Ffynhonnell y llun, Llun teulu

Bydd menyw a fu farw wrth achub plant yn ystod trychineb Aberfan yn cael ei hanrhydeddu â phlac porffor i gydnabod ei dewrder, 60 mlynedd ers y trychineb.

Cafodd Nansi Williams ei lladd pan gwympodd tomen o wastraff lo ar Ysgol Pantglas a'r cartrefi cyfagos ar 21 Hydref 1966.

Dywedodd Paul Harries, sydd wedi siarad am y tro cyntaf am ei brofiad, iddo ef a phedwar o blant eraill gael eu hachub gan Nansi a'i bod hi yn "arwres".

Bydd cofeb sy'n cydnabod ei dewrder yn cael ei dadorchuddio yn Aberfan ddiwedd y mis.

Ymhlith y rhai oedd yn yr ysgol y bore hwnnw roedd Nansi Williams, 44, a oedd yn casglu arian cinio gan y disgyblion.

"Pe na bai Nansi Williams wedi bod yno, yn lle i 116 o blant farw y bore hwnnw, fe fyddai 121 wedi marw," meddai Paul Harries.

Dywedodd Mr Harries, sydd bellach yn 66 oed, iddo erioed siarad â'r cyfryngau am ei brofiad o'r drychineb o'r blaen.

"Yr unig reswm rwy'n siarad am yr hyn digwyddodd nawr yw bod angen adrodd stori Nansi a chydnabod yr hyn a wnaeth hi," meddai.

Y bore hwnnw, roedd Mr Harries wedi cerdded o'r ysgol fabanod i neuadd yr ysgol iau i dalu swllt am ei ginio ysgol.

Roedd ef a phedwar plentyn arall gyda Nansi, a oedd yn casglu'r arian cinio.

"Ni chafodd yr ysgol fabanod ei tharo o gwbl gan y tomenni," meddai.

Ond gan bod y plant wedi gorfod teithio i neuadd yr ysgol i dalu'r arian cinio, roedd y pump yng nghanol y dinistr.

Dywedodd Mr Harries na allai gofio'r eiliad pan gwympodd yr adeilad o'u cwmpas.

"Rwy'n cofio cael fy nghodi o'r rwbel," meddai.

"Cefais fy rhuthro'n syth i'r ysbyty gyda'r pedwar plentyn arall a oedd wedi'u claddu gyda mi."

Dim ond yn ddiweddarach y dysgodd beth oedd Nansi wedi'i wneud, wrth i'w fam a'i dad adrodd y stori.

"Dywedon nhw, 'Bu farw [Nansi] wrth amddiffyn y pump ohonoch chi'."

Mae drama sy'n dilyn hanes grŵp o fenywod y pentref wedi'r drychineb yn ôl ar lwyfannau Cymru.

Cafodd The Revlon Girl gan Neil Anthony Docking ei pherfformio gyntaf 10 mlynedd yn ôl, ac mae'n seiliedig ar stori wir rhai o'r mamau fu'n cyfarfod yn wythnosol wedi'r drychineb.

Bu farw 144 o bobl yn Hydref 1966 pan lithrodd tomen wastraff glofaol ar y pentref.

Bu aelod o'r cast, yr actores Mirain Haf Roberts, yn siarad am y ddrama ar Dros Frecwast ar Radio Cymru.

Ffynhonnell y llun, Llun cyfrannydd

"Pan oedd Neil [Anthony Docking] yn gwneud gwaith ymchwil i'r ddrama, roedd o'n gwybod bod o isio sgwennu rhywbeth i nodi yr 50 mlwyddiant, 10 mlynedd yn ôl," meddai Mirain Haf.

"Wnaeth o weld bod 'na grŵp o'r mamau wedi penderfynu cyfarfod yn wythnosol. Y bwriad i ddechra' ganddyn nhw oedd i sefydlu committees er mwyn helpu, ond wnaethon nhw sylweddoli bod pobl yn barod wedi cychwyn bron bob pwyllgor posib ar gyfer be' oedd angen ei wneud.

"Felly wnaethon nhw sylweddoli maen nhw angen rwla i gyfarfod lle maen nhw'n medru crio efo'i gilydd a mae pobl yn dallt. Ond hefyd be' oedd yn bwysig iddyn nhw oedd bod nhw'n cael chwerthin efo'i gilydd a ddim teimlo'n euog am chwerthin.

"Ac wedyn wnaethon nhw ddechrau'r grŵp yma fel grŵp cymdeithasol rili."Mwy yma.

Roedd David Davies hefyd yn ddisgybl yn Ysgol Pantglas y bore hwnnw.

Cafodd ei daro'n anymwybodol ac, am gyfnod, cafodd ei osod ymhlith cyrff y plant fu farw.

"Ges i fy nghario allan a'm rhoi gyda'r cyrff, nes i rywun feddwl ei fod nhw wedi gweld fy nhroed yn symud," meddai.

Ar ôl gwella o'i anafiadau, astudiodd y gyfraith yn Aberystwyth a Chaergrawnt cyn adeiladu gyrfa lwyddiannus gyda chwmni cyfreithiol rhyngwladol Linklaters.

Ffynhonnell y llun, Getty Images

Yn ddiweddarach, trodd ei sylw at wasanaeth cyhoeddus a gwaith i gofio'r rhai fu farw.

Ers dros 25 mlynedd mae wedi cadeirio elusen goffa Aberfan, sy'n gyfrifol am warchod safleoedd coffa'r pentref.

"Rydw i'n amlwg yn ddiolchgar fy mod wedi goroesi profiad na wnaeth hanner fy nghyd-ddisgyblion ei oroesi," meddai.

"I'w hanrhydedd nhw, ac er cof amdanyn nhw, rydw i wedi fy ysgogi i sicrhau fod y safleoedd coffa yn deilwng ohonyn nhw."

Mae rhai o'r genedlaeth ifanc yn yr ardal wedi bod yn sôn am bwysigrwydd y cofio iddyn nhw.

I'r rheiny sydd â chysylltiad teuluol uniongyrchol â'r trychineb, mae sicrhau bod pobl yn ymwybodol o'r hyn ddigwyddodd yn allweddol.

Mae Alanna yn ddisgybl yn chweched dosbarth Ysgol Gyfun Rhydywaun, sy'n gwasanaethu ardal Merthyr a Chwm Cynon, ac yn dod o Aberfan.

"Mae'n rhywbeth mor ofnadwy, a gan bod teulu fi wedi'i effeithio ganddo fe, pan o'n i'n tyfu lan o'n i'n ymwybodol iawn ohono fe a'r effaith mae wedi'i gael ar bobl."

Roedd aelodau ei theulu yn ddisgyblion yn Ysgol Pantglas yn 1966.

"Oedd chwaer tad-cu wedi marw, oedd hi'n tua wyth oed dwi'n meddwl. Roedd e'n ddiwrnod arferol.

"Roedd tad-cu yn cofio'r dydd i gyd achos oedd e'n sâl, ac oedd e wedi mynd yno a gweld popeth, ac oedd e wedi rhedeg adre yn ofnus."

Ffynhonnell y llun, Llun teulu

Cafodd y drychineb effaith ddofn ar deulu Denise Morgan.

Roedd hi newydd ddechrau yn yr ysgol ramadeg pan laddwyd ei chwaer fach, Annette.

"Pan ddaeth hi'n amser sefyll fy arholiadau lefel O, fe wnes i fethu bron pob un ohonyn nhw," meddai Denise.

"Roedd y teulu wedi'i drawmateiddio. Roedd fy rhieni wedi'u trawmateiddio."

Ffynhonnell y llun, Llun cyfrannydd

Er gwaethaf yr anawsterau hynny, gwireddodd ei huchelgais o fod yn athrawes.

Aeth ymlaen i fod yn bennaeth ysgol, ac enillodd MBE am ei gwasanaeth i fyd addysg.

"Ro'n i'n aml yn adrodd fy stori i blant ac yn dweud wrthyn nhw: 'Gallwch chi fod yn unrhyw beth rydych chi eisiau bod'," meddai.

Mae hi'n dal i gofio'r athrawon a gollwyd yn Ysgol Pantglas.

"Fe wnaethon nhw helpu i achub llawer o'r plant sydd yn fyw heddiw."

Un fu'n cynorthwyo yn yr ymdrech achub yn Aberfan oedd yr Athro E Wyn James, golygydd y gyfrol Dagrau Tost: Cerddi Aber-fan gyda'i wraig sef y Prifardd Christine James.

Roedd e'n ddisgybl ysgol 16 oed ar y pryd.

Bu’n disgrifio yr olygfa ar raglen Dros Ginio ar Radio Cymru: “O'dd yna rhyw brysurdeb mawr.

“Lawr yn yr ysgol, roedd y dynion yn llenwi'r bwcedi o'r slwtsh yma ac yn pasio hwnna ymlaen wedyn i bobl fel fi. Ac oedd 'na gadwyn hir wedyn yn cludo'r slwtsh yma mor bell a oedd yn bosib o'r safle. A dyna beth fues i'n 'neud ar y diwrnod cyntaf mwy neu lai ar hyd y diwrnod.

“Roedd e’n awyrgylch ryfedd, roedd 'na ryw brysurdeb aruthrol, wrth gwrs, a phawb yn tyrru 'na ac roedd rhaid i bobl wedyn geisio trefnu pobol mewn cadwyni.

“Roedd llawer o bobl yn sefyllian yna hefyd, ddim yn siŵr iawn beth i 'neud. Ac wrth gwrs y rhieni, y mamau yn llawn gofid.

“Y peth iasol oedd y chwiban bob hyn a hyn a phawb yn tawelu wedyn. A hwnna ydy'r peth iasol, y tawelwch llwyr yma yn gwrthgyferbynnu mor, mor drawiadol â'r prysurdeb."

Trafod y tristwch

“Dw i ddim yn siŵr os ydy pawb yn barod [i drafod y drychineb] hyd yn oed erbyn hyn. Mae'n naturiol yn rhywbeth poenus iawn o hyd," ychwanegodd.

"Doeddech chi ddim yn ymwybodol bod yna lawer iawn o drafod. Yn wir, roedd rhai teuluoedd yn gwahardd hyd yn oed enwi'r plentyn a gollwyd oherwydd yr emosiwn ddwfn oedd ynddyn nhw.

"Wrth edrych yn ôl ar y peth, mae'r peth yn afreal mewn un ystyr. Roedden ni yn yr ysgol, yn mynd nôl i'r ysgol ac roedd athrawon yn yr ysgol wedi colli plant, roedd ffrindiau yn yr ysgol wedi colli plant.

"Ond roedd fawr dim trafod ar yr ochr emosiynol o'r peth o gwbl. Ac yn wir, rwy'n cofio teimlo euogrwydd am gyfnod bod fy emosiynau i fel petai nhw wedi rhewi."

Nos Sul yn Melbourne, Awstralia bydd pump côr yn dod at ei gilydd i berfformio y cantata a gyfansoddodd Karl Jenkins i nodi hanner canmlwyddiant trychineb Aberfan.

Ymhlith y cantorion mae Heulen Cynfal o'r Parc, ger Y Bala.

Ffynhonnell y llun, Cymdeithas Gymraeg Awstralia

I nodi'r 60 mlynedd mae aelodau o Fyddin yr Iachawdwriaeth wedi bod yn hel atgofion - atgofion sydd wedi'u cofnodi ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol.

Mae Sheila Davies bellach yn 94 a David Tribble yn 75.

Tad David, Derrick Tribble, oedd un o'r rhai cyntaf i gyrraedd y safle ar ran Byddin yr Iachawdwriaeth.

“Roeddwn i’n 15 oed pan ddigwyddodd Aberfan ac ar y pryd doeddwn i ddim yn deall yr hyn yr oeddwn yn ei weld,” meddai David.

“Flynyddoedd wedyn deallais maint y drasiedi. Aeth fy nhad i'r capel a'r morgue yn Aberfan. Pan welodd fy nwy chwaer iau fe'i trawyd yn sydyn gan faint y dinistr. Edrychodd arnynt a thorri i wylo.”

Mae Sheila hefyd yn cofio cyrraedd y safle ar ran Byddin yr Iachawdwriaeth ac yn cofio un fam yn dweud: "Doedden ni ddim yn gwybod beth oedd hapusrwydd nes dod i fyw yma, ac nawr mae hynny wedi’i gymryd oddi arnom ni."

Bydd eu sgwrs yn cael eu cadw yn Amgueddfa y Big Pit ym Mlaenafon ac yng Nghanolfan Treftadaeth Ryngwladol Byddin yr Iachawdwriaeth yn Denmark Hill, Llundain.

Ffynhonnell y llun, Byddin yr Iachawdwriaeth

Dywedodd Steven Spencer, Cyfarwyddwr Canolfan Treftadaeth Ryngwladol Byddin yr Iachawdwriaeth: “Roedd yn anrhydedd cwrdd â Sheila a David a’u clywed yn siarad mor deimladwy am eu profiadau.

Mae recordio atgofion fel eu rhai nhw yn hanfodol i sicrhau bod cenedlaethau’r dyfodol yn deall yr effaith ddynol un o’r trychinebau gwaethaf yn hanes Cymru, a bod gwersi yn parhau i gael eu dysgu ohoni.”

Mae Jeff Edwards yn credu iddo ddeall effaith Aberfan yn well flynyddoedd yn ddiweddarach.

Ar ôl gyrfa ym maes cyfrifeg yn Llundain, dychwelodd i'r ardal yng nghanol y 1990au.

Yno, gwelodd bobl ifanc yn wynebu diweithdra a diffyg cyfleoedd yn sgil dirywiad yr hen ddiwydiannau.

"Rwy'n meddwl mai dyna'r rheswm y des i nôl, mewn gwirionedd," meddai.

"Roedd y bobl ifanc hynny yn sefyll ar y strydoedd heb ddyfodol.

"Roedd ail genhedlaeth yn cael ei cholli i'r gymuned."

Gyda chyllid gan sefydliadau gan gynnwys Plant mewn Angen, helpodd i sefydlu prosiectau oedd yn cefnogi pobl ifanc, rhieni ac addysg.

Yn ddiweddarach daeth yn gynghorydd annibynnol ac yna'n arweinydd Cyngor Merthyr Tudful.

Wrth edrych yn ôl, mae'n credu bod helpu eraill hefyd wedi ei helpu ei hun.

"Drwy helpu nhw, roeddwn i'n helpu fy hun o ran fy mhroses fy hun o wella," meddai.

Yn llyfrgell y dref mae arddangosfa sy’n sôn am hanes y drychineb.

Mae hefyd yn cynnwys llyfr coffa i’r rheiny fu farw, gyda’r tudalennau’n cael eu troi bob mis, ac fe gafodd ei ddangos i’r teulu brenhinol yn gynharach.

Roedd un ferch, Merrill Barnard newydd gael ei phen-blwydd yn 11 oed y diwrnod cyn y drychineb - a’i chyd-ddisgybl, Jean Evans, ar fin dathlu ei phen-blwydd y diwrnod canlynol.

Ffynhonnell y llun, PA Media

Y prynhawn 'ma mae Tywysog William yn ymweld ag Ysgol Gynradd Gymunedol Ynysowen er mwyn dadorchuddio Coeden Goffa Aberfan.

Cafodd Ysgol Ynysowen ei hagor wedi trychineb Aberfan.

Yn ystod y diwrnodau diwethaf mae'r plant wedi cael cyfle i weld yr injan dân gyntaf i gyrraedd Ysgol Pantglas fore Gwener, 21 Hydref, 1966.

Mae'r goeden wedi'i chynllunio a'i chreu gan ArtMetal, cwmni teuluol o Raeadr Gwy ym Mhowys.

Pennaeth Ysgol Ynysowen, Simone Roden a Jeff Edwards, is-gadeirydd llywodraethwyr yr ysgol ac un o oroeswyr Aberfan, a ddatblygodd y syniad ac fe wnaeth y disgyblion rannu syniadau a thynnu lluniau o'r hyn roedden nhw'n dymuno i'r goeden i fod.

Ffynhonnell y llun, Cyngor Merthyr Tudful

I nodi 60 mlynedd ers trychineb Aberfan, mae Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC yn cynnal dau gyngerdd arbennig.

Yn rhan o'r cyngherddau mae gwaith newydd From Darkness into Light gan Paul Mealor.

"Mae'n cynnig gobaith, gyda geiriau Grahame Davies yn dod â Mark Lewis Jones, Corau Ysgolion Aberfan, Côr Meibion Ynysowen, a Chorws Cenedlaethol Cymreig y BBC at ei gilydd," meddai llefarydd.

"Mae’r canolbwynt hwn yn cael ei fframio gan gerddoriaeth sy’n symud o frys i obaith.

"Mae “This Moment” gan Anna Clyne yn fflachio gydag egni aflonydd; mae Symffoni “Mourning” (Rhif 44) yn E leiaf Haydn yn gyrru ymlaen gyda dwyster ffyrnig; mae Mozart yn cynnig pwysau a thawelwch llachar yng nghantabile “Andante” o “Jupiter”; ac mae “Toward the Unknown Region” gan Vaughan Williams, wedi ei ysbrydoli gan Whitman, yn cychwyn ar daith chwilio tuag at y gorwel."

Ffynhonnell y llun, bbc

Ddydd Sadwrn 24 Hydref, bydd Aberfan: From Darkness to Light yn cael ei gynnal yng Nghanolfan Gymunedol Aberfan, ac yna Aberfan 60 ddydd Sul 25 Hydref yn Neuadd Hoddinott, Caerdydd.

Mae rhai adroddiadau wedi bod yn cyfeirio at wasanaeth yn Ysgol Pantglas ar fore'r drychineb.

Ond mae un athrawes a oedd yno yn cofio'n iawn ddigwyddiadau'r bore.

"Doedd dim gwasanaeth i'r plant y bore hynny," meddai Mair Morgan a oedd yn 25 ar y pryd.

"Petaem i gyd wedi bod yn y neuadd ar gyfer y gwasanaeth, fyddai neb wedi goroesi."

Roedd gwasanaeth i fod yn y prynhawn, er mwyn i'r brifathrawes rybuddio'r plant am beryglon yn y gymuned wrth iddyn nhw baratoi i fwynhau y gwyliau hanner tymor a fyddai wedi dechrau y diwrnod canlynol.

Fyddai'r pennaeth, Miss Jennings, wedi dweud wrth y plant i "beidio â mynd yn agos at y rheilffordd, i fod yn ofalus o'r afon ac i osgoi'r pwll glo," meddai Mair.

"Gallai hi fod wedi ymddeol y flwyddyn flaenorol," ychwanegodd Mair gan gyfeirio at Miss Jennings. Bu farw yn y drychineb.

Ffynhonnell y llun, bbc

Mae Mair yn cofio hefyd am athro arall, Michael Davies, oedd ar ddechrau ei yrfa.

"Dyma oedd ei swydd gyntaf fel athro. Fuodd e ond yn dysgu am fis a hanner. Mae'n drasig," meddai Mair.

Ffynhonnell y llun, Llun teulu

Mae nifer o'r goroeswyr wedi treulio eu bywydau'n ceisio helpu eraill.

Roedd Janett Bickley yn wyth oed pan ddigwyddodd y trychineb.

Cafodd ei thynnu'n fyw o weddillion yr ysgol, a hi oedd yr unig blentyn o'i stryd i ddychwelyd adref.

"Rydw i wastad wedi bod eisiau gwneud rhywbeth i roi 'nôl i'r gymuned, oherwydd fy mod i wedi goroesi," meddai.

Ffynhonnell y llun, Llun teulu

Am flynyddoedd lawer, anaml y byddai goroeswyr yn trafod yr hyn ddigwyddodd.

"Roedden ni'n ffodus. 'Fe wnaethoch chi fyw, peidiwch byth â siarad amdano eto'," meddai Janett, gan gofio'r neges a gafodd llawer o blant ar y pryd.

Dim ond pan ddechreuodd cyn-ddisgyblion rannu eu profiadau yn oedolion y daeth rhywfaint o ryddhad.

Mae torri'r tawelwch "wedi ein gwella ni mewn ffordd", meddai Janett.

Mae'r orymdaith o’r ganolfan gymunedol i fyny at yr ardd goffa wedi cychwyn.

Ers 60 mlynedd bron mae nifer o'r plant a fu farw yn Aberfan wedi aros yn rhan o'r aelwyd mewn portreadau olew.

Roedd rhai o'r paentiadau yn seiliedig ar hen ffotograffau ysgol, ac eraill wedi'u llunio wrth glywed atgofion rhieni oedd yn galaru. Bu rhai yn anfon llythyrau yn disgrifio'u plant – lliw eu llygaid, eu hoff ddillad, ac agweddau unigryw o'u personoliaeth.

Cyrhaeddodd y portreadau yn ystod y blynyddoedd wedi'r trychineb gan artist o Landudno - William Richardson. Roedd dinistr Aberfan wedi'i gyffwrdd.

Mewn rhaglen ddogfen arbennig BBC Cymru, Unseen: The Aberfan Portraits, mae rhai teuluoedd wedi dewis sôn am y portreadau.

Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Mae arddangosfa newydd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth yn nodi 60 mlynedd ers trychineb Aberfan, gan ddod ag archifau, ffotograffau a dogfennau ynghyd sy’n cofnodi’r drychineb a’i heffaith ar y gymuned.

Wrth siarad ar raglen Llwyfan ar BBC Radio Cymru, dywedodd Nia Daniel, pennaeth Adran Casgliadau Unigryw y Llyfrgell Genedlaethol, fod y ffotograffau a dynnwyd yn Aberfan yn y dyddiau a’r wythnosau ar ôl y drychineb yn parhau i fod yn gofnod pwerus o’r hyn a ddigwyddodd.

“Maen nhw’n ffotograffau mor bwerus achos er bod nhw ddim yn uniongyrchol o’r drychineb ei hun, mae’r plant yma ar eu pen eu hunain a mae jyst eu presenoldeb nhw yn cario gymaint am eu bod nhw yn blant Aberfan.”

Yn ôl Nia, mae’r delweddau’n bwysig nid yn unig am eu bod yn cofnodi’r drychineb ei hun, ond hefyd am eu bod yn helpu i ail-greu awyrgylch y cyfnod a dangos sut roedd pobl yn byw ac yn edrych ar y pryd.

“Dwi’n credu jyst o ran cyfleu y cyfnod, o ran beth mae pobl yn wisgo, ffordd maen nhw’n edrych, jyst dogfennu’r stori o awr i awr fel oedd y stori yn torri,” meddai.

Ffynhonnell y llun, Philip Townsend

Wrth ddewis y deunydd ar gyfer yr arddangosfa, dywedodd Nia fod angen ystyried natur sensitif y ffotograffau a’r effaith y gallent eu cael ar ymwelwyr, yn enwedig wrth i’r arddangosfa nodi pen-blwydd mor arwyddocaol.

“Maen nhw’n drawiadol iawn, maen nhw’n drist iawn wrth gwrs, ac eto ni wedi trio dewis detholiad sydd yn mynd i fod yn addas i’w dangos mewn gofod cyhoeddus.”

Mae'r disgyblion Ysgol Gyfun Rhydywaun i gyd yn pwysleisio pa mor bwysig oedd y cofio pan oedden nhw yn Ysgol Gynradd Gymraeg Rhyd-y-Grug, sydd ym mhentref Aberfan.

"O'dd e'n peth enfawr i'r ysgol", meddai Evan sy'n byw ym Mynwent y Crynwyr, sydd â chysylltiad teuluol.

"Roedden ni'n mynd lan bob blwyddyn i le mae'r beddau, ac oedd e'n beth mawr.

"Rwy'n credu oherwydd roedd yr ysgol yn Aberfan, 'oedden ni'n dysgu llawer yn y dosbarth am beth ddigwyddodd.

"Oherwydd y gymuned agos sydd yn y lleoliad yna, rwy'n credu roedd yn meddwl mwy i ni."

"I fi dwi'n credu ei fod yn hynod o bwysig ein bod ni'n cofio beth oedd wedi digwydd yn y trychineb, a sut mae'n dal i effeithio ar deuluoedd sy'n byw yn y pentre fel fi," meddai Oliver sydd hefyd yn ddisgybl yn Ysgol Rhydywaun.

"Doedd e ddim yn cael ei drafod yn aml rhwng teulu fi, oherwydd roedd mor ofnadwy."

"Mae angen i ni gofio'r pethau yma," meddai un arall o'r disgyblion, Elis.

"Mae wedi siapio ni fel y bobl rydyn ni heddiw."

Mae Cadi yn cytuno, gan bwysleisio'r hyn wnaeth pobl Aberfan i godi'r gymuned ar ôl y digwyddiad.

"Mae'r gwaith maen nhw wedi gwneud i dyfu fe nôl lan yn arbennig, ac mae pawb angen deall beth oedd wedi digwydd."

Yn ôl Nellie, mae angen addysgu pobl ifanc yn fwy: "Mae llawer o blant oedran ni sy' dal ddim yn gwybod... neu'n deall beth oedd wedi digwydd.

"Mae'n drychineb allai fod wedi digwydd i unrhyw un ohonon ni. Mae'n bwysig iawn ein bod ni i gyd yn deall pa mor ofnadwy oedd e."

Dros Ginio
BBC Radio Cymru

Ar raglen Dros Ginio brynhawn Mercher bu'r panel yn trafod rywfaint ar ymateb Ysgrifennydd Cymru ar y pryd, George Thomas, wedi'r drychineb.

"Mi gafodd George Thomas gyfnod llwyddiannus fel gwleidydd, fe ddaeth yn llefarydd y tŷ ac yn ffrindiau mawr gyda'r teulu brenhinol.

"Mi oedd o'n gymeriad mor gymhleth. Mi oedd o'n bregethwr lleyg ond eto mae'n anodd ofnadwy derbyn bod pregethwr yn gallu gweithredu fel y gwnaeth o," meddai Arwel Ellis Owen.

"Roedd ei benderfyniad o am Aberfan fod yn rhaid i drigolion gyfrannu £150,000... yn anghredadwy ac yn gwbl annerbyniol ac mae o'n haeddu cael ei feirniadu."

Hefyd ar Dros Ginio bu Arwel Ellis Owen yn cofio fel yr aeth criw ohonyn nhw o fyfyrwyr Aberystwyth mewn bws i geisio helpu yn Aberfan ond cael eu troi nôl gan yr heddlu ar Fannau Brycheiniog am mai glowyr oedd eu hangen.

Yn ddiweddarch fe gafodd e, a oedd yn llywydd undeb y myfyrwyr, lythyr gan Cledwyn Hughes AS, yn diolch am eu hymdrechion.