Giới trẻ Trung Quốc say mê giáo sư hiểu được bất an của họ

"Một ngôi sao từ trên trời rơi xuống" là cách Hàn Tử Hàm mô tả người mà cô hâm mộ cuồng nhiệt gần đây, một người được nhiều bạn trẻ Trung Quốc xem như một "thần tượng".

Nhưng đó không phải ca sĩ nhạc pop hay ngôi sao điện ảnh nào, mà là một nhà nhân học 54 tuổi. Giáo sư Hạng Tiêu đã trở thành người dẫn đường đầy bất ngờ cho một thế hệ ngày càng cảm thấy mất phương hướng và vỡ mộng.

Điều khiến ông được yêu mến chính là những gì ông nói đến: sự lo âu và cách đối diện.

Kinh tế và công nghệ Trung Quốc phát triển với tốc độ chóng mặt, nhưng thế hệ Gen Z nước này vẫn phải đối mặt với hàng loạt nỗi lo, từ việc làm, chuyện tình cảm cho đến áp lực phải không ngừng theo kịp xã hội.

"Một khi rời ghế nhà trường để bước vào đời, người trẻ hiện nay phải đối mặt với rất nhiều bất định. Họ thường cảm thấy lo âu vì không biết nên đối diện với tương lai như thế nào", một nữ sinh viên Trung Quốc 23 tuổi mới tốt nghiệp chia sẻ.

Cô không muốn công khai danh tính vì lo ngại việc trả lời truyền thông nước ngoài có thể ảnh hưởng tới cơ hội tìm việc khi trở về nước.

"Con người cần một điểm tựa trong cuộc sống. Những điều ông ấy nói khiến chúng tôi cảm thấy có ai đó thật sự hiểu mình."

Cô gái này và Hàn Tử Hàm nằm trong khoảng 500 người, phần lớn là người Hoa ở nước ngoài, tham dự một buổi diễn thuyết của Hạng Tiêu tại Singapore gần đây.

Ông nói chuyện bằng tiếng Quan thoại trong hơn một giờ trước khi trả lời câu hỏi của khán giả. Khi chương trình kết thúc, hàng chục người xếp hàng để gặp gỡ và chụp ảnh cùng ông. Nữ sinh viên gọi đây là một "buổi gặp mặt người hâm mộ của giới học thuật".

Hạng Tiêu đã xuất hiện trên nhiều cơ quan truyền thông lớn của Trung Quốc và thường xuyên được mời diễn thuyết tại các trường đại học hàng đầu, trong đó có Đại học Bắc Kinh, nơi ông từng theo học.

Đầu năm nay, một buổi nói chuyện của ông thậm chí phải phát trực tiếp vì khán phòng không còn chỗ trống. Theo truyền thông Trung Quốc, câu nói "Khi bối rối, hãy hỏi Hạng Tiêu" đang ngày càng trở nên phổ biến trong giới trẻ.

Tại Singapore, ông Hạng nói về khát khao được công nhận của người trẻ trong xã hội Trung Quốc ngày nay, nơi nhiều người thường tìm kiếm sự thừa nhận từ các hệ thống như các kỳ thi cạnh tranh hay những công việc ổn định.

Theo ông, khi sự công nhận đó trở thành thước đo giá trị bản thân, nó có thể khiến con người kiệt sức và tổn thương về tinh thần.

Ông cho rằng cách tiếp cận lành mạnh hơn là tìm kiếm ý nghĩa, sự thấu hiểu và kết nối từ những người xung quanh, từ đó hiểu rõ chính mình hơn.

Đây không phải những giải pháp tức thời. Nhưng trong bối cảnh sự bất mãn trong xã hội Trung Quốc là chủ đề nhạy cảm và thường bị kiểm soát chặt chẽ, Hạng Tiêu được xem là một trong số ít nhân vật công chúng trực tiếp đề cập đến điều mà ông gọi là "nỗi đau của thời đại".

"Ai cũng biết vấn đề nằm ở đâu, nhưng họ ngại đối diện với nó. Đôi khi, vấn đề quá đau đớn để nhìn thẳng vào, hoặc họ không biết phải bắt đầu từ đâu," ông nói với BBC trong một cuộc trò chuyện bên tách trà tại Singapore.

"Nhưng với một học giả, nếu có thể mô tả được vấn đề thì nó không còn quá đáng sợ. Đó chính là cách chúng ta phân tích và tìm cách kiểm soát nó."

Hiện Hạng Tiêu sống tại Đức, nơi ông giữ chức giám đốc Viện Nhân học Xã hội Max Planck, đồng thời nghiên cứu các biến đổi xã hội tại Trung Quốc và nhiều quốc gia châu Á khác.

Ông cho rằng xã hội Trung Quốc đang ở một "bước ngoặt", khi người dân vừa tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống vừa cố gắng thích nghi với những thay đổi kinh tế và xã hội diễn ra quá nhanh.

Theo ông, có những nghịch lý đáng chú ý: một thế hệ trẻ đầy bất an trong một đất nước đang ngày càng hùng mạnh, hay cảm giác vỡ mộng xuất hiện ngay cả khi đất nước đạt được những bước tiến vượt bậc. Nhiệm vụ của ông, theo cách nói của chính mình, là lý giải những động lực đứng sau các hiện tượng đó.

Ngay cả Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cũng từng đề cập vấn đề này khi cho rằng "mâu thuẫn chủ yếu" của xã hội Trung Quốc là khoảng cách giữa "nhu cầu ngày càng cao của người dân về một cuộc sống tốt đẹp hơn với sự phát triển chưa cân bằng và chưa đầy đủ".

Ông Hạng có những cách gọi rất đắt giá để mô tả hiện tượng này. Ông dùng khái niệm "lơ lửng" để chỉ những người phải làm việc không ngừng nghỉ chỉ để tồn tại, giống như chim ruồi liên tục vỗ cánh chỉ để giữ mình không rơi xuống.

Còn "cái gần kề" là cách ông nói về những gì ở ngay xung quanh chúng ta. Ông Hạng nói con người ngày nay thường chỉ tập trung vào "cái rất gần" là bản thân mình, hoặc "cái rất xa" là thế giới rộng lớn, trong khi khoảng không gian ở giữa, tức "cái gần kề", lại bị bỏ quên.

Ông cho rằng điều đó khiến nhiều người cảm thấy mất kết nối với cuộc sống.

Quan điểm này dường như đang nhận được sự đồng cảm sâu sắc từ giới trẻ đang đi tìm lời giải cho những áp lực và băn khoăn của mình.

Một người dùng trên nền tảng RedNote bình luận: "Ông ấy luôn nhìn các vấn đề từ góc độ của những người yếu thế, lý giải áp lực cá nhân bằng các nguyên nhân ở tầm vĩ mô và khuyến khích mọi người chủ động sống. Điều đó thực sự tuyệt vời."

Một người khác viết: "Ông ấy không nói những câu sáo rỗng để động viên cho có. Thay vào đó, ông ấy hạ mình xuống để cùng chúng tôi đối diện với những khó khăn rất thực của cuộc sống."

Hàn Tử Hàm cho rằng sức hút của ông Hạng nằm ở việc ông sẵn sàng nói thẳng về những vấn đề mà nhiều người đang trải qua: "Những người từng nói điều tương tự thì không có sức ảnh hưởng như thầy Hạng. Còn những người có tầm vóc như ông ấy lại hiếm khi nói ra những điều đó."

Ông Hạng Tiêu sinh năm 1972, trưởng thành trong giai đoạn Trung Quốc bước vào một bước ngoặt lịch sử khác, khi đất nước dần thoát khỏi thời kỳ hỗn loạn dưới thời Mao Trạch Đông để mở cửa giao thương với thế giới.

Đó là thời kỳ đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, người dân bắt đầu khởi nghiệp và các hoạt động kinh doanh lần đầu bùng nổ trên quy mô lớn tại quốc gia cộng sản này.

Lớn lên ở Ôn Châu, một địa phương chuyển mình thành trung tâm công nghiệp và cảng biển sầm uất, ông Hạng Tiêu chứng kiến trực tiếp những thay đổi đó.

"Khắp nơi đều là các chủ doanh nghiệp nhỏ," ông nhớ lại.

"Phần lớn mọi người khi ấy không quá coi trọng giáo dục. Điều họ quan tâm là những vấn đề thực tế, cụ thể là làm thế nào để kiếm tiền."

Và nhiều người đã thực sự thành công. Con cái của họ lớn lên trong thời kỳ hoàng kim khi kinh tế Trung Quốc liên tục tăng trưởng ở mức hai con số. Nhưng sau đại dịch Covid-19, đà tăng trưởng chậm lại và chưa thể phục hồi như trước. Theo Hạng Phiêu, công thức cũ rằng "chỉ cần chăm chỉ làm việc là sẽ có một công việc ổn định" không còn đúng nữa, khiến giới trẻ phải đi tìm một hệ giá trị và câu chuyện mới cho tương lai của mình.

Tỷ lệ thất nghiệp trong thanh niên Trung Quốc từng lên tới 21,3% trước khi chính phủ ngừng công bố số liệu này vào giữa năm 2023.

Ngay cả những người đang nắm giữ các "công việc tốt" như công chức, nhân viên doanh nghiệp hay kỹ sư cũng lo lắng về nguy cơ mất việc.

Trên mạng xã hội, người trẻ thường xuyên than phiền về thời gian làm việc kéo dài, môi trường công sở độc hại và nỗi sợ mang tên "lời nguyền tuổi 35" - cách gọi phổ biến chỉ thực tế nhiều doanh nghiệp đặt ngưỡng tuổi trong tuyển dụng, khiến người lao động sau tuổi 35 gặp nhiều khó khăn hơn khi tìm việc mới.

Do sự kiểm soát thông tin, rất khó để đánh giá chính xác mức độ phổ biến của tâm trạng này trong xã hội. Tuy nhiên, cảm giác bị áp lực và bế tắc vẫn liên tục xuất hiện trong các cuộc thảo luận công khai.

Sự lo âu ấy thường nhanh chóng chuyển thành những cuộc tranh luận đầy giận dữ trên mạng, xoay quanh các chủ đề như kỳ thi đại học, tiền thách cưới hay những vụ bê bối về an toàn thực phẩm.

Những khái niệm gắn liền với tâm trạng này đã trở thành chủ đề được bàn luận sôi nổi tại Trung Quốc trong nhiều năm qua.

Nổi tiếng nhất là "nằm thẳng", thuật ngữ dùng để chỉ những người chủ động rút lui khỏi cuộc đua thành công khắc nghiệt của xã hội, và "nội quyển" (cuộn tròn vào trong), khái niệm hiện được dùng phổ biến để mô tả sự cạnh tranh quá mức nhưng mang lại rất ít giá trị hay thành quả thực sự.

Ông Hạng tin rằng có hai yếu tố chính làm gia tăng cảm giác lo âu của người trẻ: thị trường bất động sản và hệ thống giáo dục đại học.

Cơn sốt nhà đất, được thúc đẩy do sự phụ thuộc của chính quyền địa phương vào nguồn thu từ bán đất, đã khiến giá trị ngôi nhà gắn chặt với cảm giác an toàn và thành đạt của các gia đình.

Trong khi đó, việc mở rộng nhanh chóng quy mô tuyển sinh đại học lại liên tục nâng cao chuẩn mực thành công, khiến cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Kết quả là, theo ông, xã hội dần hình thành một công thức thành công gần như áp dụng cho tất cả mọi người: học lấy một tấm bằng tốt, tìm công việc ổn định, kết hôn và mua nhà.

"Khi 1,4 tỷ người đều chạy trong cùng một cuộc đua, đó chính là nội quyển," ông nói.

Khoảng ba năm trước, sau khi tham gia diễn thuyết tại một khu cắm trại dành cho cộng đồng những người làm việc từ xa (digital nomad), ông Hạng phát hiện đơn vị tổ chức đã tăng giá dịch vụ sau chuyến thăm của mình. Khi đó, ông nhận ra rằng tên tuổi của mình đã vượt ra khỏi phạm vi học thuật.

Ông cho biết nhiều đồng nghiệp vẫn ưu tiên công bố các nghiên cứu chuyên môn và khá lạnh nhạt với cách tiếp cận của mình. Một số người thậm chí còn nhắc ông nên "giữ gìn bộ lông", một thành ngữ Trung Quốc mang ý nghĩa bảo vệ thanh danh.

Tuy nhiên, Giáo sư Hạng Tiêu lại xem sự nổi tiếng của mình là một tín hiệu tích cực.

"Nếu ai đó gọi tôi là một người có sức ảnh hưởng, tôi sẽ coi đó là một lời khen. Bởi ảnh hưởng lớn nhất mà tôi có thể tạo ra là khiến mọi người tự suy nghĩ cho chính mình."