بدون آن نمی‌توان تاریخ خانات قزاق را درک کرد.»

ژومارت ژنیس، معاون رئیس موسسه تاریخ و قوم‌شناسی قزاقستان، در مقاله‌ای در وب‌سایت روزنامه «وچرنیایا آستانا» نوشت که برای سال‌ها یک الگوی اروپامحور در قزاقستان غالب بود، اما اکنون این کشور می‌تواند به‌طور مستقل «جهت‌گیری ایدئولوژیک واقعی» خود را تعیین کند.

به باور ژنیس، این جهت‌گیری «بر واقعیت‌های تاریخی و ارزش‌های ملی استوار است، جایگاه کشور به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای را بازتاب می‌دهد و می‌تواند مردم و حکومت را متحد و روحیه ملی را تقویت کند».

«دلیلی برای افتخار وجود ندارد»

در عین حال، آستانه به‌خوبی می‌دانست که تلاشش برای معرفی قزاقستان به عنوان کشوری که ریشه‌هایش به دوران اردوی زرین بازمی‌گردد، ناگزیر با واکنش منفی در روسیه روبه‌رو خواهد شد؛ جایی که بیشتر تاریخ‌نگاران اردوی زرین را عمدتا از دریچه رنج‌ها و خسارت‌هایی می‌بینند که «یوغ تاتارها و مغول‌ها» بر روس‌ها تحمیل کرد.

توقایف در سخنرانی مه ۲۰۲۶ خواستار مطالعه عینی و از نظر سیاسی بی‌طرفانه تاریخ شد و گفت برای جلوگیری از آسیب دیدن روابط خوب میان ملت‌ها و کشورها باید از «نگاهی خطی به تاریخ پیچیده و چندلایه اردوی زرین» پرهیز کرد.

اما چنین درخواست‌هایی بسیاری را در روسیه قانع نمی‌کند.

برای مثال، نیکیتا مندکوویچ، نویسنده نشریه اینترنتی «تحلیل نظامی ـ سیاسی»، در مقاله‌ای ژوئن ۲۰۲۶ پس از همایش آستانه نوشت قزاق‌ها دلیلی برای افتخار به میراث اردوی زرین ندارند، چون به گفته او، این حکومت در دوره فتوحات علیه نیاکان قزاق‌های امروزی مرتکب نسل‌کشی شد و بعدها نیز، در روایت مندکوویچ، آن‌ها «یکی از بسیار مردمانی بودند که به اردوی زرین خراج می‌دادند و بخشی از [...] لایه‌های پایین اجتماعی در سرزمین‌های زیر سلطه آن را تشکیل می‌دادند».

مندکوویچ مدعی است «احیای فرهنگی قزاق‌ها» تنها در سده نوزدهم میلادی، پس از پیوستن آن‌ها به امپراتوری روسیه، آغاز شد.

برخی مفسران روس نیز تلاش قزاقستان برای تاکید بر پیوند تاریخی با اردوی زرین را نوعی ادعای پنهان نسبت به بخش‌های بزرگی از قلمرو روسیه امروزی تفسیر می‌کنند. در این مناطق، آن‌ها نیز زمانی بخشی از اولوس جوچی بودند و جمعیت بومی آن‌ها از نظر قومی به مردمان ترک نزدیک است.

«درخشان‌ترین رویداد تاریخ قزاقستان»

فاصله گرفتن قزاقستان از روایت روسی ـ شوروی تاریخ، از جمله با استقبال آناتولی آملین، یکی از بنیان‌گذاران اندیشکده «موسسه آینده اوکراین»، روبه‌رو شده است. او مه ۲۰۲۶ نوشت که این «بازآرایی روایت تاریخی» اهمیتی راهبردی دارد.

از نظر آملین، قزاقستان به این ترتیب «از حوزه تمدنی شوروی و «جهان روسی» فاصله می‌گیرد». این تحلیلگر اوکراینی همچنین معتقد است جست‌وجوی ریشه‌ها در تاریخ اردو و اولوس جوچی به تقویت انسجام ملی در داخل کشور کمک خواهد کرد.

او می‌گوید: «میراث اردوی زرین همه ژوزها و طایفه‌های قزاق را زیر یک چتر نهادی مشترک متحد می‌کند؛ چتری که پیش از تقسیم آن‌ها به قزاق‌ها، نوغای‌ها، تاتارها و ازبک‌ها وجود داشت و به غلبه بر قبیله‌گرایی کمک می‌کند.»

مارات گاتین، مورخ اهل تاتارستان روسیه، نیز از رویکرد جدید قزاقستان به تاریخ خود استقبال می‌کند.

او در گفت‌وگویی در ژوئیه ۲۰۲۶ گفت: «این پدیده‌ای کاملا طبیعی است. در قزاقستان به تاریخ ملی خود علاقه‌مند شده‌اند و آن را با میراث اردوی زرین پیوند می‌دهند. این موضوع مستقیما به تقویت هویت مربوط است، چون دوران اولوس جوچی شاید درخشان‌ترین رویداد تاریخ قزاقستان باشد.»

اما بختیار علیمجانوف، انسان‌شناس و فیلسوف سیاسی ازبک، نگران است که ادعای قزاقستان برای جانشینی یک امپراتوری فاتح در آسیای مرکزی تنش ایجاد کند.

علیمجانوف در گفت‌وگو با آزاتیک آسیا یادآوری کرد که ازبکستان از اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی «ترویج ایدئولوژی تیمور» را آغاز کرد و مدعی شد ازبک‌ها وارثان تیمور لنگ و در نتیجه رهبران آسیای مرکزی هستند.

او می‌گوید: «همین احیای امپراتوری‌گرایی بود که مانع ادغام آسیای مرکزی شد. در آن زمان، همسایگان چنین جاه‌طلبی‌هایی نداشتند، فقط ازبکستان داشت. حالا قزاقستان هم «مبتلا» شده است. اینکه قزاقستان خود را وارث و جانشین اردوی زرین می‌داند، طبیعتا در منطقه تنش ایجاد می‌کند، چون اکنون دو نوع امپراتوری‌گرایی مشابه پدید آمده است و از این پس با یکدیگر رقابت خواهند کرد.»

«این روند را نمی‌توان متوقف کرد»

در خود قزاقستان، بسیاری از مورخان و مفسران سیاسی با اشتیاق از سیاست تاریخی توقایف حمایت می‌کنند.

مارلن زیمانوف، مفسر رسانه غیردولتی «اکسکلوسیو. کی‌زد» ژوئن ۲۰۲۶ نوشت: «انکار پیوند قزاق‌ها با اردوی زرین مانند انکار پیوند اروپایی‌های امروزی با جهان باستان است.»

مارلن زمانوف توضیح می‌دهد: «خانات قزاق در خلأ به وجود نیامد. این حکومت پس از فروپاشی اولوس جوچی، ادامه مستقیم سنت دولت‌داری جوچیان بود. خان‌های قزاق از همان دودمان چنگیزیانی برخاستند که بر اردوی زرین حکومت می‌کردند. نهادهای سیاسی، قواعد اعمال قدرت، سازمان نظامی و برداشت از مفهوم دولت، همگی در بستر جهان اردوی زرین شکل گرفته بودند.»

آسکات دوکنبایف، تحلیلگر سیاسی قزاق، در مقاله‌ای در همان وب‌سایت و در پاسخ به نیکیتا مندکوویچ و دیگر منتقدان این دیدگاه، توضیح می‌دهد که تاریخ‌نگاران قزاق در تلاش‌اند از میراث دوره روسیه و اتحاد شوروی عبور کنند؛ میراثی که باعث شده بود روایت رایج روسی از تاریخ اولوس جوچی بر آسیای مرکزی غلبه داشته باشد.

آسکات دوکنبایف توضیح می‌دهد: «برداشت‌ها و روایت‌هایی که از سوی ملت‌های ترک‌تبار و مغول‌تبار اوراسیای پساشوروی، از جمله قزاق‌ها، تاتارها، باشقیرها، ازبک‌ها، قره‌قالپاق‌ها، ترکمن‌ها، آذربایجانی‌ها، کالمیک‌ها، بوریات‌ها و دیگر مردمانی که سنت‌های تاریخی و تاریخ‌نگاری آن‌ها با میراث چنگیزخان و دودمان‌های حکومتی چنگیزی پیوند خورده است، ارائه می‌شوند، اغلب به چشم روایت‌هایی درجه دوم، حاشیه‌ای یا دارای انگیزه‌های سیاسی نگریسته شده‌اند و تا حد زیادی هنوز هم چنین نگریسته می‌شوند؛ نه به عنوان روایت‌هایی هم‌ارز و مشروع از یک گذشته مشترک.»

او می‌افزاید: «با وجود این عدم توازن که تاریخ‌نگاری نوین قزاقستان و دیگر جوامع پساامپراتوری منطقه به‌طور فزاینده در برابر آن ایستاده‌اند، ملت‌های شمال و مرکز اوراسیا به تدریج میراث اردوی زرین را از نو تفسیر می‌کنند و آن را در روایت‌های تاریخی خود جای می‌دهند.»

آسکات دوکنبایف در پایان می‌گوید: «فرایند شناخت و بازاندیشی در میراث اردوی زرین اکنون به بخشی از واقعیت تاریخی منطقه تبدیل شده است و نمی‌توان آن را با چارچوب‌های تفسیری تحمیل‌شده از بیرون لغو یا "مسدود" کرد.»