Ubushakashatsi: Ibintu 10 abagore bakora neza kurenza abagabo

 Umugore n'umugabo

Ahavuye isanamu, Getty Images

    • Umwanditsi, Dinah Gahamanyi
    • Igikorwa, BBC Gahuzamiryango
    • Yakoze inkuru ari, Nairobi
  • Igihe co gusoma: iminota 8

Kuva kera ku isi habayeho ibitekerezo bivuga ko abagore badafite ubushobozi bungana n'ubw'abagabo, ariko ubushakashatsi bwinshi bwerekana ko hari ibintu byinshi abagore bashobora gukora neza kurusha abagabo.

Abagore bakunze gufatwa nk'abahanga mu gukora ibintu byinshi icya rimwe kurusha abagabo, ndetse bakabarusha kwihangana.

Uretse ubuhanga bwavuzwe haruguru, abagore ni abahanga mu gukemura ibibazo, gutegura, kwita ku bandi bantu, n'ibindi byinshi.

Ibi ntibivuze ko abagabo nabo badakora ibintu byinshi neza kurusha abagore, ariko muri iyi nkuru turareba ibintu 10 byagaragaye ko abagore bakora neza kurusha abagabo:

1. Imirimo myinshi icyarimwe

Umugore urimo gutora ibintu ku nkoko abana barimo gukina iruhande rwe

Ahavuye isanamu, Women/UN

Ibi bishobora kutagutangaza.

Abagore bashoboye gukora ibintu birenze kimwe icyarimwe, kandi ibi bigaragarira mu mirimo itandukanye yo mu rugo bakora, urugero nko guteka, konsa, gusukura no kwita ku muryango icyarimwe.

Ariko niba ufite gushidikanya kuri ibi, Kaminuza ya Glasgow yatanze ibimenyetso bya siyansi bigaragaza ko abagore mu by'ukuri ari bo bashobor agukora byinshi kurusha abagabo.

Ubushakashatsi bw'iyo kaminuza bwasabye ababwitabiriye gutegura gahunda yo gushaka imfunguzo zabuze mu gihe basubiza ibibazo bitunguranye kuri telefoni.

Keith Laws, umwarimu wa neuropsychology [Cognition and emotion] muri Kaminuza ya Hertfordshire akaba n'umwe mu banditse ubwo bushakashatsi yagize ati:

"Abagore bagaragaje amakuru y'ingenzi agaragaza ko bashobora gukora neza imirimo irenze umwe isaba urwego rwo hejuru rwo kugenzura ubwenge."

Ibimenyetso bya siyansi byerekana imiterere y'abagore bigaragaza ko ubwo bushobozi buterwa n'uko ku bwonko bw'abagore hari isano ikomeye hagati y'uruhande rw'ibumoso rw'ubwonko n'urw'iburyo.

Impande zombi z'ubwonko zishinzwe imikorere itandukanye.

Uruhande rw'ibumoso rw'ubwonko rushinzwe imitekerereze n'isesengura, mu gihe uruhande rw'iburyo rushinzwe guhanga no gusobanukirwa ibintu mu buryo bwihariye.

2: Ni abanyeshuri beza kurusha abagabo

Abakobwa bakurikiye bareba kuri mudasobwa

Ahavuye isanamu, UN/Women

Skip podcast promotion and continue reading
WhatsApp channel ya BBC Gahuza

Amakuru ya BBC Gahuza ako kanya kuri WhatsApp yawe

Kanda hano ujyeho

End of podcast promotion

Nubwo abagore bashobora kuba atari abanyabwenge cyane kurusha abagabo, bagaragara ko ari abanyeshuri beza kurusha abandi, nk'uko ubushakashatsi bwashyizwe ahagaragara na Kaminuza ya Georgia na Kaminuza ya Columbia bubigaragaza.

Ubwo bushakashatsi bwagaragaje ko abakobwa bitwaye neza mu masomo kurusha abahungu bitewe n'uburyo bwabo bwo kwiga - bibanda ku bintu nko kwihangana, ubushake bwo kwiga, ubworoherane no gutegura gahunda.

Ubushakashatsi bwagaragaje ko mu kwiga abagore bazi gukora ibintu byinshi icyarimwe kandi bafite ubushobozi bwo kwibuka neza igihe kirekire kurusha abagabo.

Ibi bituma bibuka amakuru menshi no kubika amakuru igihe kirekire.

Ibi biterwa n'uko abagore bafite 'grey matter' nini mu bwonko bwabo kurusha abagabo. 'Grey matter' ni igice cy'ingenzi ku bwonko mu kwakira, kubika no gutunganya amakuru no gufata ibyemezo.

Abagore kandi bakunze gukoresha impande zombi z'ubwonko bwabo mu gihe biga, ibi bikabaha ubushobozi bwo gutunganya amakuru neza.

Ubushakashatsi bwagaragaje kandi ko abagore biga vuba kurusha abagabo, kandi bakabika amakuru menshi uko igihe kigenda gihita.

Abagore kanzi bafite ubushobozi bwo gushungura ibintu bibabaza mu buryo bunoze.

Ibi bituma bamenya amakuru neza kandi bakiga vuba. Ibi byose hamwe bituma abagore baba abanyeshuri beza kurusha abagabo, nk'uko buriya bushakashatsi bubivuga.

Rero, niba ushaka umuntu wo kukwigisha ubuhanga bushya cyangwa kugufasha kwibuka amakuru y'ingenzi, umugore ni we mahitamo meza kuri wewe.

3: Amahirwe menshi yo kurangiza amasomo

Ibi biterwa n'impamvu zitandukanye, nk'uko buriya bushakashatsi bubivuga.

Abagore bagira urugero rwo hejuru rw'imisemburo ya 'estrogen' ifitanye isano no kongera ubushobozi bwo kwibuka. Ibi byose bishobora gutuma umugore agira icyo ageraho mu ishuri.

Nubwo amahirwe menshi yo kuba abagore barangiza amashuri ya kaminuza, mu mbogamizi bahura na zo harimo ivangura mu kazi. Ibi bishobora gutuma bigorana kubona akazi nyuma yo kurangiza amashuri.

Indi mbogamizi ni uko abagore bakunze guhembwa make ugereranyije n'abagabo.

Ibi bishobora kugorana kwishyura inguzanyo z'abanyeshuri no kwishyurira amashuri yisumbuye.

Abagore byagaragaye ko barusha abagabo igipimo mu by'ubwenge (IQ) - bakaba bahabwa amahirwe menshi mu masomo menshi ya kaminuza.

4: Guhangana na 'stress' kurusha abagabo

Abagore bari mu kazi

Ahavuye isanamu, Getty Images

Hari impamvu nke zibitera. Iya mbere, 'stress' cyangwa umujagararo ni ikintu gisanzwe mu buzima bw'abagore.

Bamenyereye gukora imirimo myinshi no gufata inshingano nyinshi, bityo baba bafite amahirwe menshi yo kugira ubushobozi bwo guhangana na 'stress'.

Icya kabiri, abagore bakunze kuba abanyabwenge mu by'amarangamutima kurusha abagabo, bityo bakabasha kumenya ibibazo no kubikemura neza.

Ubushakashatsi bwinshi bwerekana ko ubwonko bw'abagore mu by'ukuri bufite uburyo butandukanye n'ubwonko bw'abagabo mu guhangana na 'stress' nk'uko Keith Laws abivuga.

Iri tandukaniro riha abagore akarusho mu guhangana na 'stress' mu buryo bwiza.

Ikintu cy'ingenzi ni uko stress (umujagararo) ari ikintu gisanzwe mu buzima bw'abagore, ariko ibyo ntibivuze ko bagomba kurwara.

Abagore bafite ubumenyi bukwiye bwo guhangana n'ibibazo ndetse n'uburyo bwo kubashyigikira, bashobora guhangana n'ibibazo mu buryo bubanogeye.

5: Ubudahangarwa bw'umubiri bukomeye

Impamvu abagore bagira ubudahangarwa bw'umubiri bukomeye ntabwo irasobanuka neza, ariko hari ibisobanuro bimwe na bimwe abahanga batanga.

Imwe mu mpamvu itangwa n'ubushakashatsi ni uko abagore bagomba guhangana n'imihango ya buri kwezi, imibiri yabo imenyereye guhangana n'ibintu bitera umuhangaiko mu mubiri.

Byagaragaye kandi ko imisemburo ya estrogen yongera ubudahangarwa bw'umubiri, mu gihe testosterone (imisemburo y'abagabo) ishobora kubugabanya.

Abagore bafite uturemangingo twinshi tw'ubudahangarwa bw'umubiri kurusha abagabo. Utwo turemangingo dufasha kurwanya indwara. Icya nyuma, umubiri w'abagore ukora poroteyine nyinshi zirwanya indwara kurusha abagabo, ibyo bikabafasha kurwanya indwara neza.

Ubushakashatsi bwagaragaje ko abagore bakora uturemangingo tw'amaraso twinshi kurusha abagabo, ibyo bikaba bibafasha kurwanya indwara neza.

Ibi bishobora guterwa n'uko abagore bafite 'chromosome' ebyiri za X mu gihe abagabo bafite chromosome imwe ya X n'imwe ya Y. Chromosome y'inyongera ishobora kongera ubudahangarwa bw'umubiri w'abagore.

Ubudahangarwa bukomeye bw'umubiri w'abagore bushobora kuva ku ruvange rw'ibintu bibaha inyungu karemano iyo bigeze ku kugira ubuzima bwiza.

6: Bakora neza mu itumanaho kurusha abagabo

Umugore urimo gukora itumanaho

Ahavuye isanamu, Getty Images

Inzobere mu itumanaho zivuga ko muri rusange, abagore ni abantu bazi kuvuga neza kurusha abagabo mu itumanaho.

Ubushakashatsi butandukanye bugaragaza ko ibi bishobora guterwa n'uko abagore bakunda kuba abanyabwenge mu by'amarangamutima kurusha abagabo, bityo bakaba bashobora kumva no gusubiza mu buryo bukora ku marangamutima y'uwo babwira.

Abagore kandi bakunda gukoresha uburyo bwo kuvugana cyane kurusha abagabo, ibyo bikaba byafasha mu gusobanukirwa ibitekerezo byabo.

Kandi iyo bigeze ku itumanaho ritari iryo mu magambo, abagore bongeye kugira akarusho.

Bakunda gukoresha isura n'ibimenyetso byinshi, bishobora gufasha gusobanura neza ubutumwa bashaka gutanga.

7: Abagore bararamba

 Abagore bakunda kujya kwa muganga buri gihe no gusobanukirwa no kwita ku buzima bwabo kurusha abagabo.

Ahavuye isanamu, Getty Images

Insiguro y'isanamu, Abagore bakunda kujya kwa muganga buri gihe, gusobanukirwa, no kwita ku buzima bwabo kurusha abagabo

Ibarurishamibare rigereranya ko abagore babaho igihe kirekire kurusha abagabo, mu busanzwe, nibura imyaka igera kuri itanu kurusha abagabo.

Iri tandukaniro riterwa ahanini n'ibintu bikomoka ku turemangingo n'imisemburo, ariko amahitamo y'imibereho na yo agira uruhare, nk'uko ubushakashatsi bwa Kaminuza ya Glasgow bubivuga.

Abagore bakunda kujya kwa muganga ngo basobanukirwe ubuzima bwabo kandi bakabwitaho mu mirire kurusha abagabo. Ibi byose bigira uruhare mu gutuma abagore baramba.

Steven Austad, impuguke mpuzamahanga mu bijyanye no gusaza akaba n'umukuru w'ishami ry'ibinyabuzima muri Kaminuza ya Alabama, yagize ati: "Hafi ya buri myaka, abagore basa n'aho bameze neza kurusha abagabo."

Mu myaka igera kuri 20, amaze kwiga kimwe mu bintu bizwi cyane kandi bitamenyerewe cyane ku birebana n'ibinyabuzima by'abantu: ko abagore baramba kurusha abagabo.

Ububiko bwe bw'amakuru bwerekana ko hirya no hino ku isi ndetse no kuva kera cyane, abagore bararamba kurusha abagabo ho imyaka itanu cyangwa itandatu.

Ubushakashatsi bwakorewe mu Bwongereza n'ibyavuye mu bushakashatsi bwatangajwe mu 2018 bwagaragaje ko mu bihe bikomeye nk'inzara, indwara n'ubucakara, abagore bashobora kubaho igihe kirekire kurusha abagabo.

Abagore babaho igihe kirekire mu turere twinshi

  • Mu Bwongereza abagore babaho ikigereranyo cy'imyaka 83 - abagabo 79
  • Mu Rwanda abagore baramba ku myaka 70 - abagabo 67 ( imibare ya 2024)

8: Kumva neza

Umugabo n'umugore

Ahavuye isanamu, Getty Images

Abagore ni abantu bumva neza kubera impamvu zitandukanye. Muri rusange abagore bihangana cyane, bareba mu maso cyane, kandi ntibabangamira umuntu iyo avuga nk'uko abagabo babigenza. Izi mico zituma bumva neza icyo umuntu avuga, kandi bakumva amarangamutima ari inyuma y'amagambo avuga kurusha abagabo.

Ibi bishobora kuba ingenzi cyane mu mibanire y'abantu ku giti cyabo ndetse n'iy'akazi. Ubushakashatsi bwakozwe na Kaminuza ya Maryland bwagaragaje ko abagore ari bo bumva neza kurusha abagabo.

Ubushakashatsi bwasohotse mu kinyamakuru PLOS ONE, bwagaragaje ko abagore bashoboraga kwibuka amakuru menshi n'ibisobanuro birambuye igihe bumvaga ikiganiro. Abashakashatsi bemeza ko iri tandukaniro rishobora guterwa n'uburyo abagabo n'abagore batunganya amakuru.

Abagore bakunze gukoresha impande zombi z'ubwonko bwabo iyo bateze amatwi, mu gihe abagabo bakoresha uruhande rw'ibumoso gusa.

Umwanditsi mukuru w'ubushakashatsi, Dr. Lauren Human, yavuze ko ibyavuye mu bushakashatsi bigaragaza ko "abagore ari bo bamenyereye cyane imirimo imwe n'imwe yo gutega amatwi." Yongeyeho ko ibyavuye mu bushakashatsi bishobora kugira ingaruka ku nzego nk'ubuvuzi n'amategeko, aho ubuhanga bwo gutega amatwi ari ngombwa.

Nubwo ibyavuye muri ubu bushakashatsi bishimishije, ni ngombwa kwibuka ko hari ibindi bintu byinshi bigira uruhare mu gutuma umuntu aba umuntu utega amatwi neza. Rero, ntugahangayike niba utari umugore - hari ubundi buryo bwinshi bwo kuba umuntu utega amatwi neza!

9: Ubuhanga mu gukemura ibibazo

Ubushakashatsi bwagaragaje ko abagore ari bo bashoboye gukemura ibibazo kurusha abagabo. Ibi biterwa nuko abagore bakunda gukoresha uburyo bwo gufatanya mu gukemura ibibazo, mu gihe abagabo bakunda gukoresha uburyo bwo guhangana.

Abagore kandi bakunze gutekereza ku bibazo mu buryo buhanga kandi bwuzuye, mu gihe abagabo bakunze gutekereza mu buryo busesenguye kandi busobanutse.

Ubushakashatsi bwakozwe na Kaminuza ya Michigan bwagaragaje ko abagore bitwaye neza kurusha abagabo mu kizamini cyo gukemura ibibazo igihe bahabwaga amabwiriza abashishikariza gutekereza ku bundi buryo bwo gukemura ibibazo.

Abanditsi b'ubushakashatsi banzuye bavuga ko "abagore bashobora kuba beza mu gukemura ibibazo kuko ari bo bashobora gufata inzira yoroshye kurusha abagabo."

Bashobora kurenga inyungu zabo bwite no gushaka ibisubizo bibereye buri wese.

Bafite uburyo butandukanye bwo kureba ibintu mu buryo bwagutse no gushaka ibisubizo by'ibibazo bigoye. Abagore bagiye bagaragazwa, inshuro nyinshi, ko ari bo bakemura ibibazo neza ugereranyije n'abagabo.

Imwe mu mpamvu zigaragaza impamvu ibi ari ukuri ni uburyo ubwonko bw'abagore bwaremwe. Byagaragaye ko abagore bafite ubwonko bukomeye bw'ibumoso n'iburyo butuma babona ibibazo mu buryo butandukanye.

10: Abagore ni "abayobozi" beza

 Ku bijyanye n'akazi, abagore bafite ibintu byinshi bahuriyeho n'abagabo

Ahavuye isanamu, Getty Images

Insiguro y'isanamu, Ku bijyanye n'akazi, abagore bafite ibintu byinshi bahuriyeho n'abagabo

Ku bijyanye n'akazi, abagore bafite ibintu byinshi bahuriyeho n'abagabo. Benshi muri bo bita ku bandi kandi bakaba abanyampuhwe kurusha abagabo, bigatuma babasha guhangana n'ibibazo bikomeye no kubaka umubano ukomeye n'abo bakorana.

Abagore bakunze kuba inshuti kurusha abagabo, ibyo bikaba bishobora kuba ingenzi mu myanya y'ubuyobozi.

Bakunda kandi kugira ubuhanga bwo gutumanaho, ibyo bikaba byafasha mu gutanga ibitekerezo cyangwa gutanga amakuru y'ingenzi.

Kandi kubera ko abagore ari bo bakemura ibibazo neza, bashobora gushakisha ibisubizo by'ibibazo bigoye no gufata ibyemezo bigirira akamaro abakozi babo.

Iyi migirire yose ituma abagore baba abayobozi beza.