ابرثروتمندان روسیه از همین حالا در حال تصور آینده پس از پوتین هستند

منبع تصویر، Getty Images
- نویسنده, ویتالی شوچنکو
- شغل, تحلیلگر ارشد، بیبیسی مانیتورینگ
- منتشر شده در
- زمان مطالعه: ۱۱ دقیقه
ولادیمیر پوتین چند ساعت پس از آغاز تهاجم تمامعیار خود به اوکراین در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲، ثروتمندترین مردان روسیه را در تالار عظیم یکاترینینسکی در کرملین گرد هم آورد.
بیش از سی نفر از آنان، به دلیل همهگیری کووید، با ماسک بر چهره، در امتداد یکی از دیوارها فشرده کنار هم نشسته بودند. یکی از خبرنگاران روزنامههای روسیه آنان را «رنگپریده و کمخواب» توصیف کرد. پوتین هنگام ورود در سوی دیگر سالن نشست و فاصلهای چشمگیر میان خود و این بازرگانان ایجاد کرد. او، طبق معمول، ماسکی به چهره نداشت.
او با زبانی که به طور معمول در سخنانش به شکلی رمزآلود به کار میبرد، گفت انتظار دارد از جنگ حمایت کنند.
او گفت: «مایلم از شما بخواهم درکی از آنچه در حال رخ دادن است نشان دهید و همراه با دولت برای یافتن ابزارهایی که از تولید، اقتصاد و اشتغال حمایت میکنند همکاری کنید.»
در ویدئوی منتشرشده از سوی کرملین از این نشست، هیچیک از میلیاردرهای دعوتشده حتی یک کلمه هم نگفتند.
این سکوت به یکی از ویژگیهای ابرثروتمندان روسیه تبدیل شده است. آنان در دهههای حکومت پوتین آموختهاند که بهای زبان گشودن میتواند بسیار سنگین باشد. در سال ۲۰۰۳، میخائیل خودورکوفسکی، غول نفتی و ثروتمندترین مرد روسیه در آن زمان که از چندین گروه مخالف حمایت مالی میکرد، پوتین را به حکومت بر نظامی آکنده از فساد متهم کرد. او ده سال بعدی را در زندان گذراند و به فرار مالیاتی، کلاهبرداری و اختلاس محکوم شد؛ هشداری برای دیگر منتقدان بالقوه. او این اتهامات را رد میکرد.

منبع تصویر، ALEXEY NIKOLSKY/SPUTNIK/AFP via Getty Images
و حتی اگر هر یک از این صاحبان سرمایه با جنگ مخالف بودند، معمولاً ترجیح دادهاند نظر خود را نزد خود نگه دارند.
اما حتی در این سکوت هم زمزمههایی شنیده میشود: به نظر میرسد برخی از اعضای نخبه اقتصادی روسیه که روزگاری نفوذ و قدرت فراوانی داشتند، روسیه پس از پوتین را در ذهن خود مجسم میکنند. آنان با خود میاندیشند که آیا پس از ترک قدرت یا مرگ رئیسجمهور، کشور میتواند بیشتر شبیه دهه ۱۹۹۰ شود؛ دورانی که الیگارشها از مواهب قدرت بهرهمند بودند. یا حتی اینکه آیا امکان دارد نوعی سیاستورزی سالمتر در روسیه ریشه بدواند.
آرکادی استروفسکی، روزنامهنگار و از ناظران برجسته کرملین در نشریه اکونومیست که اخیراً ساعتها با یکی از ثروتمندترین مردان روسیه گفتوگو کرده است، میگوید احساس میکند از نظر نگاه ابرثروتمندان به آینده کشور، «یک تغییر تاریخی و سیاسی در حال وقوع است».
سرمایهداران بیقرار
گزیدهای از مهمترین خبرها، گزارشهای میدانی و گفتوگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.
اینجا مشترک شوید
پایان % title %
فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ نیرویی جدید و قدرتمند را در صحنه داخلی روسیه پدید آورد: افرادی که از پایان کمونیسم بهره بردند، ثروتی خارقالعاده به دست آوردند و سپس خواستند برای منافع خود سیاستمداران را کنترل کنند. به آنان «الیگارش» گفته شد؛ واژهای برگرفته از یونانی باستان به معنای «اندکشمارانی که حکومت میکنند». آنان پول داشتند و در آن زمان پول به معنای قدرت بود.
این دوره که به «دهه ۹۰ پرآشوب» شهرت دارد، زمانی بود که طبقه جدید ثروتمندان روسیه ظهور کرد. شرکتهای عظیم دولتی برای واگذاری عرضه شدند و افرادی که از ارتباطات و نفوذ لازم برخوردار بودند، تقریباً یکشبه به میلیونر و حتی میلیاردر تبدیل شدند. فساد فراگیر بود، رفیقبازی و پارتیبازی بیداد میکرد و قتلهای سفارشی رخدادی رایج به شمار میرفت.
اما تقریباً بلافاصله پس از نخستین انتخاب پوتین به ریاستجمهوری در سال ۲۰۰۰، او الیگارشها را مطیع خود کرد. او علاقهای نداشت که قدرت را با کسی تقسیم کند. پوتین میتوانست در برابر میلیاردرها بایستد، چون اقتصاد روسیه در حال بازیابی توان خود بود و دولت مرکزی نیز قدرت بیشتری پیدا میکرد.

منبع تصویر، NurPhoto/NurPhoto via Getty Images
بیل براودر، سرمایهگذاری که زمانی بزرگترین سرمایهگذار خارجی در روسیه بود و پس از مبارزه علیه فساد در سال ۲۰۰۵ از ورود به این کشور منع شد، میگوید ثروتمندان بانفوذ روسیه در برابر پوتین مرعوب و مطیع بودند. به گفته او، این موضوع را میشد برای مثال در مجمع جهانی اقتصاد در داووس، در سالهای پیش از جنگ که هنوز از آنان در آنجا استقبال میشد، بهوضوح مشاهده کرد.
او به بیبیسی گفت: «یادم هست الیگارشها طوری رفتوآمد میکردند که انگار همهجا متعلق به آنهاست؛ افرادی فوقالعاده مغرور و سرشار از اعتمادبهنفس. اما وقتی پوتین وارد میشد، واقعاً شگفتانگیز بود که میدیدی این افرادی که ظاهراً نمونه کامل مردان قدرتمند و سلطهجو بودند، به اشخاصی کاملاً مطیع و فرمانبردار، و تقریباً شبیه دانشآموزانی هراسان، تبدیل میشدند.»
از زمان آغاز جنگ در سال ۲۰۲۲، کرملین با سیاستی بیرحمانه مبتنی بر تشویق و تنبیه، ثروتمندان روسیه را در خط نگه داشته است. منتقدان جنگ شاهد مصادره داراییهای خود بودهاند، در حالی که وفاداران با قراردادهای پرمنفعت دولتی مرتبط با جنگ پاداش گرفتهاند. امروز تعداد میلیاردرهای روس از هر زمان دیگری بیشتر است؛ به گفته مجله فوربس، ۱۵۵ نفر. مجموع ثروت آنان به رکوردی تازه، نزدیک به ۷۰۰ میلیارد دلار، رسیده است.
اما حتی برای آن سرمایهدارانی که وفادار مانده و پاداش گرفتهاند، به نظر نمیرسد همه این پولها آنان را خوشحال کرده باشد. برخی از آنان روزبهروز بیقرارتر میشوند.
استبداد، الیگارشی یا دموکراسی؟
میلیاردها دلار ثروت آنان دیگر مانند گذشته کارایی ندارد؛ در داخل کشور نمیتوانند نفوذ سیاسی چندانی بخرند.
دیمیتری نکراسوف، سیاستمدار و تحلیلگر تبعیدی، میگوید: ««آنها نه برگ برندهای دارند و نه قدرت چانهزنی. آنها ثروتمند هستند چون به نوعی به پوتین وصلاند، نه برعکس.»
و در خارج از روسیه نیز به دلیل تحریمهای غربی که پس از تهاجم تمامعیار روسیه اعمال شد، طرد شدهاند.
براودر، منتقد صریح پوتین، میگوید: «با آنها مثل مجرمان رده پایین رفتار میشود. نمیتوانند با جتهای شخصی خود پرواز کنند. قایقهای تفریحیشان نمیتوانند در بهترین بندرهای اروپا پهلو بگیرند. حتماً برایشان بسیار دردناک و تحقیرکننده است.»
و بنابراین، در سکوت، ذهن برخی از آنان به سمت این پرسش میرود که پس از خروج پوتین از صحنه چه اتفاقی خواهد افتاد. این همان چیزی است که تحلیلگران مطلع و نزدیک به دنیای این سرمایهداران به من گفتهاند.
هیچ نشانهای از کنارهگیری قریبالوقوع پوتین وجود ندارد و دلیلی هم در دست نیست که نشان دهد او از سلامت نامناسبی برخوردار است. اما پوتین که ماه گذشته ۷۴ ساله شد، یکچهارم قرن در کرملین قدرت را در دست داشته است؛ بسیاری در مسکو میدانند که روزی دوران او نیز به پایان میرسد. او سال گذشته در پاسخ به پرسش خبرگزاری رویترز درباره این که آیا قصد دارد تا سال ۲۰۳۶، زمانی که دوره قانونی ریاستجمهوریاش از نظر فنی به پایان میرسد، در قدرت بماند، پاسخ داد: «فقط خدا میداند که آیا به اندازه کافی سلامتی خواهیم داشت یا نه.»

منبع تصویر، CARL DE SOUZA/AFP via Getty Images
اگر پوتین استعفا دهد یا در دوران مسئولیت خود درگذرد، میخائیل میشوستین، نخستوزیر روسیه جانشین او خواهد شد. اما میشوستین تاکنون هیچ جاهطلبی ریاستجمهوری از خود نشان نداده است و احتمالاً همین یکی از دلایل اصلی انتخاب او بوده است. این وضعیت نوعی خلأ قدرت ایجاد خواهد کرد.
در چنین سناریویی، کارشناسان روسیه که با آنان گفتوگو کردهام چند احتمال را مطرح میکنند.
برخی در غرب، و بدون تردید برخی در داخل روسیه، امیدوارند دموکراسی در روسیه پس از پوتین شکوفا شود؛ حکومتی که به جای یک الیگارشی تازه یا یک مستبد جدید، به دست مردم اداره شود. اما تحلیلگران میگویند این گزینه از همه کماحتمالتر است. نهادهای کلیدی دموکراتیک در دوران حکومت پوتین تضعیف یا نابود شدهاند. الکساندرا پروکوپنکو، روزنامهنگار و تحلیلگر تبعیدی روس، میگوید: «جامعه روسیه چنان به خشونت خو کرده است که دیگر با سازوکارهای معمول دموکراتیک بیگانه شده است.»
مسیر دیگر، حرکت به سوی اقتدارگرایی بیشتر است. ممکن است فرد دیگری جای پوتین را بگیرد و همان فرهنگ سرکوب را ادامه دهد. اما پروکوپنکو معتقد است چنین وضعیتی دستکم در ابتدا به شکل یک دیکتاتوری قدرتمندِ دیگر نخواهد بود. به گفته او، شکلگیری چنین ساختارهایی زمان میبرد؛ جانشین پوتین در آغاز از او ضعیفتر خواهد بود و منابع و اهرمهای کمتری در اختیار خواهد داشت.
و گزینه سومی هم وجود دارد: اینکه ثروتمندان بانفوذ بار دیگر قدرت خود را بازیابند و روسیه به نظامی شبیه الیگارشی دهه ۱۹۹۰ بازگردد. دیمیتری نکراسوف، مشاور پیشین کرملین و سیاستمدار مخالفی که اکنون در تبعید زندگی میکند، میگوید در چنین سناریویی، کشور به دست چند خاندان قدرتمند از نخبگان حاکم اداره خواهد شد که با منافع تجاری و اقتصادی همپیمان هستند.
البته این گزینه آخر همان چیزی است که بسیاری از سرمایهداران بزرگ خواهان آن هستند. پروکوپنکو که زمان زیادی را صرف گفتوگو با ثروتمندترین افراد روسیه کرده است، میگوید: «آنها دوست دارند به زمانی بازگردند که به حرفشان گوش داده میشد، داراییهایشان از آنان گرفته نمیشد و میدانستند قواعد بازی چیست.»
با اینکه قدرت این ثروتمندان بانفوذ از دهه ۱۹۹۰ به اینسو بهطور چشمگیری محدود شده است، همچنان باید به حرفهای آنها توجه کرد؛ چون با توجه به ثروت عظیمی که در اختیار دارند، به نظر میرسد دیر یا زود خواهند کوشید نفوذ سیاسی خود را دوباره تثبیت کنند.
دیمیتری نکراسوف، سیاستمدار تبعیدی، میگوید برخی از آنها همین حالا هم «در تلاشاند با مقامهای مناسب در نهادهای امنیتی یا وزیران رابطه دوستانه برقرار کنند». اما به گفته او، برداشتن گامهای فراتر از این «بیش از حد خطرناک است».

منبع تصویر، Vladimir Smirnov SPUTNIK/KREMLIN POOL/EPA/Shutterstock
او میگوید نحوه رفتار الیگارشها در سالهای آینده تا حد زیادی به منابع مالی آنها بستگی دارد. کسانی که از نقدینگی قابل توجهی برخوردارند، احتمالاً با جسارت بیشتری وارد رقابتهای پشتپرده سیاسی میشوند و خود را برای روسیه پس از پوتین آماده میکنند. اما آن دسته که ثروتشان به قراردادهای دولتی یا حمایت حکومت گره خورده است، به دلیل ترس از دست دادن داراییهایشان، محتاطتر عمل خواهند کرد.
پروکوپنکو میگوید نحوه صحبت بازرگانان روس درباره پوتین از هماکنون تغییر کرده است. آنها پیشتر او را با لقبهایی مانند «ناچالنیک» (به معنی «رئیس»)، «پِروی» (به معنی «نفر اول») یا با حروف اول نام و نام خانوادگیاش، «ویوی» (VV)، خطاب میکردند؛ لقبهایی که همگی حاکی از نوعی احترام بودند. اما اکنون او را «دِد» مینامند؛ لقبی که به گفته پروکوپنکو، «رگهای از تحقیر» در آن نهفته است. «دِد» را میتوان «پیرمرد» یا «بابابزرگ» ترجمه کرد و در مقایسه با لقبهای قبلی، احترام بسیار کمتری در آن دیده میشود.
به گفته او، برخی از روسهای ثروتمند خواهان آن هستند که «سیاست دوباره به زندگی مردم بازگردد»؛ یعنی فضایی با سرکوب کمتر، امکان بیشتر برای اظهارنظر آزادانه و رقابت سالمتر میان احزاب و چهرههای سیاسی.
اما در حال حاضر، به گفته او، فضای خفقانآور روسیه باعث شده بیش از حد بترسند که چنین تغییری را رقم بزنند. پروکوپنکو با یکی از این سرمایهداران گفتوگو کرده بود که در تمام مدت مصاحبه روی تلفن همراه خود نشسته بود، چون تصور میکرد این کار شنود دیجیتال را برای پلیس مخفی دشوارتر میکند. او میگوید: «فکر کردم این دقیقاً نوعی ترس استالینی است. کاملاً غیرمنطقی است.»
یک مصاحبه جنجالی
نشانه جالبی از آنچه سرمایهداران بزرگ ممکن است از آینده پس از پوتین بخواهند، از سوی آندری ملنیچنکو، فردی که به عنوان سلطان جهانی کودهای شیمیایی شناخته میشود و در حال حاضر هشتمین فرد ثروتمند روسیه است، ارائه شد.
اوایل امسال، او با انجام مصاحبهای با نشریه اکونومیست ناظران را غافلگیر کرد؛ اقدامی نادر برای یک ثروتمند روس، بهویژه با رسانهای متعلق به کشوری که کرملین آن را غیردوست میداند. این نشریه همچنین مقالهای به قلم او منتشر کرد.
ملنیچنکو در بخشهایی از مصاحبه، مواضع مورد تأیید کرملین را تکرار کرد. او گفت اوکراین میدان نبرد میان روسیه و غرب است و معتقد است غرب نگرانیهای امنیتی روسیه را نادیده گرفته و حاکمیت آن را تهدید کرده است.
اما بعد، سخنان ملنیچنکو جنبه جالبتری پیدا کرد. او اگرچه خواستار کنارهگیری پوتین نشد، اما از ضرورت تغییراتی سخن گفت که به حکومت تکنفره در روسیه پایان دهد. به گفته او، روسیه همچنین باید ارتباط و تعامل بیشتری با جهان برقرار کند.
پروکوپنکو بر این باور است که این الیگارش میخواست باب یک گفتوگوی عمومی را باز کند. به گفته او، این سخنان در حکم «دعوتی از ثروتمندان همردیف خودش برای شکستن سکوت و ورود به عرصه اظهارنظر عمومی» بود.
آرکادی استروفسکی، روزنامهنگاری که با او مصاحبه کرده بود، به من میگوید آن دو «بحثهایی پرتنش و داغ» در «هتلها و کافهها، عمدتاً هنگام نوشیدن قهوه، مقدار زیادی قهوه، و گاهی همراه با سیگار کشیدن» داشتند. او میگوید این سرمایهدار به نظر میرسید «واقعاً در حال فکر کردن» به پاسخهای خود باشد، نه اینکه مانند سیاستمداران صرفاً مواضع از پیش آماده را تکرار کند.
هیچ چیز در روسیه ساده نیست و بیشتر ناظران معتقدند این مصاحبه احتمالاً با نوعی تأیید، چه ضمنی و چه صریح، از سوی کرملین انجام شده است. نمیدانیم چرا مقامها باید از صدور مجوز برای چنین درخواست غیرمعمولی جهت تغییر خرسند باشند. این احتمال وجود دارد که میخواستهاند نشان دهند هنوز درجهای از تکثرگرایی در کشور وجود دارد.
هیچیک از سرمایهداران بزرگ برای حمایت از او وارد میدان نشدند. با این حال، این روزنامهنگار احساس میکند که ملنیچنکو صرفاً از جانب خود سخن نمیگفت، بلکه دیدگاه همتایان خود را نیز بازتاب میداد.

منبع تصویر، Andrey Rudakov/Bloomberg via Getty Images
برخی از آنان امیدوارند که پس از خروج پوتین، کشور به آنچه استروفسکی «جمهوری الیگارشی» مینامد تبدیل شود؛ چیزی شبیه وضعیت دهه ۱۹۹۰ که در آن نخبگان اقتصادی زمام امور را در دست داشتند.
استروفسکی بر پایه سالها گزارشگری درباره روسیه میگوید بسیاری از ابرثروتمندان این کشور اکنون دچار «احساس بنبست کامل» شدهاند؛ بنبستی که این جنگ روسیه را به سوی آن سوق داده است؛ «نبودِ آینده».
با این حال، حتی اگر سرمایهداران بزرگ به آینده فکر میکنند، به نظر میرسد احتمال کمی وجود دارد که به این زودی دست به اقدامی بزنند.
براودر، منتقد پوتین، میگوید با وجود نارضایتی بسیاری از آنان، بعید است تا زمانی که پوتین زنده است علیه او توطئه کنند. او میگوید: «آنها میدانند اگر کاری انجام دهند که پوتین را به چالش بکشد، او آنها را خواهد کشت. و پوتین مردی بسیار بدگمان است.»
مایک کالوی، سرمایهگذار آمریکایی که زمانی یکی از مهمترین سرمایهگذاران روسیه بود، با این نظر موافق است. او میگوید: «چه کاری میتوانند انجام دهند جز اینکه مستقیم راهی زندان شوند و داراییهایشان را از دست بدهند؟ برای کسانی که در لندن نشستهاند آسان است بگویند: چرا همگی بلند نمیشوید و اعتراض نمیکنید و مستقیم به زندان نمیروید؟ اما دقیقاً همین اتفاق خواهد افتاد.»
ثروتمندترین مردان روسیه زمانی قادر بودند در بالاترین سطوح قدرت نفوذ کنند و پشتپرده امور را پیش ببرند. وقتی پوتین از صحنه کنار برود، تردیدی نیست که تلاش خواهند کرد نفوذ از دسترفته خود را بازپس بگیرند. پرسش این است: آیا بقایای نظام کنونی به آنان چنین اجازهای خواهند داد؟
































