A dyna ni ar ddiwedd diwrnod fu'n nodi pen-blwydd 60 trychineb Aberfan.

Bu'n ddiwrnod anodd i lawer ond mae'n ddiwrnod sydd wedi rhoi cyfle i oroeswyr, anwyliaid ac eraill oedd yno rannu eu profiadau erchyll a'r anghyfiawnder - rhai yn siarad am y tro cyntaf.

Diolch am eich cwmni.

Mae gweddill straeon y dydd ar wefan Cymru Fyw.

Prynhawn da.

Iolo Cheung
Gohebydd BBC Cymru Fyw yn Aberfan

Mae hi’n sicr wedi bod yn ddiwrnod dwys a theimladwy fan hyn yn Aberfan heddiw.

Roedd y tywydd bore 'ma yn llwydaidd a digalon, yn gweddu i’r awyrgylch rywsut wrth i bobl ddod allan ar gyfer y munud o dawelwch er gwaetha’r glaw.

Wedyn roedd ymdeimlad ychydig yn wahanol wrth i’r teulu brenhinol gyrraedd - elfen o gyffro ymhlith rhai yn gymysg ag emosiwn trist y dydd.

Mae sawl un wedi dweud wrthai eu bod nhw’n teimlo fod heddiw wedi bod yn achlysur hyd yn oed yn fwy na’r digwyddiadau cofio’r 50 ddegawd yn ôl.

Y rheswm am hynny o bosib, meddai ambell un, ydi teimlad mai dyma’r digwyddiad mawr olaf fydd yn cynnwys llawer o’r rheiny oroesodd y drychineb.

Mae’r plant ieuengaf ar y pryd bellach yn agosau at 70, heb sôn am y rhai hŷn a’r oedolion ar y pryd, felly does wybod faint ohonyn nhw fydd dal o gwmpas erbyn y 70 mlwyddiant.

Ffynhonnell y llun, Getty Images

Mae Anne England wedi bod yn aelod o bwyllgorau Ymddiriedolaethau Aberfan.

Mae un yn gofalu am Ardd Goffa Aberfan ac am feddau'r 144 gafodd eu lladd.

Dosbarthu arian i ysgolion sy'n derbyn plant o ardaloedd Aberfan a Merthyr Vale ydy cyfrifoldeb y llall.

"Eleni ni wedi rhoi £250,000," meddai Anne, "mae ysgolion yn brin o arian, ac ry'n ni hefyd.

"Mae'n rhywbeth positif, ond fydden ni ddim ishe gweld yr un cymuned yn mynd drwy hyn," meddai.

"Bu'n rhaid i ni frwydro'r anghyfiawnder, a ni'n ei weld e'n digwydd eto gyda Hillsborough a Grenfell," meddai, "ond dyw anghyfiawnder ddim yn rhywbeth mae pobol Aberfan yn fodlon ei oddef."

Dros Frecwast
BBC Radio Cymru

Mae'r newyddiadurwr a'r darlledwr Geraint Talfan Davies, a fu'n gohebu yn Aberfan, yn awgrymu fod trigolion Aberfan a'r ardal ehangach, o bosib, yn fwy parod i drafod yr hanes erbyn hyn.

"Dros y blynyddoedd diwethaf mae rhai wedi dweud 'peidiwch â mynd ar ôl Aberfan mewn unrhyw amgueddfa ym Merthyr mae e'n rhy sensitif', rwy'n credu bod y farn yna, erbyn hyn, wedi newid," awgrymodd mewn cyfweliad gyda Dros Frecwast.

"Dyma un o'r pethau mwyaf pwysig i ddigwydd, yn sicr ym Merthyr, ond yn ne Cymru yn y 100 mlynedd diwethaf.

"Os y' chi'n edrych ar hanes Merthyr - hanes glo a haearn ac ati... ond ers yr Ail Ryfel Byd - Aberfan oedd y stori fwyaf.

"Dwi'n credu mi fydd e'n bwysig bo' ni'n cofnodi hynny mewn unrhyw amgueddfa ym Merthyr. Ma' rhaid gwneud hynny mewn ffordd sensitif, ac o'dd e'n ddiddorol i mi, erbyn hyn, fod pobl Aberfan yn derbyn hynny.

"Gallwch chi ddim anwybyddu stori mor fawr."

Roedd Dewi Meirion Lewis, o Harlech, newydd gychwyn yn y brifysgol yn Abertawe ym 1966.

Fe deithiodd o, gyda 30 arall, i Aberfan ar fws mini y tîm rygbi, i helpu gyda'r gwaith achub.

Fe weithiodd, gydag offer annigonol, dros nos yn ceisio symud y gwastraff glo o flaen yr ysgol ar Moy Road.

Dydi o ddim wedi siarad yn gyhoeddus am yr hyn a welodd yn Aberfan tan yr wythnos hon.

"Roedd hi'n dywyll iawn y noson honno," meddai Dewi, a aeth ymlaen i gael gyrfa lwyddianus iawn ym maes ffiseg, a gweithio yn labordy CERN yn y Swistir.

"Dwi'n cofio edrych allan a gweld y bryniau o gwmpas Aberfan, a rhesi o dai, a wedyn bwlch mawr yn y mynyddoedd lle roedd y domen wedi bod."

Wedi oriau o waith caled, fe wnaeth Dewi sicrhau fod sedd wag wrth ei ymyl ar y bws mini yn ol i Abertawe.

Doedd o ddim am siarad gyda neb arall am yr hyn yr oedd o a'i gyd-fyfyrwyr wedi gorfod ei wneud yn Aberfan.

Erbyn cyrraedd nôl i'w neuadd breswyl, lle roedd ond wedi byw ers ychydig o wythnosau, daeth i ddeall gwir maint y drychineb.

"Ro'n i'n oer, ro'n i'n wlyb, ro'n i'n fudr, a bron â llwgu," meddai Dewi, gan ychwanegu: "Dwi'n cofio mynd i eistedd ar fy ngwely a meddwl bod fy mhlentyndod innau wedi gorffen heddiw."

Yr wythnos hon mae tad un o'r rhai a laddwyd wedi bod yn disgrifio ei golled erchyll.

Mewn cyfweliad hynod o bwerus bu Ray Lee yn dweud pa mor agos oedd e i'w ferch fach wyth oed, Anne.

"Byddai hi'n cribo fy ngwallt. Fe gawson frecwast ac aeth i'r ysgol," meddai.

Wedi'r drychineb bu'n cerdded y strydoedd tan yn hwyr gan obeithio bod ei ferch fach yn fyw.

"Roedd gen i obaith nes i mi gyrraedd y mortuary," meddai.

"Mae'n anodd meddwl am yr holl beth.

"Fydden i wedi hoffi iddi fyw ychydig yn hwy - aeth yr wyth mlynedd yn rhy gloi o lawer."

Roedd Bodfan Jenkins o Dreharris yn ddisgybl yn y chweched dosbarth yn Hydref 1966 pan sylweddolodd fod rhywbeth difrifol wedi digwydd.

"Doedd dim gwasanaeth, dim dosbarthiadau, fi'n cofio clywed seirenau yn mynd heibio dro ar ôl tro, ac yn y pen draw deall bod rhywbeth gwir ddifrifol wedi digwydd," meddai wrth gofio'n ôl.

Ar ôl cael caniatâd y prifathro, aeth i Ysgol Pantglas i helpu'r gweithwyr oedd yn clirio'r rwbel yn y gobaith o ddod o hyd i oroeswyr.

"Wi'n cofio chwiban yn cael ei chwythu ac roedd yna ddistawrwydd llwyr.

"Yn y cyfamser roedd y rhai hynny oedd yn gweithio yn yr ysgol yn gwrando i glywed os oedden nhw wedi dod o hyd i rywun yn fyw, ac yn anffodus yn ofer bob tro.

"Roedd y gwaith yn ailgychwyn ar ôl pob chwiban, gyda dynion yn pasio bwcedi o rwbel o law i law.

"Roedd e'n erchyll o sefyllfa, rhaid dweud," meddai.

Roedd yn rhaid i weithwyr gadw'n dawel ar adegau rhag ofn i unrhyw un glywed gweiddi ymysg y rwbel.

Ffynhonnell y llun, Keystone

Bu Bodfan Jenkins, ei frawd a'u cyfaill yn helpu am dridiau, gan fynd adref i gysgu cyn dychwelyd.

"Erbyn y dydd Sul, doedd dim gobaith o ddod o hyd i unrhyw un yn fyw. Roedd gweithwyr proffesiynol yn gweithio yna erbyn hynny, roedd peiriannau'n gallu dod i mewn, ac ar ôl hynny fe beidion ni yna."

Ond roedd y perygl yn parhau, meddai, wrth i bobl weithio ar y mynydd i ddelio â'r dŵr oedd wedi cyfrannu at y drychineb.

"Y cyfarwyddyd oedd: 'Os chi'n clywed y sŵn yma, rhedwch', oherwydd gallai'r cyfan droi eto."

Dywed fod dewrder y teuluoedd yn aros gydag ef.

"Be' sy'n taro fi wastad yw eu dewrder nhw, eu hurddas nhw, eu gras," meddai yn rhifyn yr wythnos hon o Bwrw Golwg.

Gall yr atgofion ddychwelyd yn sydyn wrth weld delweddau o drychinebau eraill, ychwanegodd Bodfan Jenkins.

"Os oes damwain fawr wedi digwydd yn agos, neu wrth weld lluniau ar y teledu o'r difrod mewn rhyfeloedd neu dirlithriadau neu rywbeth, mae'n dod ag e syth yn ôl i'r meddwl.

"Mae fel fflach yn dod nôl – y domen, gweddillion yr ysgol, dyw e byth yn mynd i adael rhywun."

Ar raglen Llwyfan ar BBC Radio Cymru, bu'r prifardd Mererid Hopwood yn trrafod ei phrofiad o gydweithio â’r cyfansoddwr Karl Jenkins ar Cantata Memoria, - darn cerddorol a gyfansoddwyd i nodi 50 mlynedd ers trychineb Aberfan.

Cafodd y gwaith ei greu i gofio’r 144 o bobl a fu farw ac i gydnabod effaith y drychineb ar y gymuned.

Dywedodd Mererid nad oedd yn adnabod Karl Jenkins cyn cael ei gwahodd i gyfrannu at y prosiect, a’i bod yn ymwybodol o’r cyfrifoldeb mawr oedd ynghlwm wrth greu gwaith am ddigwyddiad mor drasig.

Cyn dechrau ar y gwaith, aeth y ddau i Aberfan i gwrdd ag aelodau o’r gymuned a gwrando ar eu dymuniadau.

“O’n i’n bryderus, nid oherwydd nad o’n i’n adnabod Karl Jenkins, ond o’n i isie bod yn gwbl dawel, fi’n meddwl mai dyma oedd pobl Aberfan yn dymuno.”

Dywedodd mai'r nod oedd cyfleu hanes Aberfan mewn ffordd a oedd yn parchu profiadau’r rhai yr effeithiwyd arnynt.

“Y peth lleiaf allen ni wneud oedd trio’n gorau i grisialu’r stori, yr hanes.”

Roedd enwau’r plant a’r staff a fu farw yn ganolog i’r darn, ac roedd sicrhau eu bod i gyd yn gywir yn rhan bwysig o’r broses.

Wrth gofio’r perfformiad, disgrifiodd Mererid yr effaith emosiynol o glywed yr enwau’n cael eu canu a’u taflunio ar gefndir y llwyfan.

Pwysleisiodd Mererid nad cofio’r gorffennol yn unig yw diben gwaith o’r fath, ond hefyd dysgu o drychinebau a gweithredu i atal digwyddiadau tebyg yn y dyfodol.

“Ma’ raid i ni gofio y pethe tywyll hyn, nid er mwyn edrych yn ôl yn unig, ond er mwyn gweithredu,” meddai.

Ychwanegodd bod angen parhau i herio sefyllfaoedd lle mae bywydau pobl yn cael eu rhoi mewn perygl er mwyn elw eraill, gan sicrhau bod gwersi Aberfan yn cael eu cofio a’u rhoi ar waith.

Un o’r newyddiadurwyr cyntaf i gyrraedd Aberfan ar ddiwrnod y drychineb oedd Gareth Bowen o BBC Cymru. Bu’n gohebu ar y gwaith achub ac adfer brys oedd yn digwydd yno y diwrnod hwnnw ac am y sioc a’r galar yn y gymuned.

Mab Gareth Bowen yw golygydd rhyngwladol y BBC, Jeremy Bowen, a siaradodd â Radio Wales Breakfast y bore yma:

“Ro’n i’n chwe mlwydd oed pan ddigwyddodd Aberfan, a dwi’n cofio’n iawn fy nhad yn mynd yno ac yna’n dod adref gyda’i gar a’i drowsus wedi’u gorchuddio â slyri du sych o’r tomenni glo. Mae hynny’n rhywbeth arhosodd gyda fe am weddill ei oes.

“Byddem yn aml yn mynd o Gaerdydd i weld fy modryb a’m hewythr ym Merthyr pan o'n i’n tyfu i fyny, ac o’r hen ffordd ro'n ni'n medru gweld Aberfan, a gweld y beddau.

"Roeddem yn siarad amdano’n aml, ac roedd hefyd yn rhywbeth oedd yn y newyddion drwy gydol fy mhlentyndod: y gwaith o symud y tomenni, yr anghydfod gyda’r Bwrdd Glo, ymddygiad cywilyddus yr awdurdodau, a’r modd yr oedd y gronfa drychineb, yn y pen draw, ddim yn cael ei defnyddio ar gyfer y pethau y dylai fod wedi cael ei defnyddio.

“Roedd hynny’n rhywbeth arhosodd gyda fy nhad hefyd. Yn ei swyddfa yn y BBC, yn yr hen adeilad yn Llandaf, cadwodd y tapiau hynny hyd nes iddo ymddeol.

“Yr hyn a wnaeth yr holl beth hyd yn oed yn waeth oedd y ffordd y cafodd pobl Aberfan eu trin ar ôl y digwyddiad. Roedd hi’n drasiedi wnaeth gael ei gweld ledled y byd oherwydd ei maint a’i difrifoldeb.

“Hefyd, oherwydd treftadaeth ddiwydiannol Cymru, ac yn enwedig de Cymru gyda’i chysylltiad agos â chloddio glo, roedd y digwyddiad yn taro tant gyda hanes a diwylliant yr ardal mewn ffordd gwbl annymunol. Ond dwi’n credu bod hynny wedi rhoi mwy o arwyddocâd iddo ym meddyliau pobl.

“Nid trychineb naturiol oedd hon ond trychineb gafodd ei achosi gan ddyn.”

Ffynhonnell y llun, Llun teulu

Bydd menyw a fu farw wrth achub plant yn ystod trychineb Aberfan yn cael ei hanrhydeddu â phlac porffor i gydnabod ei dewrder, 60 mlynedd ers y trychineb.

Cafodd Nansi Williams ei lladd pan gwympodd tomen o wastraff lo ar Ysgol Pantglas a'r cartrefi cyfagos ar 21 Hydref 1966.

Dywedodd Paul Harries, sydd wedi siarad am y tro cyntaf am ei brofiad, iddo ef a phedwar o blant eraill gael eu hachub gan Nansi a'i bod hi yn "arwres".

Bydd cofeb sy'n cydnabod ei dewrder yn cael ei dadorchuddio yn Aberfan ddiwedd y mis.

Ymhlith y rhai oedd yn yr ysgol y bore hwnnw roedd Nansi Williams, 44, a oedd yn casglu arian cinio gan y disgyblion.

"Pe na bai Nansi Williams wedi bod yno, yn lle i 116 o blant farw y bore hwnnw, fe fyddai 121 wedi marw," meddai Paul Harries.

Dywedodd Mr Harries, sydd bellach yn 66 oed, iddo erioed siarad â'r cyfryngau am ei brofiad o'r drychineb o'r blaen.

"Yr unig reswm rwy'n siarad am yr hyn digwyddodd nawr yw bod angen adrodd stori Nansi a chydnabod yr hyn a wnaeth hi," meddai.

Y bore hwnnw, roedd Mr Harries wedi cerdded o'r ysgol fabanod i neuadd yr ysgol iau i dalu swllt am ei ginio ysgol.

Roedd ef a phedwar plentyn arall gyda Nansi, a oedd yn casglu'r arian cinio.

"Ni chafodd yr ysgol fabanod ei tharo o gwbl gan y tomenni," meddai.

Ond gan bod y plant wedi gorfod teithio i neuadd yr ysgol i dalu'r arian cinio, roedd y pump yng nghanol y dinistr.

Dywedodd Mr Harries na allai gofio'r eiliad pan gwympodd yr adeilad o'u cwmpas.

"Rwy'n cofio cael fy nghodi o'r rwbel," meddai.

"Cefais fy rhuthro'n syth i'r ysbyty gyda'r pedwar plentyn arall a oedd wedi'u claddu gyda mi."

Dim ond yn ddiweddarach y dysgodd beth oedd Nansi wedi'i wneud, wrth i'w fam a'i dad adrodd y stori.

"Dywedon nhw, 'Bu farw [Nansi] wrth amddiffyn y pump ohonoch chi'."

Mae drama sy'n dilyn hanes grŵp o fenywod y pentref wedi'r drychineb yn ôl ar lwyfannau Cymru.

Cafodd The Revlon Girl gan Neil Anthony Docking ei pherfformio gyntaf 10 mlynedd yn ôl, ac mae'n seiliedig ar stori wir rhai o'r mamau fu'n cyfarfod yn wythnosol wedi'r drychineb.

Bu farw 144 o bobl yn Hydref 1966 pan lithrodd tomen wastraff glofaol ar y pentref.

Bu aelod o'r cast, yr actores Mirain Haf Roberts, yn siarad am y ddrama ar Dros Frecwast ar Radio Cymru.

Ffynhonnell y llun, Llun cyfrannydd

"Pan oedd Neil [Anthony Docking] yn gwneud gwaith ymchwil i'r ddrama, roedd o'n gwybod bod o isio sgwennu rhywbeth i nodi yr 50 mlwyddiant, 10 mlynedd yn ôl," meddai Mirain Haf.

"Wnaeth o weld bod 'na grŵp o'r mamau wedi penderfynu cyfarfod yn wythnosol. Y bwriad i ddechra' ganddyn nhw oedd i sefydlu committees er mwyn helpu, ond wnaethon nhw sylweddoli bod pobl yn barod wedi cychwyn bron bob pwyllgor posib ar gyfer be' oedd angen ei wneud.

"Felly wnaethon nhw sylweddoli maen nhw angen rwla i gyfarfod lle maen nhw'n medru crio efo'i gilydd a mae pobl yn dallt. Ond hefyd be' oedd yn bwysig iddyn nhw oedd bod nhw'n cael chwerthin efo'i gilydd a ddim teimlo'n euog am chwerthin.

"Ac wedyn wnaethon nhw ddechrau'r grŵp yma fel grŵp cymdeithasol rili."Mwy yma.

Roedd David Davies hefyd yn ddisgybl yn Ysgol Pantglas y bore hwnnw.

Cafodd ei daro'n anymwybodol ac, am gyfnod, cafodd ei osod ymhlith cyrff y plant fu farw.

"Ges i fy nghario allan a'm rhoi gyda'r cyrff, nes i rywun feddwl ei fod nhw wedi gweld fy nhroed yn symud," meddai.

Ar ôl gwella o'i anafiadau, astudiodd y gyfraith yn Aberystwyth a Chaergrawnt cyn adeiladu gyrfa lwyddiannus gyda chwmni cyfreithiol rhyngwladol Linklaters.

Ffynhonnell y llun, Getty Images

Yn ddiweddarach, trodd ei sylw at wasanaeth cyhoeddus a gwaith i gofio'r rhai fu farw.

Ers dros 25 mlynedd mae wedi cadeirio elusen goffa Aberfan, sy'n gyfrifol am warchod safleoedd coffa'r pentref.

"Rydw i'n amlwg yn ddiolchgar fy mod wedi goroesi profiad na wnaeth hanner fy nghyd-ddisgyblion ei oroesi," meddai.

"I'w hanrhydedd nhw, ac er cof amdanyn nhw, rydw i wedi fy ysgogi i sicrhau fod y safleoedd coffa yn deilwng ohonyn nhw."

Mae rhai o'r genedlaeth ifanc yn yr ardal wedi bod yn sôn am bwysigrwydd y cofio iddyn nhw.

I'r rheiny sydd â chysylltiad teuluol uniongyrchol â'r trychineb, mae sicrhau bod pobl yn ymwybodol o'r hyn ddigwyddodd yn allweddol.

Mae Alanna yn ddisgybl yn chweched dosbarth Ysgol Gyfun Rhydywaun, sy'n gwasanaethu ardal Merthyr a Chwm Cynon, ac yn dod o Aberfan.

"Mae'n rhywbeth mor ofnadwy, a gan bod teulu fi wedi'i effeithio ganddo fe, pan o'n i'n tyfu lan o'n i'n ymwybodol iawn ohono fe a'r effaith mae wedi'i gael ar bobl."

Roedd aelodau ei theulu yn ddisgyblion yn Ysgol Pantglas yn 1966.

"Oedd chwaer tad-cu wedi marw, oedd hi'n tua wyth oed dwi'n meddwl. Roedd e'n ddiwrnod arferol.

"Roedd tad-cu yn cofio'r dydd i gyd achos oedd e'n sâl, ac oedd e wedi mynd yno a gweld popeth, ac oedd e wedi rhedeg adre yn ofnus."

Ffynhonnell y llun, Llun teulu

Cafodd y drychineb effaith ddofn ar deulu Denise Morgan.

Roedd hi newydd ddechrau yn yr ysgol ramadeg pan laddwyd ei chwaer fach, Annette.

"Pan ddaeth hi'n amser sefyll fy arholiadau lefel O, fe wnes i fethu bron pob un ohonyn nhw," meddai Denise.

"Roedd y teulu wedi'i drawmateiddio. Roedd fy rhieni wedi'u trawmateiddio."

Ffynhonnell y llun, Llun cyfrannydd

Er gwaethaf yr anawsterau hynny, gwireddodd ei huchelgais o fod yn athrawes.

Aeth ymlaen i fod yn bennaeth ysgol, ac enillodd MBE am ei gwasanaeth i fyd addysg.

"Ro'n i'n aml yn adrodd fy stori i blant ac yn dweud wrthyn nhw: 'Gallwch chi fod yn unrhyw beth rydych chi eisiau bod'," meddai.

Mae hi'n dal i gofio'r athrawon a gollwyd yn Ysgol Pantglas.

"Fe wnaethon nhw helpu i achub llawer o'r plant sydd yn fyw heddiw."

Un fu'n cynorthwyo yn yr ymdrech achub yn Aberfan oedd yr Athro E Wyn James, golygydd y gyfrol Dagrau Tost: Cerddi Aber-fan gyda'i wraig sef y Prifardd Christine James.

Roedd e'n ddisgybl ysgol 16 oed ar y pryd.

Bu’n disgrifio yr olygfa ar raglen Dros Ginio ar Radio Cymru: “O'dd yna rhyw brysurdeb mawr.

“Lawr yn yr ysgol, roedd y dynion yn llenwi'r bwcedi o'r slwtsh yma ac yn pasio hwnna ymlaen wedyn i bobl fel fi. Ac oedd 'na gadwyn hir wedyn yn cludo'r slwtsh yma mor bell a oedd yn bosib o'r safle. A dyna beth fues i'n 'neud ar y diwrnod cyntaf mwy neu lai ar hyd y diwrnod.

“Roedd e’n awyrgylch ryfedd, roedd 'na ryw brysurdeb aruthrol, wrth gwrs, a phawb yn tyrru 'na ac roedd rhaid i bobl wedyn geisio trefnu pobol mewn cadwyni.

“Roedd llawer o bobl yn sefyllian yna hefyd, ddim yn siŵr iawn beth i 'neud. Ac wrth gwrs y rhieni, y mamau yn llawn gofid.

“Y peth iasol oedd y chwiban bob hyn a hyn a phawb yn tawelu wedyn. A hwnna ydy'r peth iasol, y tawelwch llwyr yma yn gwrthgyferbynnu mor, mor drawiadol â'r prysurdeb."

Trafod y tristwch

“Dw i ddim yn siŵr os ydy pawb yn barod [i drafod y drychineb] hyd yn oed erbyn hyn. Mae'n naturiol yn rhywbeth poenus iawn o hyd," ychwanegodd.

"Doeddech chi ddim yn ymwybodol bod yna lawer iawn o drafod. Yn wir, roedd rhai teuluoedd yn gwahardd hyd yn oed enwi'r plentyn a gollwyd oherwydd yr emosiwn ddwfn oedd ynddyn nhw.

"Wrth edrych yn ôl ar y peth, mae'r peth yn afreal mewn un ystyr. Roedden ni yn yr ysgol, yn mynd nôl i'r ysgol ac roedd athrawon yn yr ysgol wedi colli plant, roedd ffrindiau yn yr ysgol wedi colli plant.

"Ond roedd fawr dim trafod ar yr ochr emosiynol o'r peth o gwbl. Ac yn wir, rwy'n cofio teimlo euogrwydd am gyfnod bod fy emosiynau i fel petai nhw wedi rhewi."

Nos Sul yn Melbourne, Awstralia bydd pump côr yn dod at ei gilydd i berfformio y cantata a gyfansoddodd Karl Jenkins i nodi hanner canmlwyddiant trychineb Aberfan.

Ymhlith y cantorion mae Heulen Cynfal o'r Parc, ger Y Bala.

Ffynhonnell y llun, Cymdeithas Gymraeg Awstralia

I nodi'r 60 mlynedd mae aelodau o Fyddin yr Iachawdwriaeth wedi bod yn hel atgofion - atgofion sydd wedi'u cofnodi ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol.

Mae Sheila Davies bellach yn 94 a David Tribble yn 75.

Tad David, Derrick Tribble, oedd un o'r rhai cyntaf i gyrraedd y safle ar ran Byddin yr Iachawdwriaeth.

“Roeddwn i’n 15 oed pan ddigwyddodd Aberfan ac ar y pryd doeddwn i ddim yn deall yr hyn yr oeddwn yn ei weld,” meddai David.

“Flynyddoedd wedyn deallais maint y drasiedi. Aeth fy nhad i'r capel a'r morgue yn Aberfan. Pan welodd fy nwy chwaer iau fe'i trawyd yn sydyn gan faint y dinistr. Edrychodd arnynt a thorri i wylo.”

Mae Sheila hefyd yn cofio cyrraedd y safle ar ran Byddin yr Iachawdwriaeth ac yn cofio un fam yn dweud: "Doedden ni ddim yn gwybod beth oedd hapusrwydd nes dod i fyw yma, ac nawr mae hynny wedi’i gymryd oddi arnom ni."

Bydd eu sgwrs yn cael eu cadw yn Amgueddfa y Big Pit ym Mlaenafon ac yng Nghanolfan Treftadaeth Ryngwladol Byddin yr Iachawdwriaeth yn Denmark Hill, Llundain.

Ffynhonnell y llun, Byddin yr Iachawdwriaeth

Dywedodd Steven Spencer, Cyfarwyddwr Canolfan Treftadaeth Ryngwladol Byddin yr Iachawdwriaeth: “Roedd yn anrhydedd cwrdd â Sheila a David a’u clywed yn siarad mor deimladwy am eu profiadau.

Mae recordio atgofion fel eu rhai nhw yn hanfodol i sicrhau bod cenedlaethau’r dyfodol yn deall yr effaith ddynol un o’r trychinebau gwaethaf yn hanes Cymru, a bod gwersi yn parhau i gael eu dysgu ohoni.”

Mae Jeff Edwards yn credu iddo ddeall effaith Aberfan yn well flynyddoedd yn ddiweddarach.

Ar ôl gyrfa ym maes cyfrifeg yn Llundain, dychwelodd i'r ardal yng nghanol y 1990au.

Yno, gwelodd bobl ifanc yn wynebu diweithdra a diffyg cyfleoedd yn sgil dirywiad yr hen ddiwydiannau.

"Rwy'n meddwl mai dyna'r rheswm y des i nôl, mewn gwirionedd," meddai.

"Roedd y bobl ifanc hynny yn sefyll ar y strydoedd heb ddyfodol.

"Roedd ail genhedlaeth yn cael ei cholli i'r gymuned."

Gyda chyllid gan sefydliadau gan gynnwys Plant mewn Angen, helpodd i sefydlu prosiectau oedd yn cefnogi pobl ifanc, rhieni ac addysg.

Yn ddiweddarach daeth yn gynghorydd annibynnol ac yna'n arweinydd Cyngor Merthyr Tudful.

Wrth edrych yn ôl, mae'n credu bod helpu eraill hefyd wedi ei helpu ei hun.

"Drwy helpu nhw, roeddwn i'n helpu fy hun o ran fy mhroses fy hun o wella," meddai.

Yn llyfrgell y dref mae arddangosfa sy’n sôn am hanes y drychineb.

Mae hefyd yn cynnwys llyfr coffa i’r rheiny fu farw, gyda’r tudalennau’n cael eu troi bob mis, ac fe gafodd ei ddangos i’r teulu brenhinol yn gynharach.

Roedd un ferch, Merrill Barnard newydd gael ei phen-blwydd yn 11 oed y diwrnod cyn y drychineb - a’i chyd-ddisgybl, Jean Evans, ar fin dathlu ei phen-blwydd y diwrnod canlynol.

Ffynhonnell y llun, PA Media

Y prynhawn 'ma mae Tywysog William yn ymweld ag Ysgol Gynradd Gymunedol Ynysowen er mwyn dadorchuddio Coeden Goffa Aberfan.

Cafodd Ysgol Ynysowen ei hagor wedi trychineb Aberfan.

Yn ystod y diwrnodau diwethaf mae'r plant wedi cael cyfle i weld yr injan dân gyntaf i gyrraedd Ysgol Pantglas fore Gwener, 21 Hydref, 1966.

Mae'r goeden wedi'i chynllunio a'i chreu gan ArtMetal, cwmni teuluol o Raeadr Gwy ym Mhowys.

Pennaeth Ysgol Ynysowen, Simone Roden a Jeff Edwards, is-gadeirydd llywodraethwyr yr ysgol ac un o oroeswyr Aberfan, a ddatblygodd y syniad ac fe wnaeth y disgyblion rannu syniadau a thynnu lluniau o'r hyn roedden nhw'n dymuno i'r goeden i fod.

Ffynhonnell y llun, Cyngor Merthyr Tudful