Ibi bihugu icyenda byabonye bite intwaro za nikleyeri?

Intwaro za nikleyeri zahinduye burundu uburyo ibihugu bitekereza ku ntambara n'umutekano.

Muri iki gihe, hari ibihugu icyenda bizwiho gutunga intwaro nk'izo: Leta Zunze Ubumwe za Amerika, Uburusiya, Ubwongereza (Ubwongereza), Ubufaransa, Ubushinwa, Ubuhinde, Pakisitani, Israel na Koreya ya Ruguru.

Ariko ibi bihugu ntibyageze kuri uru rwego mu buryo bumwe. Bimwe byatangiye gukora intwaro za kirimbuzi mu Ntambara ya Kabiri y'Isi Yose, ibindi mu Ntambara y'Ubutita, mu gihe kuri bimwe mu bihugu byo mu karere n'ubwoba bw'umutekano byari ibintu by'ingenzi.

Babonye gute intwaro za kirimbuzi?

Leta Zunze Ubumwe za Amerika ni zo za mbere ku isi zakoze intwaro za nikleyeri binyuze mu mushinga w'ibanga wa Manhattan mu Ntambara ya Kabiri y'Isi Yose. Mu kwezi kwa Munani 1945, yakoresheje ibisasu bibiri bya nikleyeri kuri Hiroshima na Nagasaki mu Buyapani. Iki gikorwa cyagaragaje imbaraga nyinshi z'izi ntwaro.

Leta Zunze Ubumwe z'Abasoviyeti zatangiye ibikorwa byazo byo gukora igisasu cya nikleyeri mu gihe cy'intambara, kandi zakoze igerageza ryazo rya mbere neza mu 1949. Ibi byahagaritse ububasha bwa Amerika bwo kwiharira intwaro za kirimbuzi, binatangiza irushanwa rikomeye ry'intwaro za nikleyeri hagati y'ibihugu byombi. Ubwongereza, bwari bwarafatanyije na Leta Zunze Ubumwe za Amerika mu gihe cy'intambara, bwabaye igihugu cya gatatu gifite intwaro za kirimbuzi mu 1952.

Ubufaransa n'Ubushinwa byakurikiyeho mu myaka ya za 1960, bikorera ibizamini byabyo bya mbere mu 1960 na 1964. Icyo gihe, Leta Zunze Ubumwe za Amerika, Leta Zunze Ubumwe z'Abasoviyeti, Ubwongereza, Ubufaransa n'Ubushinwa byari byarashinze imizi nk'ibihugu bifite intwaro za kirimbuzi. Impungenge z'uko ibindi bihugu bishobora kubyitabira zatumye hashyirwaho Amasezerano yo Kurwanya Ikwirakwizwa ry'Imbunda za kirimbuzi (NPT) mu 1970.

Ubuhinde bwinjiye muri uyu mutwe mu 1974, nubwo butari bwasinye amasezerano ya NPT. Pakisitani yakoze igerageza ryayo rya mbere mu 1998.

Isirayeli ni ikindi kibazo. Ntiyigeze yemeza ku mugaragaro cyangwa ngo ihakane ko ifite intwaro za kirimbuzi, ikurikije politiki izwi nka "urujijo rwa kirimbuzi". Nanone, Israel ntabwo yasinye amasezerano ya NPT. Amakuru agezweho n'ibigereranyo byakozwe n'impuguke byatumye ashyirwa ku rutonde rw'ibihugu bifite intwaro za kirimbuzi, aho ibigereranyo bigaragaza ko ishobora kuba ifite imitwe y'intambara ya kirimbuzi igera kuri 90.

Koreya ya Ruguru nayo yahoze ari umunyamuryango wa NPT, ariko yavuyemo mu 2003, ivuga ko hari amakimbirane hagati ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika na Koreya y'Epfo. Yakoze igerageza ryayo rya mbere rya kirimbuzi mu 2006, kandi yakomeje guteza imbere ubushobozi bwayo bwa kirimbuzi na za misile kuva icyo gihe.

Kuki ibindi bihugu byaretse gahunda zabyo za kirimbuzi?

Kuba igihugu giteganya gukora intwaro za nikleyeri tibivuze ko kizakomeza iyo gahunda kugeza ku iherezo.

Ibihugu nka Brezili, Suwede n'Ubusuwisi byigeze gutangiza gahunda yo gukora intwaro nk'izo, ariko nyuma biza kureka.

Urugero ruzwi cyane ni Afurika y'Epfo, yashoboye gukora intwaro za kirimbuzi, hanyuma ikazisenya ndetse ikanahagarika gahunda yayo. Iki cyemezo cyatewe n'ibintu byinshi, birimo guhagarika ivanguramoko, kugabanuka kw'amakimbirane yo mu turere, ndetse n'imihindagurikire ya politiki ku isi.

Nyuma y'isenyuka ry'ubutegetsi bw'Abasoviyeti mu 1991, Ukraine, Belarusi, na Kazakisitani nabyo byazunguye ibice by'intwaro za nikleyeri z'Abasoviyeti zari ku butaka bwabyo, ariko byose byanze gukoresha cyangwa gutunga izi ntwaro. Ukraine yatanze izi ntwaro hakurikijwe Amasezerano ya Budapest yo mu 1994, kugira ngo ihabwe garanti y'umutekano iturutse muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika, Ubwongereza n'Uburusiya.

Haracyari intwaro zingahe ku isi?

Kubera ko za leta nyinshi zitagaragaza neza ingano y'intwaro zifite, nta mubare uzi neza.

Ariko, nk'uko SIPRI ibivuga, ibihugu icyenda bifite intwaro za kirimbuzi byari bifite imitwe y'intambara ya nikleyeri igera ku 12.187 kugeza muri Mutarama 2026. Muri byo, hafi 9.745 byari mu bubiko bwa gisirikare kugira ngo bikoreshwe nibiba ngombwa, mu gihe hafi 4.012 byari byaramaze gushyirwa kuri misile cyangwa indege z'intambara.

Nubwo umubare w'intwaro za nikleyeri umaze igihe kinini ugabanuka, SIPRI iraburira ko ibihugu bifite izo ntwaro bikomeje kuzivugurura no gushyiraho uburyo bushya bwo kuzigeza ku ntego zabyo.

Leta Zunze Ubumwe za Amerika n'Uburusiya biracyafite igice kinini cy'ubu bwoko bw'intwaro ku isi.

Ese ibindi bihugu bishobora kwinjira muri iryo tsinda?

Iki kibazo cyarushijeho kuba ingenzi kubera impaka ku bijyanye na gahunda ya nikleyeri ya Irani.

Irani ni umunyamuryango wa NPT kandi yashimangiye ko gahunda yayo ya kirimbuzi ifite intego z'amahoro kandi ko idashaka gukora intwaro za nikleyeri

Ariko impuguke ziburira ko Irani iramutse iguze intwaro za nikliyeri iki gikorwa gishobora guhindura imiterere y'umutekano mu Burasirazuba bwo Hagati, bigatuma ibindi bihugu bisubiramo ubushobozi bwabyo bwo gukoresha intwaro za kirimbuzi.

Ariko, kwinjira muri uyu muryango si ikintu cyoroshye. Igihugu gishaka guteza imbere intwaro za nikliyeri gikeneye umutungo, ikoranabuhanga n'ibikoresho bigenzurwa hafi n'isi. Icyo gikorwa kirahenze kandi gishobora gufata imyaka myinshi.

Kubwibyo, nubwo hari impungenge ko umubare w'ibihugu bifite intwaro za nikliyeri ushobora kwiyongera, inzitizi za politiki, ubukungu n'ikoranabuhanga ziracyatuma urugendo rugorana.